Instytut Inżynierów Komunikacji Cesarza Aleksandra I (, w latach 1809–1877 Instytut Korpusu Inżynierów Komunikacji, ros. Институт Корпуса инженеров путей сообщения) – rosyjska uczelnia techniczna kształcąca inżynierów komunikacji lądowej i wodnej, działająca w Petersburgu.
Powstanie uczelni (1809–1823) mały|Pierwszy dyrektor Instytutu Korpusu Inżynierów Komunikacji – Augustin de Betancourt (1810)
Na mocy dekretu cara Aleksandra I z 20 listopada / 2 grudnia 1809 równolegle z powstaniem wojskowego korpusu inżynierów komunikacji w 1810 r. rozpoczął swą działalność Instytut Korpusu Inżynierów Komunikacji[Елгений Соколовский] 50-летие института и корпуса инженеров путей сообщения. Санкт-Петербург 1859.Ленинградский ордена Ленина институт инженеров железнодорожного транспорта имени академика В. Н. Образцова 1809–1959, Мocквa 1960.. Celem miało być wykształcenie inżynierów komunikacji lądowych i wodnych mogących przystąpić do samodzielnych prac projektowych i budowlanych, a także mogących przystosować dla celów militarnych system transportu drogowego i wodnego Rosji. Pierwszym generalnym inspektorem zarządzającym uczelnią był Hiszpan, wybitny inżynier i mechanik prof. Agustin de Betancourt (1758–1824), który przybył do Rosji na zaproszenie rosyjskiego posła w Hiszpanii, J.M. Murawiewa-Apostoła, który podczas organizacji Instytutu wzorował się na doświadczeniach hiszpańskich i francuskich, szczególnie na programach i strukturze paryskiej Politechniki oraz na Narodowej Szkole Mostów i Dróg w ParyżuZbigniew Opacki, Instytut Inżynierów Komunikacji w Petersburgu, Muzeum Miasta Gdyni [dostęp 2023-07-14].. Wszystkie przedmioty w Instytucie podzielono na trzy grupy. Pierwsza obejmowała nauki, które „wywierają bezpośredni wpływ na część inżynieryjną”, to jest matematykę, mechanikę, geometrię wykreślną oraz kurs budownictwa. Do drugiej grupy włączono przedmioty „sprzyjające kształceniu inżynierów” – architekturę, fizykę, chemię, mineralogię, astronomię, nauki wojskowe, a do trzeciej – „niezbędne w każdym rodzaju służby”; tu weszły: historia odkryć w naukach ścisłych, znajomość języków, geografia, literatura rosyjska. Geometria wykreślna została włączona do programu Instytutu w 1810 r., wyższa matematyka w 1811, statyka w 1812, dynamika w 1813, hydrostatyka i hydrodynamika w 1814, kurs budownictwa w 1816, a mechanika stosowana w 1823. Kadrę uczelni, dzięki umowie pomiędzy Aleksandrem I a cesarzem Napoleonem I, początkowo stanowili francuscy profesorowie na czele z termodynamikiem Benoît Clapeyronem (1799–1864) oraz matematykiem Gabrielem Lamé (1795–1870). Od 1810 r. wykładali w niej ponadto wychowankowie paryskiej Politechniki i Narodowej Szkoły Mostów i Dróg: Pierre-Dominique Bazaine, Maurice Destrem, Charles Michel Potier, Alexandre Fabre. Dlatego też wykłady i zajęcia do 1823 r. prowadzono w języku francuskim. Był pierwszą po Francji uczelnią techniczną w Europie, w której prowadzono zajęcia z budownictwaZbigniew Tucholski, Instytut Inżynierów Komunikacji – polska kadra i studenci, Polski Petersburg [dostęp 2023-07-12].. Po wybuchu wojny pomiędzy Francją a Rosją w 1812 roku francuscy inżynierowie znaleźli się w trudnej sytuacji. Po przybyciu do Petersburga nadal byli zarejestrowani w służbie francuskiej i uważani za jedynie oddelegowanych do Rosji. W chwili wybuchu działań wojennych otrzymali list od ambasadora Francji na dworze rosyjskim z poleceniem powrotu do dyspozycji rządu. List ten przekazali swoim przełożonym za pośrednictwem Betancourta wraz z prośbami o zwolnienie ze służby rosyjskiej. W odpowiedzi na to, władze rosyjskie zesłały ich do Jarosławia, a następnie do znajdującego się pod nim miasteczka Poszechonje. Następnie ówczesny minister komunikacji, skonfiskowawszy Francuzom cały majątek osobisty wysłał ich do Irkucka na Syberii, gdzie żyli w skrajnym niedostatku. Po zakończeniu wojny rząd na prośbę Betancourta ułaskawił ich i odesłał na dotychczasowego stanowiska w Instytucie Inżynierów KomunikacjiОтечественная война 1812 г. Злоключения французских инженеров в России, Энциклопедия и новости Приангарья [dostęp 2024-10-21].. Pierwszą siedzibą Instytutu Korpusu Inżynierów Komunikacji był zakupiony dla jego potrzeb pałac księcia Nikołaja Jusupowa, nad brzegiem kanału Fontanki wraz z otaczającym go rozległym parkiem. Od 1821 r. główną siedzibą Instytutu był specjalnie wybudowanym dla niego budynek Dyrekcji Głównej przy Alei Obuchowskiej (obecnie Prospekt Moskiewski 9). mały|Budynek Instytutu Inżynierów Komunikacji na Moskiewskim Prospekcie 11 w Sankt Petersburgu (współcześnie)
Instytut Korpusu Inżynierów Komunikacji (1823–1867) IKIK w 1823 r. przekształcono w uczelnię wojskową na podobieństwo korpusów kadetów z dwustopniowym nauczaniem w języku rosyjskim. Pierwszy kurs dawał stopień chorążego i dopiero po ukończeniu klas oficerskich dyplomanci otrzymywali, zależnie od ocen, stopień inżyniera podporucznika lub porucznika. Dyrektorami uczelni byli Pierre-Dominique Bazaine (1824–1834), Charles Michel Potier (1834–1836), Andriej Daniłowicz Gotman (1836–1843), Walerian Fiodorowicz Engelhardt (1843–1855) i Jegor Iwanowicz Siverbik (1855–1867)Краткий исторический очерк развития и деятельности развития и деятельности ведомства путей сообщения за сто лет его существования 1798–1898 гг., Санкт-Петербург 1898.. W tym okresie w instytucie kształcono inżynierów w zakresie budowy i eksploatacji dróg lądowych i wodnych. Początkowo nawet zwalczano idee budowy kolei w Rosji. Jednak już w 1835 r. rozpoczęto w nim jednak kształcenie inżynierów o specjalności kolejowej, a od 1837 r. odbywali oni praktyki na pierwszej w Rosji, zbudowanej rok wcześniej kolei Petersburg – Carskie SiołoЛенинградский ордена Ленина институт инженеров железнодорожного транспорта имени академика В. Н. Образцова 1809–1959, Мocквa 1960, s. 338.. Absolwenci, którzy pomyślnie ukończyli uczelnię, a studiowali dzięki stypendium państwowemu, musieli odbyć co najmniej sześcioletnią praktykę w Departamencie Komunikacji.
Instytut Inżynierów Komunikacji Cesarza Aleksandra I (1867–1917) IKIK w 1867 r. przekształcono w uczelnię cywilną – Instytut Inżynierów Komunikacji Cesarza Aleksandra I, podlegającą Ministerstwu Komunikacji, która do 1890 r. nadawała tytuł inżyniera cywilnego. Zlikwidowano wówczas mundury wojskowe, a studenci do 1882 r. nosili ubrania cywilne. W latach 1882–1867 nosili mundury z monogramem cesarza na naramiennikach. Od 1891 r. otrzymywali oni tytuł inżyniera komunikacji. Program nauki obejmował: budowę mostów, kolejnictwo, śródlądowe drogi wodne, żeglugę morską z budową portów i latarń morskich, drogi publiczne, melioracje rolne, wodociągi i kanalizację, a od 1910 r. także początki lotnictwa. Każdy student IIK obowiązany był wykonać pięć projektów ze specjalności mosty, drogi żelazne, hydrotechnika, mechanika praktyczna i architekturaM.M. Manida, Rozwój wyższego szkolnictwa technicznego w Rosji w pierwszym trzydziestoleciu XIX wieku, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1976, nr 21/2, s. 271–279..
Studenci Instytutu w latach 1867–1889 Rok Przyjęci na I rok Absolwenci Wszystkich studentów Wyznanie Pochodzenie społecznePrawosławniInne religieszlachtainne stany1867391314810048127211868591816611452134321869137542841929221965187021588445297148340105187118099529333196420109187214691582333249448134187313386590329261439151187417786662351311495167187514471650343307472178187615574632329303453179187713369594302292432162187811974559280279403156187912081551293258384167188034684622492133151471881536140220319927113118824554255 – – – –18833518166114521343218846792220123971447618853285169100691026718866081158936510355188762721641006411351188860741761146212353188956711841226213351 mały|Główny budynek Instytutu Inżynierów Komunikacji na Moskiewskim Prospekcie 9 w Petersburgu (ok. 1900) mały|Odznaka ukończenia Instytutu Inżynierów Komunikacji (ok. 1900) Z czasem instytut stał się jedną z najlepszych uczelni technicznych w Europie, co był zasługą wszechstronnego programu nauczania oraz jej wykładowców, wśród których nie brakowało wybitnych uczonych, takich jak przykładowo: matematyk i mechanik Michaił Ostrogradski (1801–1862), inżynier Dmitrij Żurawski (1821–1891), konstruktor Nikołaj Bielelubskij (1845–1922), oraz chemik Dmitrij Mendelejew (1834–1907). Kadra nauczająca i jego absolwenci mieli znaczący wkład w rozwój wielu dziedzin nauki i techniki: matematyki, mechaniki stosowanej oraz geometrii wykreślnej. Od 1884 r. uczelnia wydawała własny periodyk naukowy pt. „Сборник Институтa инженеров путей сообщения Императора Александра I”. W latach 1809–1917 Instytut ukończyło 6115 inżynierów. Jak zapisał w swych wspomnieniach Aleksander Wasiutyński: studenci Instytutu Komunikacji uchodzili za najbardziej prawomyślnych (błagonadiożnych) spośród wychowańców wyższych zakładów naukowych: nazywano ich „leibstudentami”. Najlepsze prace kończących Instytut były przedstawiane cesarzowi, jednocześnie też ci, którzy je wykonaliWspomnienia A. Wasiutyńskiego ze studiów w Petersburgu, Szybka kolej miejska w Warszawie [dostęp 2023-09-15].. Absolwenci tej uczelni zajmowali kluczowe stanowiska w niemal wszystkich inwestycjach komunikacyjnych przy projektowaniu i budowie sieci kolejowych, dróg, portów morskich i śródlądowych, mostów, urządzeń hydrotechnicznych, wodociągów i kanalizacji, a także regulacji rzek w całym Imperium Rosyjskim. Jak pisał Bolesław Orłowski: wnieśli oni ważny wkład w krzewienie cywilizacji technicznej na niezmierzonych obszarach rosyjskiego imperium. Kładli tysiące wiorst dróg i linii kolejowych oraz wznosili wspaniałe mosty ponad potężnymi rzekami Rosji, Syberii i Azji Środkowej. Będąc pionierami postępu cywilizacyjnego na odległych, często dziewiczych terenach, przy okazji przyczyniali się zarazem do coraz pełniejszego ujarzmiania zamieszkujących je ludów, a więc do umacniania potęgi zaborczej RosjiBolesław Orłowski, Korzenie i tradycje inżynierii polskiej epoki zaborów,, [w:] Kształcenie inżynierów polskich do 1918 r.,, [w:] Inżynierowie polscy w XIX i XX wieku, Kształcenie i osiągnięcia. (zbiór studiów), Warszawa 1992, s. 40.. Absolwentów uczelni skupiało istniejące od drugiej połowy XIX wieku Stowarzyszenie Inżynierów Komunikacji w Petersburgu.
Dzieje uczelni po 1917 r. Po 1917 r. reorganizację Instytutu przeprowadził jako jego rektor Polak Stanisław Kunicki. 10 kwietnia 1919 roku został wybrany rektorem i godność tę piastował do 15 czerwca 1921 r. Przede wszystkim dokonano reorganizacji Rady Instytutu. Po raz pierwszy wzięli w nim udział nauczyciele i studenci. Wiosną 1919 r. Rada Instytutu składała się z 59 profesorów i nauczycieli oraz 20 studentów, stając się organem reprezentacyjnym kadry dydaktycznej i studentów. W kwietniu 1919 r. w Instytucie powołano specjalną komisję pod przewodnictwem rektora, która miała zreformować nauczanie i zreorganizować proces edukacyjny. Ustanowiono pięcioletni okres szkolenia i wprowadzono po raz pierwszy specjalizację w zakresie komunikacji lądowej, komunikacji wodnej i obiektów inżynierskichСтанислав Константинович Куницкий, Ректоры университета, Петербургский государственный университет путей сообщения Императора Александра.. Pod koniec lat 20. XX w. na bazie wydziałów wodnych, lotniczych i drogowych instytutu powstały samodzielne uczelnie techniczne, w głównej jego siedzibie mieścił się odtąd Instytut Inżynierów Transportu KolejowegoМ.И. Воронин, Ленинградский институт инженеров железнодорожного транспорта – Большая советская энциклопедия 1969–1978 [dostęp 2023-07-13]..
Od 2014 r. tradycje IIK kontynuuje Petersburski Państwowy Uniwersytet Komunikacji im. cesarza Aleksandra I (Петербургский государственный университет путей сообщения Императора Александра).
Polacy – wykładowcy i studenci Instytutu
mały|Inżynier, generał-major armii rosyjskiej Stanisław Kierbedź (1810–1899) – fot. Jana Mieczkowskiego (ok. 1890) mały|Geolog Karol Bogdanowicz (1864–1947)