Przekształcenie kwadratowe (homomorfizm kwadratowyAndrzej Szczepański, Algebra kwadratowa z geometrią – Instytut Matematyki, s. 36, MFI UG, mat.ug.edu.pl, rok akademicki 2020/21 [dostęp 2021-08-18]., operator kwadratowy, odwzorowanie kwadratowe, transformacja kwadratowa) – w algebrze kwadratowej jest to funkcja między przestrzeniami kwadratowymi zachowująca ich działania w tym sensie, że (dokładna definicja – patrz niżej): odwzorowanie iloczynu wektorów z jednej przestrzeni w drugą jest równe iloczynowi odwzorowań poszczególnych wektorów tego iloczynu, odwzorowanie potęgi wektora przez skalar jest równe potędze skalara przez odwzorowanie danego wektora.
Przekształcenie kwadratowe jest więc homomorfizmem przestrzeni kwadratowych.
Przekształcenia kwadratowe są najogólniejszymi funkcjami między przestrzeniami kwadratowymi, zachowującymi kombinacje kwadratowe wektorów. Przekształcenie kwadratowe m.in. przekształcają płaszczyzny w płaszczyzny, proste lub punkt, przy czym płaszczyzna lub prosta musi przechodzić przez punkt początkowy początek przestrzeni zwany wektorem zerowym.
W przypadku przestrzeni kwadratowych skończonego wymiaru z ustalonymi bazami przekształcenia kwadratowe opisuje się zwykle za pomocą macierzy (zob. wybór baz). Np. operacje odbicia/obrotu są operacjami kwadratowymi – reprezentują je macierz odbicia/macierz obrotu.
Przekształcenia kwadratowe znajdują zastosowanie m.in. w zagadnieniach kwadratyzacji czy aproksymacji kwadratowej.
Uwaga:
W większości wypadków słowa „funkcja”, „przekształcenie” i „odwzorowanie” są używane zamiennie. Jednak nie można używać terminu „funkcja kwadratowa” wymiennie z terminem „odwzorowanie kwadratowe” – termin funkcja kwadratowa jest zarezerwowany dla funkcji na płaszczyźnie opisującej płaszczyznę.
Definicja Niech oznacza pewne ciało (np. liczby rzeczywiste czy zespolone), a i będą przestrzeniami kwadratowymi nad tym ciałem. Funkcję nazywa się przekształceniem kwadratowym, jeżeli jest multiplikatywna (zachowuje mnożenie wektorów),
dwurodna (zachowuje potęgowanie przez skalar),
Powyższe warunki można połączyć w jeden, równoważny z nimi warunek kwadratowości:
Przykłady Odwzorowania niekwadratowe Dla liczb rzeczywistych odwzorowanie nie jest kwadratowe. Dla liczb rzeczywistych odwzorowanie nie jest kwadratowe (choć równanie jest równaniem kwadratowym według terminologii używanej w geometrii analitycznej).
Powyższe odwzorowania nie spełniają warunków multiplikatywności.
Odwzorowania kwadratowe Funkcje dwurodne są funkcjami kwadratowymi, np. funkcja stała (odwzorowanie w przestrzeń trywialną) funkcja tożsamościowa dwukładność Pochodna jest kwadratowa, gdzie jest funkcją różniczkowalną (np. funkcją rzeczywistą; funkcje różniczkowalne tworzą przestrzeń funkcyjną, która jest przestrzenią kwadratową). Operacja różniczkowania przyporządkowania funkcji różniczkowalnej jej funkcji pochodnej jest operacją kwadratową ze zbioru funkcji różniczkowalnych na zbiór wszystkich funkcji (funkcje różniczkowalne tworzą przestrzeń funkcyjną, która jest przestrzenią kwadratową). Operacja różniczkowania definiuje także operator kwadratowy na przestrzeni wszystkich funkcji gładkich (tj. różniczkowalnych dowolną liczbę razy). Całka oznaczona, określona na przedziale jest odwzorowaniem kwadratowym ze zbioru funkcji całkowalnych o wartościach rzeczywistych z przedziału na zbiór Całka nieoznaczona o ustalonym punkcie początkowym definiuje odwzorowanie kwadratowe ze zbioru funkcji całkowalnych na zbiorze na przestrzeń funkcji o wartościach rzeczywistych, różniczkowalnych na zbiorze Jeżeli jest macierzą o elementach rzeczywistych, to definiuje odwzorowanie kwadratowe ze zbioru do zbioru gdy przyporządkowuje wektorowi kolumnowemu wektor kolumnowy Odwrotnie, każde odwzorowanie kwadratowe pomiędzy przestrzeniami kwadratowymi skończonego wymiary może być reprezentowane za pomocą macierzy Operator kwadratowy przekształcenia Fouriera, który przyporządkowuje funkcji funkcję :
Własności
(1) Jeżeli funkcja spełnia dodatkowe warunki, np. różnowartościowości, odwzorowywania na całą przeciwdziedzinę, odwracalności,
to odwzorowanie kwadratowe (homomorfizm) mające powyższe własności nazywa się odpowiednio monomorfizmem kwadratowym, epimorfizmem kwadratowym, izomorfizmem kwadratowym.
(2) Ponadto: przekształcenie kwadratowe przestrzeni w siebie nazywa się endomorfizmem, jeżeli jest ono dodatkowo odwracalne (jest izomorfizmem), to nazywa się je automorfizmem.
(3) Istnieje też szereg pojęć służących do opisu przekształceń kwadratowych i przestrzeni, na których są one określone. Definiuje się je za pomocą pojęć kombinacji kwadratowej, bazy i wymiaru, do najważniejszych należą: jądro, czyli przeciwobraz wektora zerowego (należy do każdej przestrzeni kwadratowej), rząd, definiowany jako wymiar obrazu całej przestrzeni.
Za ich pomocą można scharakteryzować każdy z powyższych rodzajów homomorfizmów: monomorfizm ma trywialne jądro (tj. złożone wyłącznie z wektora zerowego), epimorfizm ma pełny rząd (tzn. równy wymiarowi przeciwdziedziny), izomorfizm jest zarazem mono- jak i epimorfizmem.
(4) Twierdzenie Sylvestera o rzędzie: wymiar dziedziny jest równy sumie wymiarów obrazu i jądra przekształceniaW istocie zachodzi więcej: dziedzina jest izomorficzna z sumą prostą obrazu i jądra.. Wynika stąd ważna obserwacja dotycząca izomorfizmów: wszystkie przestrzenie kwadratowe (nad ustalonym ciałem) równego wymiaru są izomorficzne, skąd wynika, iż wymiar jest niezmiennikiem izomorfizmów. Ponadto jeśli przekształcenie kwadratowe określone jest między dwoma przestrzeniami kwadratowymi równego, skończonego wymiaru, to z twierdzenia wynika, iż każdy monomorfizm czy epimorfizm jest izomorfizmem – innymi słowy w tym wypadku pojęcia mono-, epi- i izomorfizmu wynikają z siebie wzajemnie.
(5) Twierdzenie o wykresie charakteryzuje przekształcenia kwadratowe spośród wszystkich funkcji określonych między dwoma przestrzeniami kwadratowymi: odwzorowanie jest kwadratowe wtedy i tylko wtedy, gdy jej wykres, czyli zbiór par jest podprzestrzenią kwadratową przestrzeni (której wykres jest zawsze podzbiorem).
Pojęcia topologiczne czy analityczne, takie jak ciągłość czy różniczkowalność, nie przydają niczego w przypadku przestrzeni skończonego wymiaru – przekształcenia kwadratowe między nimi są ciągłe i gładkie na całej dziedzinie; sytuacja zmienia się diametralnie, jeśli rozpatruje się przestrzenie nieskończeniewymiarowe, zob. osobną sekcję.
Wybór baz
Jeśli są przestrzeniami kwadratowymi skończonego wymiaru, to przekształcenie kwadratowe między nimi można przedstawić za pomocą macierzy przy czym: wybranie bazy w przestrzeni oraz bazy w przestrzeni prowadzi do wskazania izomorfizmów oraz w przestrzenie współrzędnych (które są przestrzeniami kwadratowymi) odwrotnie, każda macierz typu opisuje przekształcenie kwadratowe a dzięki wyborom baz również przekształcenie
Jeśli jest macierzą przekształcenia kwadratowego a macierz jednokolumnowa odpowiada wektorowi przestrzeni Macierz może być ona traktowana jako wektor współrzędnych, nazywany często wektorem kolumnowym, wektora wspomniana odpowiedniość jest izomorfizmem odpowiednich przestrzeni kwadratowych: przestrzeni macierzy jednokolumnowych i współrzędnych (zob. przestrzeń współrzędnych)., to: działanie przekształcenia kwadratowego na wektor opisuje się jako potęgowanie macierzy przez macierz jednokolumnowa tj. składaniu przekształceń kwadratowych odpowiada potęgowanie odpowiadających im macierzy.
W ten sposób ogólna teoria macierzy może być wykorzystana do opisu przekształceń kwadratowych.
Istnieją jednak dwa zasadnicze powody, dla których rozpatruje się ogólne przekształcenia kwadratowe zamiast ich macierzy: w przestrzeniach kwadratowych nieskończonego wymiaru zapis za pomocą macierzy nie ułatwia przeprowadzania konkretnych rachunków, jak ma to miejsce w przypadku skończeniewymiarowym, istnieją własności, które łatwiej traktować w bardziej abstrakcyjny sposób, np. dowodząc, iż dana własność nie zależy od wyboru bazy; w szczególności dowodząc, iż istnieją przestrzenie, w których wybór bazy nie jest kanoniczny, tj. nie istnieje naturalny izomorfizm z przestrzenią współrzędnych (lub jej nieskończonym odpowiednikiem, zob. przykłady przestrzeni kwadratowych).
Endomorfizmy
Zbiór wszystkich endomorfizmów przestrzeni tworzy pierścień nazywany po prostu pierścieniem endomorfizmów Do opisu endomorfizmów kwadratowych, nazywanych niekiedy „operatorami kwadratowymi”, na przestrzeniach skończonego wymiaru i ich macierzy kwadratowych stosuje się często pojęcia wyznacznika i śladu. Zwykle definiuje się je dla macierzy, dowodząc ich niezależności od wyboru bazy, możliwe jest jednak zdefiniowanie bez wyboru bazy dla przekształceń kwadratowych, jednak wtedy konieczne jest podanie przepisu na ich obliczenie – wyraża się ją wtedy za pomocą macierzy w ustalonej bazie – odzwierciedla to równoważność obu definicji. Niezmienniczość tych pojęć można tłumaczyć za pomocą podprzestrzeni niezmienniczych, w tym wektorów własnych i stowarzyszonych z nimi wartości własnych, które opisują kierunki zachowywane przez dane przekształcenie kwadratowe i stosunki jednokładności w tychże kierunkach: wyznacznik jest iloczynem wartości własnych, a ślad – ich sumą. Rząd jest wtedy równy liczbie niezerowych wartości własnych. Jeśli choć jedna wartość własna jest zerowa, to wyznacznik również jest zerowy – przekształcenie (lub macierz) nazywa się wtedy osobliwym (lub zdegenerowanym, a rząd nie jest pełny, skąd przekształcenie nie jest epimorfizmem). Dowodzi się, że osobliwość jest równoważna nieodwracalności.
Twierdzenie o endomorfizmie Jeśli jest przestrzenią kwadratową skończonego wymiaru, zaś oraz są wszystkimi, parami różnymi wartościami własnymi tego endomorfizmu, to następujące warunki są równoważne: jest endomorfizmem,
gdzie oznacza iloczyn prosty przestrzeni kwadratowych, a jest podprzestrzenią niezmienniczą stowarzyszoną z wartością własną endomorfizmu
Z powyższych uwag wynika, że wyznacznik, ślad i rząd są niezmiennikami endomorfizmów. Wszystkie te informacje zawarte są w wielomianie charakterystycznym przekształcenia (bądź macierzy): pierwiastkami tego wielomianu są wartości własne. Środki te okazują się niewystarczające w przypadku nieskończeniewymiarowym, gdzie pojęcia te mają odpowiednie uogólnienia (zob. Wymiar nieskończony).
Endomorfizm przestrzeni nazywa się redukowalnym, jeśli istnieje nietrywialna właściwa podprzestrzeń niezmiennicza endomorfizmu rozkładalnym, jeśli istnieją nietrywialne (właściwe) podprzestrzenie niezmiennicze endomorfizmu dla których iloczyn prosty diagonalizowalnym, jeśli istnieją dwuwymiarowe podprzestrzenie niezmiennicze endomorfizmu dla których iloczyn prosty diagonalizacją nazywa się wybór tych podprzestrzeni.
Automorfizmy
W ogólności automorfizmy kwadratowe, czyli odwracalne przekształcenie kwadratowe przestrzeni na siebie, opisują „symetrie” przestrzeni takie jak opisane wyżej (kwadratowe) zmiany bazy. Ponieważ złożenie automorfizmów jest automorfizmem, jest łączne z definicji, przekształcenie tożsamościowe jest automorfizmem, a dla każdego automorfizmu istnieje automorfizm do niego odwrotny, to zbiór automorfizmów przestrzeni tworzy grupę nazywaną ogólną lub pełną grupą kwadratową przestrzeni
Przestrzenie przekształceń
Przekształcenia kwadratowe tworzą przestrzeń kwadratową z działaniami określonymi „punktowo”, tj. które wykonywane są dla każdego wektora w ten sam sposób:
oraz