thumb|Wóz Michała Drzymały w Rakoniewicach (1907) thumb|Wóz Franciszka Peplińskiego w Fingrowej Hucie (1907) thumb|Tablica informacyjna na szlaku rowerowym „Kaszubskich Drzymalitów” w Fingrowej Hucie (2013) DrzymaliciTermin „drzymalita” wprowadził do literatury naukowej profesor Józef Borzyszkowski z Uniwersytetu Gdańskiego, posługując się nim w biogramie jednego z nich – Augustyna Pawelczyka z Sierakowic na Kaszubach, zobacz: J. Borzyszkowski, Pawelczyk Augustyn (1870-1941), Słownik Biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, t. 3, red. Z. Nowak, Gdańsk 1997, s. 395.Określenie „drzymalici” jest również stosowane w praktyce publicystycznej: – chłopi z terenu zaboru pruskiego, którzy wzorem słynnego Michała Drzymały w odpowiedzi na nowelizację pruskiej ustawy osadniczej z 1904 roku, zabraniającej budowy domów polskim osadnikom na nowych parcelach bez zgody prezydenta rejencji, próbowali obejść prawo zamieszkując w wozach lub innych konstrukcjach mobilnych (albo ziemiankach), nie odpowiadających urzędowej definicji domu mieszkalnego.
Geneza Celem wspomnianej nowelizacji ustawy, przeprowadzonej w Reichstagu w 1904 roku (zatwierdzonej podpisem króla pruskiego Wilhelma II 10 sierpnia tego roku), było zatrzymanie ekspansji polskich osadników na terenie zaboru pruskiego, którzy korzystając z emigracji Niemców na zachód (tak zwany Ostflucht), parcelacji dużych majątków ziemskich i pomocy polskich banków ludowych, masowo wykupowali ziemię i tworzyli nowe gospodarstwa, zwiększając w ten sposób przewagę osadnictwa polskiego nad niemieckim. Nowelizacja polegała na dodaniu do starej ustawy o osadnictwie z 25 sierpnia 1876 roku dwóch punktów, z których pierwszy (paragraf 13 a) wprowadzał obowiązek otrzymania urzędowego pozwolenia na budowę domu mieszkalnego (lub przekształcenie budynku gospodarczego w dom), niezależnie od tego, czy jest on położony poza zwartą zabudową wsi, czyli w formie tak zwanej kolonii, czy w terenie zabudowanym, natomiast drugi punkt (paragraf 13 b) wprowadzał wymóg uzyskania takiego pozwolenia od prezydenta rejencji (niem. Regierungspräsident), przy czym wydanie go uzależniono od zgodności z ustawą kolonizacyjną z 1886 roku. W praktyce uderzało to tylko w polskich osadników i nawet przez część opozycji w parlamencie niemieckim było krytykowane jako niezgodne z konstytucją Cesarstwa Niemieckiego i konstytucją Królestwa Prus, ponieważ dyskryminowało obywateli narodowości polskiejSzczegółowe omówienie przyczyn i trybu wprowadzenia nowelizacji zobacz: Witold Jakóbczyk, Ustawa osadnicza z 1904 roku, [w:] Zeszyty Naukowe Uniwersytetu A. Mickiewicza, Historia, z. 7, 1967, s. 381-390 (link) [dostęp: 2023-03-04]..
Drzymalici W odpowiedzi na wprowadzoną nowelizację, która w praktyce uniemożliwiała polskim osadnikom budowę domów na nowych działkach na terenie całych wschodnich Niemiec (na wschód od Odry) oraz w rejencji frankfurckiej (Westfalia) i na pewien czas zatrzymała polską ekspansję osadniczą na tych terenach, kilku chłopów z terenu zaboru pruskiego podjęło działania zmierzające do obejścia nowego prawa poprzez zamieszkanie w wozach mieszkalnych, które jako konstrukcje mobilne nie wypełniały definicji domu mieszkalnego. Najbardziej znany jest przykład Michała Drzymały z Podgradowic (dziś Drzymałowo) w Wielkopolsce, który w takim wozie zamieszkał już w 1904 roku, jednak podobne akcje podjęło także kilku innych przedsiębiorczych chłopów. Na Pomorzu Gdańskim najbardziej znana jest postać Franciszka Peplińskiego ze Skorzewa koło Kościerzyny, zwanego „kaszubskim Drzymałą”, który w latach 1905–1908 mieszkał na swojej działce w wozie „samoróbce”. Z kolei Augustyn Pawelczyk z Grzybna Górnego koło Kartuz mieszkał w latach 1907–1909 w wozie zbudowanym własnoręcznie na podwoziu starej młockarni. Prawdopodobnie jednak pierwszym „drzymalitą” w Pomorskiem był niejaki Kowalski z Piwnic pod Toruniem, który zamieszkał w wozie cygańskim na swojej działce już w 1905 roku. Do mniej znanych „drzymalitów” należą również Paweł Gackowski z Błądzimia w Borach Tucholskich oraz Wincenty Przymus z Modrza koło Poznania (spadkobierca pierwszego wozu Drzymały). Wyjątkowo dramatyczny przebieg miała walka o budowę własnego domu na zakupionej działce przez Franciszka Chrószcza, polskiego górnika z Pszowa na Górnym Śląsku, zwanego „śląskim Drzymałą”, który w 1906 roku w trakcie próby rozbiórki zbudowanej przez niego ziemianki zastrzelił pruskiego żandarma, a następnie sam popełnił samobójstwo. Przykład Chrószcza pokazuje, że problem oporu polskich chłopów wobec nowelizacji ustawy osadniczej z 1904 roku dotyczył nie tylko ziem zaboru pruskiego, ale także – choć w mniejszym stopniu – innych terenów wschodnich Niemiec, na których zamieszkiwała ludność polska. Nie tylko Śląska, ale także Mazur, gdzie podobne problemy jak Drzymała miał chłop Antoni Certa z miejscowości Zezuj w powiecie ostródzkim. Do „drzymalitów” należy także zaliczyć takich chłopów, którzy walcząc ze skutkami wspomnianej ustawy wprawdzie nie wykorzystywali do zamieszkania wozów lub innych konstrukcji mobilnych własnego pomysłu, ale – tak jak Chrószcz – budowali ziemianki. Należeli do nich, między innymi, Jan Sternicki z Długiego Mostu oraz kilku osadników z miejscowości Równica w powiecie brodnickimTadeusz Cieślak, Przeciw pruskiej przemocy. Walka o ziemię na Pomorzu na przełomie XIX i XX w., Warszawa 1959, s. 105.. Lista ta z pewnością nie jest jeszcze pełna.
Dzisiaj trudno jednoznacznie ustalić, czy rzeczywiście wszyscy pozostali „drzymalici” wzorowali się na Michale Drzymale, którego sprawa stała się głośna dopiero w 1907 roku, czy też dochodzili do swoich pomysłów niezależnie od niego, a ich działania były raczej konsekwencją nowelizacji ustawy osadniczej z 1904 roku, natomiast określenia typu „kaszubski Drzymała” są już efektem późniejszej publicystyki.
Upamiętnienie W 2016 roku otworzono na terenie gminy wiejskiej Kościerzyna turystyczny szlak rowerowy „Kaszubskich Drzymalitów”. Trasa liczy około 16 kilometrów długości, zaczyna się i kończy przy szkole w Skorzewie (około 6 kilometrów na północ od Kościerzyny), prowadzi przez Fingrową Hutę, Wieprznicę, Owśnice i Częstkowo, czyli miejscowości związane z życiem „kaszubskiego Drzymały” – Franciszka Peplińskiego i jego ojca Aleksandra. Wzdłuż trasy umieszczono tablice informacyjne z opisami historycznymi i zdjęciami.
Na przełomie 2016 i 2017 roku w Bibliotece Miejskiej w Kościerzynie eksponowana była wystawa pod tytułem: „Aleksander i Franciszek Peplińscy – kaszubscy drzymalici ze Skorzewa”, przygotowana przez pracowników Muzeum Ziemi Kościerskiej.
Przypisy
Bibliografia Józef Borzyszkowski, Historia Kaszubów w dziejach Pomorza, t. III: W królestwie Pruskim i Cesarstwie Niemieckim (1815-1920), cz. 2: W Cesarstwie Niemieckim – oraz za Wielką Wodą na emigracji (1871-1920), Gdańsk 2019, s. 89-90. Tadeusz Cieślak, Przeciw pruskiej przemocy. Walka o ziemię na Pomorzu na przełomie XIX i XX w., Warszawa 1959, s. 105. Krzysztof Jażdżewski, Aleksander i Franciszek Peplińscy – kaszubscy drzymalici ze Skorzewa, „Kościerskie Zeszyty Muzealne”, nr 11, 2017, s. 143-149. Kazimierz Wajda, Wóz Drzymały. Wieś wielkopolska i pomorska w walce z germanizacją, Poznań 1962, s. 66-67. Szczepan Wierzchosławski, Polski ruch narodowy w Prusach Zachodnich w latach 1860-1914, Wrocław 1980, s. 194-195.
Kategoria:Ludzie związani z zaborem pruskim Kategoria:Polscy działacze narodowi w zaborze pruskim Kategoria:Historia chłopów w Polsce