thumb|310px|Centralny plac dużego macellum w prowincjonalnej Gerazie z widocznym basenem rybnym pośrodku Macellum (od stgr. μάκελλον mákellon; lm macella) – w starożytności zamknięte targowisko miejskie, rodzaj hal targowych przeznaczonych głównie do sprzedaży artykułów żywnościowych, typowy dla kultury rzymskiej.
Nazwa ta była pochodzenia fenickiego i została przez Rzymian zapożyczona od Kartagińczyków w okresie ożywionych kontaktów handlowych jeszcze przed wybuchem pierwszej wojny punickiejMichael Crawford: Rzym w okresie republiki. Warszawa: Prószyński i S-ka, 1992, s. 59..
Cechy typowe thumb|240px|Hale targowe w afrykańskim Leptis Magna W przeciwieństwie do otwartego placu targowego (forum) była to kryta hala targowa okolona portykami, na który otwierały się sklepyJ.-C. Fredouille: Słownik cywilizacji rzymskiej. Katowice: Wydawnictwo „Książnica”, 1996, s. 270.. Macella budowano na regularnym planie (np. prostokąta), z zewnętrznymi murami otoczonymi od wewnątrz portykami, pod którymi mieściły się sklepy (tabernae) oraz składy towarów. Pośrodku powstałego dziedzińca często lokowano wieloboczny pawilon dla handlu rybamiSłownik kultury antycznej. Grecja – Rzym. Warszawa: Wydawnictwo „Wiedza Powszechna”, 1988, s. 272., lub krągłe budowle handlowe (tolosy). Umieszczano tam również tzw. ponderarium, gdzie przechowywano niezbędne wzorce aktualnych miar i wagWielka encyklopedia PWN. T. 16. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, s. 363.. W macellum handlowano przede wszystkim mięsem (jatki) i żywcem, rybami, warzywami, lecz także delikatesami, sprzedawano też wyroby rzemiosła i drobnego przemysłu. Niekiedy przygotowywano również na miejscu posiłki (w gospodzie zwanej thermopolium) i wynajmowano kucharzy na organizowane przyjęcia domowe. W niewielkim macellum małoazjatyckiego Aizanoi na wewnętrznych ścianach umieszczono nawet wykaz obowiązujących ówcześnie cen, datowany na 302 rok i najwidoczniej będący kopią edyktu o cenach maksymalnych wydanego przez cesarza DioklecjanaAizanoi w The Princeton Encyclopedia of Classical Sites. Princeton: Princeton University Press, 2017..
Wcześniejsze podobne budowle z czasów hellenistycznych znane są z Magnezji, Priene i Miletu. Z czasów rzymskich wykopaliska odsłoniły macella w Puteoli, Pompejach (najlepiej zachowane), Ostii, w północnym prowincjonalnym Aquincum, w małoazjatyckich Perge, Efezie, Sagalassos, Kremnie, w afrykańskich Leptis Magna (dwa), Cuicul, Thamugadi, Thugga i Thuburbo Maius czy w bliskowschodniej GerazieDer Kleine Pauly. Lexikon der Antike. T. 3. München: Deutscher Taschenbuchverlag, 1979, kol. 849. i innych.
Rozwój struktury thumb|240px|Macellum w italskim Puteoli Pierwszorzędną cechą macellum było zaistnienie jako stałego targowiska aprowizacyjnego, co zdaniem historyków gospodarki antycznej stanowiło istotny postęp w porównaniu z wcześniejszymi jarmarkami (nundinae), urządzanymi co 9 dni (skąd ich nazwa)Philippe Lévy: L’Économie antique. Paris: Presses Universitaires de France, 1969, s. 61-62.. Mieszkańcom Rzymu za targowisko początkowo służył otoczony sklepami plac zwany forum, o regularnym planie przejętym z greckiej (jońskiej) agory, lecz w miarę przejmowania roli miejsca ogólnych zgromadzeń, odpowiednio malała jego rola handlowaGilbert Charles-Picard: Sztuka rzymska. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1975, s. 88.. Zgodne to było z zawartymi w Polityce (VII 11,2) wskazaniami Arystotelesa o stworzeniu rynków oddzielnych dla zaopatrzenia i politykowania, co zakładało przemianę typowego rynku włościańskiego w publiczny plac miasta. Wraz ze stopniowym przemieszczaniem placów targowych w pobliże Tybru (targ warzywny, targ zwierzęcy – Forum Boarium)Należało też do nich Velabrum – rozległe targowisko położone w dolinie nad Tybrem, obok Forum Boarium, pomiędzy Palatynem a Kapitolem (Mała encyklopedia kultury antycznej, dz. cyt., s. 778)., przemianie takiej podlegał też np. powstały samoistnie główny rynek Rzymu – Forum Romanum, na którym długo utrzymywano targ rybny, a dopiero w II wieku p.n.e. ostatecznie zlikwidowano kramy z żywnościąAnna Sadurska: W cieniu Panteonu. O sztuce starożytnego Rzymu. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1965, s. 76.. Podobnie stało się na forum pompejańskim, gdzie targowisko później usytuowano na jego przeciwległym końcu – dla wygody handlujących i dla uniknięcia nieuchronnego zanieczyszczania placu odpadkamiG. Charles-Picard: Sztuka rzymska, dz. cyt., s. 90..
Macella Rzymu thumb|240px|Sesterc Nerona z wyobrażeniem Macellum Magnum Handel żywnością skupiał się z reguły w centrum miastaJako hale targowe wykorzystywano początkowo nawet wnętrza bazylik sądowych przy forum (Janina Żuławska: Kupiec i żeglarz w starożytnej Grecji i Rzymie. Warszawa: PWN, 1956, s. 38).. W Rzymie mniejsze targowiska otwarte nadal nosiły nazwę forum, jak np. targ rybny, bydła, warzyw (forum piscatorium, forum boarium, forum olitorium)L. Zerbini: Starożytne miasto rzymskie, dz. cyt., s. 97.. W samym Wiecznym Mieście powstawało kilka zamkniętych targowisk w przeznaczonych na to budowlach.
Najstarsze z nich – Macellum Antiquum, spalone w 210 p.n.e., odbudowane zostało w 179 p.n.e. na wschód od Forum RomanumMała encyklopedia kultury antycznej A–Z. Warszawa: PWN, 1983, s. 437.. Wskutek ubytku mieszkańców w reprezentacyjnym centrum Wiecznego Miasta, za panowania Augusta zastąpiono je wybudowanym w 7 p.n.e. na Eskwilinie (w sąsiedztwie ogrodów Mecenasa) Macellum Liviae. Kolejnym okazałym przybytkiem było wzniesione w 59 r. za Nerona Macellum Magnum na wzgórzu Celius, utrwalone na ówczesnych monetach jako kolista budowla na placu okolonym portykiem.
Do najokazalszych należało późniejsze pięciopoziomowe macellum wybudowane na polecenie TrajanaIstnieje przypuszczenie, że zamiarem cesarza na przykładzie tego obiektu było scentralizowanie działalności handlowej dla jej lepszego kontrolowania. Jednakże to zawłaszczanie handlu przez zbiurokratyzowaną administrację cesarską z biegiem czasu doprowadziło do paraliżowania życia gospodarczego państwa (J.-C. Fredouille: Słownik cywilizacji rzymskiej, dz. cyt., s. 270). i usytuowane na północny zachód od jego forum, którego odsłanianie włoscy archeolodzy (Corrado Ricci) ostatecznie zakończyli w 1932 rokuJ. Carcopino: Życie codzienne w Rzymie w okresie rozkwitu cesarstwa. Warszawa: PIW, 1966, s. 18.. Nacechowane odmiennym układem architektonicznym, wzniesione zostało na planie półkolistym, a budowlę tworzyły spiętrzone tarasowate kondygnacje z szeregami otwartych przybytków handlowych. Według ustaleń badaczy mieściła ona łącznie 150 sklepów z ich wyraźnie rozplanowanym podziałem. W części parterowej, o płytkich pomieszczeniach, handlowano zapewne owocami i kwiatami, na pierwszym piętrze z arkadową loggią, w długich, sklepionych salach składowano wino i oliwę, a na dwóch wyższych poziomach sprzedawano rzadsze artykuły importowane (tzw. pipera). Czwarte piętro zajmowały biura rozdawnictw cesarskich (stationes arcariorum) dla najuboższych, podczas gdy na najwyższym poziomie mieściły się baseny targu rybnego, zaopatrywane w wodę słodką z miejskich akweduktów albo morską, sprowadzaną z niedalekiej Ostii. Z budowli, która w planie urbanistycznym Apollodora z Damaszku miała stanowić zaplecze handlowe Forum Trajana, przetrwała targowa eksedra uważana za najlepiej zachowany obiekt architektury z czasów tego cesarzaElżbieta Makowiecka: Sztuka Rzymu. Od Augusta do Konstantyna. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2023, s. 87..
Macella italskie – Pompeje thumb|240px|Fragment pompejańskiego macellum (wzdłuż kolumnady forum) z widocznymi wejściami do sklepów od ulicy Przykład italskiego macellum prowincjonalnego stanowi dobrze zachowane targowisko w Pompejach odsłonięte spod lawy i popiołów po wielkiej erupcji wulkanicznej (79 n.e.). Pierwotnie handel ten umiejscowiony był na głównym forum miasta, które początkowy kształt nieregularny (jak w innych miastach samnickich) zamieniło najpóźniej w II wieku p.n.e. na typowy plac prostokątny, otoczony (podobnie jak rynki greckie) kolumnadą, za którą rozmieściły się sklepy i kramyMichael Grant: Miasta Wezuwiusza. Warszawa: PIW, 1986, s. 68. Jednak wzorem dla późniejszej budowli były rzymskie macella Liwii i Nerona. Na znacznej, odgraniczonej portykiem przestrzeni pomieszczono nie tylko sklepy i kramy z jarzynami i owocami, lecz także kantor wymiany pieniędzy, miejsca dla prowadzenia licytacji, kaplice bóstw opiekuńczych oraz siedzibę kolegium kapłanów kultu Augusta. Środek zajmowała nieduża, nakryta kopułowo, dwunastoboczna budowla kolumnowa (tolos) ze zbiornikiem wodnym i z kanalizacją odprowadzającą do ścieku miejskiego; było to miejsce najwidoczniej przeznaczone do handlu rybami i mięczakami, co potwierdziło znalezisko wagi do ich odważaniaMichael Grant: Miasta Wezuwiusza, dz. cyt., s. 232-233.
Do pompejańskich hal prowadziły trzy wejścia; główne – od strony okazałej fasady południowej, z marmurowym dwurzędowym portykiem zdobionym posągami, oraz dwa inne – od strony północnej i południowo-wschodniej, z niszą poświęconą geniuszowi tego miejsca. Natomiast pomieszczenia dwóch sal od północy poświęcone były kultowi cesarskiemuRobert Étienne: Życie codzienne w Pompejach. Warszawa: PIW, 1971, s. 152-153.. Stanowiły rodzaj kaplicy z posągami panujących, gdzie w niszach umieszczono 4 statuy (z których przetrwały dwie)Robert Étienne: Życie codzienne w Pompejach, dz. cyt., s. 131, 185..
Uwagi
Przypisy
Bibliografia Słownik kultury antycznej. Grecja – Rzym (pod red. L. Winniczuk). Wyd. 5. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1988, s. 272, Jean-Claude Fredouille: Słownik cywilizacji rzymskiej. Katowice: Wydawnictwo „Książnica”, 1996, s. 270, Mała encyklopedia kultury antycznej A–Z (pod red. Z. Piszczka). Wyd. 5. Warszawa: PWN, 1983, s. 437, Livio Zerbini: Starożytne miasto rzymskie. Historia i życie codzienne. Warszawa: Bellona, 2008, s. 97-98, Jérôme Carcopino: Życie codzienne w Rzymie w okresie rozkwitu cesarstwa. Wyd. 2. Warszawa: PIW, 1966 Robert Étienne: Życie codzienne w Pompejach. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1971 Michael Grant: Miasta Wezuwiusza. Pompeje i Herkulanum. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1986, Der Kleine Pauly. Lexikon der Antike. T. 3. München: Deutscher Taschenbuchverlag, 1979, kol. 849, 27-55, Wielka encyklopedia PWN. T. 16. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, s. 363,
Kategoria:Architektura starożytnego Rzymu Kategoria:Życie codzienne w starożytnym Rzymie