thumb|ul. Grabiszyńska, dalej Pl. Legionów, po lewej bud. Lotos thumb|Odcinek ul. J. Piłsudskiego wybudowany w 1961 r. thumb|Pl. Legionów i kwartał zabudowy osiedla między ul. Sądową, Pl. Muzealnym i ul. Świebodzką thumb|Pl. PKWN (Pl. Legionów) thumb|Ul. Prosta, szkoła i dalej zabudowa mieszkaniowa osiedla thumb|Wejście do szkoły przy ul. Prostej thumb|boisko szkoły przy ul. Prostej thumb|Ul. Prosta thumb|Ul. Iwana Pawłowa 8-14 thumb|Ul. Iwana Pawłowa 7-13 thumb|Zieleniec przy ul. Św. Trójcy thumb|Garaże przy ul. Św. Trójcy thumb|Ul. Iwana Pawłowa, współczesny biurowiec, za nim bud. Lotos thumb|Za skrzyżowaniem budynek Pl. Legionów 10-14 thumb|Neony thumb|Po lewej Lotos, punktowce i część osiedla wokół Pl. Legionów thumb|Pl. Legionów 15-17 thumb|Ul. J. Lelewela, za skrzyżowaniem bud. ul. J. Piłsudskiego 14-16, dalej 18-22 thumb|ul. J. Piłsudskiego 24-26, przejście w kier. ul. Muzealnej thumb|Ul. K. Świerczewskiego (współcześnie ul. J. Piłsudskiego 18-22 i 24-26) thumb|Pochód 1-Majowy na Pl. PKWN thumb|Szkoła przy Pl. Muzealnym thumb|Ul. Sądowa 3-9 thumb|Budynek Lotos thumb|Budowa bud. Lotos thumb|Oś widokowa na bud. Lotos thumb|Ul. K. Świerczewskiego (współcześnie ul. J. Piłsudskiego 4, 6, 8, 10) Osiedle mieszkaniowe Plac PKWN – osiedle mieszkaniowe, z funkcjami usługowymi, zbudowane w drugiej połowie lat 50., w latach 60. oraz na początku lat 70. XX wieku we Wrocławiu. Położone jest w obrębie osiedla Przedmieście Świdnickie. Centralnym elementem układu urbanistycznego osiedla jest plac Legionów, noszący w latach realizacji i późniejszych do 1990 r. nazwę placu PKWN, od którego przyjęto nazwę dla całego zespołu planowanej i zrealizowanej zabudowy. Głównymi osiami komunikacyjnymi są tu ulice Józefa Piłsudskiego, Grabiszyńska i Sądowa, a ich skrzyżowanie jest ważnym węzłem komunikacyjnym. Przy nim położona jest charakterystyczna dominanta architektoniczna w postaci wieżowca Lotos. Zabudowa osiedla obejmuje budynki mieszkalne i mieszkalno-usługowe. Projekt opracowany został w biurze Miastoprojekt Wrocław przez zespół architektów, którym kierował Kazimierz Bieńkowski. Styl architektoniczny zabudowy zaliczany jest już do modernizmu, a budynki zostały zbudowane przy pomocy technologii uprzemysłowionej wielkoblokowej. W swoich założeniach przeznaczona była dla około dziesięciu tysięcy mieszkańców. Dominują pięciokondygnacyjne bloki, a oprócz tego pojedyncze zachowane kamienice oraz wspominany wieżowiec. W ich najbliższym otoczeniu zbudowano także inne obiekty użyteczności publicznej takie jak szkoły, przedszkola, przychodnię, pocztę i pawilony handlowo-usługowe. Część osiedla jako dzielnica mieszkaniowa Plac PKWN zostało uznane za dobro kultury współczesnej. Zbudowany w ramach osiedla zespół budynków mieszkalno-usługowych, tzw. punktowców przy ulicy Józefa Piłsudskiego 4-10 został także objęty ochroną w ramach gminnej ewidencji zabytków.
Położenie, komunikacja i otoczenie Zespół zabudowy osiedla mieszkaniowego Plac PKWN położony jest w obrębie osiedla Przedmieście Świdnickie, w dawnej dzielnicy Stare Miasto. Są to obszary zabudowy śródmiejskiej o charakterze wielkomiejskim wchodzące w skład wielofunkcyjnego centrum miasta, przy czym część tego osiedla położona na zachód od ulicy Józefa Piłsudskiego i na północ od ulicy Grabiszyńskiej kategoryzowana jest jako wielkie osiedla blokowe. Omawiany teren leży w dzielnicy urbanistycznej Śródmieście, jednostce urbanistycznej Przedmieścia Świdnickiego i Oławskiego. Teren ten zaliczany jest do centralnego ośrodka usługowego miasta i pasma działalności gospodarczej, a pasmo wzdłuż ulicy Józefa Piłsudskiego i placu Legionów do ulic handlowych.
Plac Legionów, a także plac Orląt Lwowskich i skrzyżowanie ulicy Józefa Piłsudskiego z ulicą Tęczową, Podwale stanowią w ramach przestrzeni publicznych rdzeń ogólnomiejski. Przestrzeniami ogólnomiejskimi są ulice Józefa Piłsudskiego, Grabiszyńska, Sądowa, Joachima Lelewela, plac Muzealny, przejście przez kwartał pomiędzy placem Muzealnym i ulicą Tadeusza Kościuszki łączące ulicę Muzealną z ulicą Tadeusza Zielińskiego oraz ulica Tęczowa do ulicy Iwana Pawłowa. Dalej od niej ulica Tęczowa zaliczana jest do przestrzeni lokalnych.
Układ komunikacyjny obszaru południowego oparty jest na kilku placach, w tym placu Legionów oraz ulicach stanowiących trzon komunikacyjny, obejmujących ulicę Józefa Piłsudskiego i ulicę Grabiszyńską. Skrzyżowanie tych ulic, oraz ulicy Sądowej, określa się jako węzeł komunikacyjny i jako najważniejsze skrzyżowanie w południowo-zachodniej części dawnej dzielnicy Stare Miasto, przez które ulicami Józefa Piłsudskiego i Grabiszyńską przebiegała droga krajowa DK5. Są to drogi zbiorcze. Inne ważne ulice tej kategorii to ulica Sądowa oraz plac Muzealny i dalej ulica Tadeusza Kościuszki, jako ulica śródmiejska. Wszystkie one tworzą korytarze drogowe. Ponadto ulice Józefa Piłsudskiego, Grabiszyńska i Sądowa są głównymi korytarzami tramwajowymi dzięki zbudowanym tu torowiskom tramwajowym. W zakresie transportu zbiorowego Plac Legionów ze skrzyżowaniem ulic Józefa Piłsudskiego, Grabiszyńska i Sądowa oraz plac Orląt Lwowskich ze skrzyżowaniem ulic Józefa Piłsudskiego, Podwale i Tęczowej tworzą centralne węzły transportowe z komunikacją autobusową i tramwajową, a wraz położonym przy tym drugim węźle Dworcem Świebodzkim także węzeł miejsko-aglomeracyjny. Teren osiedla klasyfikowany jest według stanu na grudzień jako obszar o wyjątkowo korzystnym dostępie do infrastruktury komunikacyjnej miasta. Oprócz tego wzdłuż ulicy Józefa Piłsudskiego przebiega granica strefy rowerowej centralnej rozciągająca się na wschód i północ, od której wzdłuż ulicy Grabiszyńskiej biegnie główna rowerostrada. Znaczna część zabudowy osiedla współcześnie położona jest przy ulicach i innych drogach włączonych w strefy ograniczenia prędkości do , z wyłączeniem oczywiście wyżej wymienionych ulic i placów.
W otoczeniu zabudowy osiedla znajdują się obiekty użyteczności publicznej i urzędy. Spośród takich budynków i działających w nich instytucji, bezpośrednio sąsiadujących z osiedlem, można wymienić między innymi Dworzec Świebodzki z Teatrem Polskim, Sceną na Świebodzkim, biurowiec Centrum Orląt przy placu Orląt Lwowskich 1, Prokuratura Rejonowa przy ulicy Podwale 27 w budynku dawnych koszar grenadierów, okręgowa rada adwokacka przy ulicy Sądowej 4, żłobek Nr 8 przy ulicy Sądowej 6 (pierwotnie przedszkole), przychodnia przy ulicy Sądowej 8, kompleks zabudowy sądów i aresztu w kwartale ulic Podwale, Muzealna, Świebodzka, Sądowa i plac Muzealny, między innymi z Sądem Okręgowym przy ulicy Sądowej 1 i Sądem Rejonowym przy ulicy Świebodzkiej 5, Urząd Skarbowy Wrocław - Śródmieście przy ulicy Józefa Piłsudskiego 27-29 (ale wcześniej do Zespół Szkół Elektronicznych), Ogólnokształcąca Szkoła Muzyczna przy ulicy Józefa Piłsudskiego 25, dawny budynek filharmonii wrocławskiej przy ulicy Józefa Piłsudskiego 19, Urząd Komunikacji Elektronicznej oraz Wojewódzki Inspektorat Ochrony Roślin i Nasiennictwa w budynku przy ulicy Józefa Piłsudskiego 15-17, biurowce Temida I i Temida II przy ulicy Tęczowej, stacja paliw przy ulicy Tęczowej 5.
Nazwy i określenia W publikacjach można spotkać różne nazwy lub określenia stosowane przez ich autorów dla tej inwestycji i powstałej w wyniku jej realizacji zabudowy, a mianowicie: osiedle mieszkaniowe Plac PKWN osiedle przy placu PKWN osiedle przy placu Legionów dzielnica mieszkaniowa Plac PKWN rejon PKWN dzielnica mieszkalno-usługowa Plac PKWN
Historia Do 1945 r. Historia terenu, na którym później powstało osiedle mieszkaniowe Plac PKWN, to historia dawnego Przedmieścia Świdnickiego (Schweidnitzer Vorstadt) i południowo-wschodniego fragmentu Przedmieścia Mikołajskiego (Nikolai Vorstadt). W tym miejscu należy jedynie wspomnieć, że obszar ten został włączony do miasta w po rozebraniu fortyfikacji miejskich. Nastąpił wówczas intensywny rozwój i zabudowa tych terenów, także powiązana z powstaniem i rozwojem kolei, w tym budowa stacji i dworca Wrocław Świebodzki w latach 1868–1874. Z czasem sam teren współczesnego osiedla zagospodarowany był przede wszystkim wielkomiejską, kwartałową zabudową kamienicową w układzie pierzejowym. Pośród tej zabudowy urządzono tu plac, który wówczas otrzymał nazwę Sonnenplatz (jeszcze krótko po wojnie w okresie od 1945 r. do 24 marca 1948 r. nosił nazwę placu Słonecznego).
W wyniku działań wojennych prowadzonych w czasie II wojny światowej podczas oblężenia Wrocławia w 1945 r., kiedy to Wrocław został ogłoszony twierdzą, wspominana wyżej zabudowa uległa niemal całkowitemu zniszczeniu. Po wojnie stopniowo teren ten odgruzowano. Powstały w ten sposób wolne tereny, które umożliwiały kreację nowego centrum miasta, z uwzględnieniem zmian zarówno w zakresie ulic oraz transportu jak i zabudowy uwzględniającej nowe tendencje oraz rozwiązania architektoniczno-urbanistyczne, a także nowe funkcje niezbędne w dużym ośrodku miejskim.
Kontekst historyczny powstania osiedla Projekt osiedla Plac PKWN jako całości zespołu zabudowy powstał jeszcze w końcowym okresie socrealizmu w 1955 r. (1954 r.), w pierwszej fazie odbudowy miasta. Oprócz funkcji mieszkalnej miało także w założeniach pełnić funkcje reprezentacyjne i komunikacyjne. Powstał wówczas ogólny plan miasta oraz plany szczegółowe dla wybranych jego części, przy czym dla obszaru południowego śródmieścia taki plan opracował zespół pracujący pod kierunkiem Kazimierza Bieńkowskiego.
Wydarzenia historyczne tamtego okresu sprawiły jednak, że już na przełomie 1956 r. nastąpiła krytyka tego nurtu. Dało to możliwość i impuls dla zwrotu w stronę nowoczesności ukierunkowanej zarówno fascynacją przedwojennym modernizmem jak i tendencjami ogólnoświatowymi, szczególnie podpatrzonymi w Europie Zachodniej i w Stanach Zjednoczonych. Znaczącym wyznacznikiem tej nowoczesności była Karta Ateńska, którą opracowano w latach 30. XX wieku przez Międzynarodowy Kongres Architektury Nowoczesnej. Podstawą jej założeń stanowiło zapewnienie mieszkańcom słońca, świeżego powietrza i zieleni, a także stosowanie swobodnej kompozycji urbanistycznej. Stanowiło to wyraźną opozycję zarówno do socrealizmu jak i zwartej zabudowy kreowanej w XIX wieku. Takie nowe podejście i zasady szczególnie mocno ujawniło się pośród młodych architektów, którzy rozpoczęli wówczas pracę w biurach projektów, a byli pierwszym pokoleniem wykształconym już we Wrocławiu.
Należy także zauważyć rozpatrując kontekst powstania tej zabudowy, że w okresie socrealizmu niewiele było znaczących inwestycji we Wrocławiu. Przez lata odgruzowywania miasta dużo odzyskanego materiału, w szczególności cegieł, była wywożona dla potrzeb odbudowy stolicy – Warszawy, oraz Gdańska. Inwestycje mieszkaniowe były znacząco ograniczone, a największą wcześniejszą realizacją nowych, socrealistycznych obiektów mieszkaniowych była Kościuszkowska Dzielnica Mieszkaniowa (KDM). Okres stagnacji spowodowany sześcioma latami socrealizmu przechodził jednak do historii. W omawianym okresie pojawiły się dążenia ukierunkowane na wypełnienie powstałych luk w zabudowie Starego Miasta i zabudowę pustych odgruzowanych przestrzeni znajdujących się na południu i zachodzie od historycznego centrum. Był to także okres kiedy to, także w kontekście Karty Ateńskiej, nastąpiła rezygnacja z historycznych rekonstrukcji i odtwarzania pierzei ulic, w zamian za realizację wyżej wspominanych nowych zasad kształtowana zabudowy osiedli mieszkaniowych oraz dążenie do stworzenia nowego centrum miasta.
Na kanwie tych wydarzeń i zmian pierwotne plany szczegółowe dla tej części miasta uległy korektom. Zachowano jednak zamiar uzupełnienia układu ulic o przedłużenie ulicy Józefa Piłsudskiego (ówcześnie ulica Karola Świerczewskiego) w kierunku Dworca Świebodzkiego w celu bezpośredniego połączenia go z Dworcem Głównym.
Projektowanie