mały|Mistyfikacja z chińskiej Wikipedii – hasło o rzekomej kopalni srebra w Kaszynie
Mistyfikacje Zhemao – określenie działalności wolontariuszki Wikipedii chińskojęzycznej, piszącej pod pseudonimem Zhemao (), która przez ponad dekadę tworzyła i rozbudowywała artykuły zawierające sfabrykowane informacje, dotyczące przede wszystkim historii Rosji. W latach 2019–2022 utworzyła 206 fałszywych artykułów dotyczących historii średniowiecznej Rosji. Przypadek Zhemao został wskazany w literaturze naukowej jako przykład celowej mistyfikacji Wikipedii.
Jej hasła łączyły informacje dotyczące rzeczywistych osób, miejsc i wydarzeń z wymyślonymi postaciami, konfliktami, instytucjami i wydarzeniami. Zhemao korzystała z tłumaczenia automatycznego materiałów w językach obcych, a luki w zrozumieniu źródeł uzupełniała własnymi szczegółami. Kolejne fałszywe hasła były ze sobą powiązane i wykorzystywały informacje zawarte w innych artykułach, dzięki czemu powstał rozbudowany i pozornie spójny obraz fikcyjnej historii.
Działalność Zhemao rozpoczęła działalność na Wikipedii od edycji dotyczących historii Chin. Około 2010 roku zaczęła wprowadzać do nich fikcyjne informacje, a od 2012 roku rozszerzyła zakres swojej działalności na historię Rosji. Z czasem jej zainteresowanie skupiło się przede wszystkim na średniowiecznych państwach słowiańskich i ich wzajemnych stosunkach politycznych. Kolejne fałszywe informacje wykorzystywała następnie jako podstawę do tworzenia kolejnych artykułów.
Zhemao posługiwała się źródłami, które miały sprawiać wrażenie rzetelnej dokumentacji historycznej. W niektórych przypadkach przywoływała rzeczywiście istniejące publikacje, przypisując im jednak informacje, których nie można było odnaleźć w oryginałach. W innych przypadkach powoływała się na nieistniejące wydania książek lub publikacje. Przykładem była rzekoma chińska edycja wielotomowej Historii Rosji od najdawniejszych czasów Siergieja Sołowjowa – dzieło rosyjskiego historyka rzeczywiście istnieje, jednak wskazane przez Zhemao chińskie wydanie nie zostało odnalezione.
W celu uwiarygodnienia swoich artykułów Zhemao przedstawiała również materiały ikonograficzne. W jednym z artykułów zamieściła własnoręcznie wykonaną mapę przedstawiającą rzekome XVII-wieczne powstania tatarskie. W innym przypadku wykorzystała fotografie monet, twierdząc, że otrzymała je od rosyjskiego zespołu archeologicznego. Jedno z najdłuższych haseł, poświęcone trzem rzekomym powstaniom tatarskim, zawierało rozbudowany opis ich przebiegu oraz wpływu na historię Rosji.
Istotnym elementem mistyfikacji było również tworzenie pozorów poparcia ze strony innych użytkowników. Zhemao posługiwała się pacynkami, czyli dodatkowymi kontami kontrolowanymi przez tę samą osobę. Jedno z nich przedstawiało się jako doktorant Uniwersytetu Pekińskiego, specjalizujący się w historii Rosji, i twierdziło, że zna Zhemao również poza Wikipedią. Zhemao przedstawiała również fikcyjny życiorys, według którego była córką chińskiego dyplomaty pracującego w Rosji, miała stopień doktorski z historii świata uzyskany na Moskiewskim Uniwersytecie Państwowym oraz była żoną Rosjanina.
Przykłady fałszerstw mały|Mapa autorstwa Zhemao przedstawiająca rzekome powstania tatarskie z 1611 roku
Jednym z centralnych elementów stworzonej przez Zhemao fikcyjnej historii był artykuł o kopalni srebra w Kaszynie. Według jego treści kopalnia miała zostać odkryta w XIV wieku i przez kolejne stulecia odgrywać istotną rolę gospodarczą w historii regionu. Hasło zawierało szczegółowe informacje dotyczące wydobycia, geologii, przetwarzania srebra oraz znaczenia kopalni dla stosunków pomiędzy Wielkim Księstwem Moskiewskim a księstwem twerskim. Nie znaleziono jednak wiarygodnych źródeł potwierdzających istnienie takiej kopalni.
Innym rozbudowanym fałszerstwem był artykuł opisujący trzy rzekome tatarskie powstania w XVII wieku. Zhemao przedstawiła ich przebieg, uczestników i konsekwencje polityczne, a także sporządziła mapę mającą ilustrować sytuację polityczną w tym okresie. Jednym z przykładów był artykuł dotyczący , który został uznany w chińskiej Wikipedii za artykuł wyróżniony i następnie przetłumaczony na inne wersje językowe Wikipedii, w tym angielską, arabską i rosyjską.
Ujawnienie mistyfikacji Mistyfikacja została ujawniona w czerwcu 2022 roku przez chińskiego pisarza posługującego się pseudonimem Yifan. Podczas poszukiwań materiałów do własnej twórczości natrafił on w chińskiej Wikipedii na artykuł dotyczący rzekomej kopalni srebra w Kaszynie. Zainteresowany szczegółowością opisu zaczął sprawdzać przedstawione w nim informacje.
Yifan zauważył, że odpowiedniki artykułów Zhemao w Wikipedii rosyjskojęzycznej były znacznie krótsze albo w ogóle nie istniały. Wątpliwości wzbudziły również przywoływane źródła. Po konsultacjach z osobami znającymi język rosyjski okazało się, że niektóre wskazane przez Zhemao strony lub wydania książek nie istniały. W przypadku innych publikacji podane numery stron nie odpowiadały ich rzeczywistej zawartości. Yifan opisał swoje ustalenia w serwisie . Informacja doprowadziła do rozpoczęcia przez innych wikipedystów systematycznej kontroli wkładu Zhemao. Przeanalizowano jej edycje w prawie 300 artykułach, oddzielając informacje oparte na rzeczywistych źródłach od elementów fikcyjnych.
Alternatywne konta należały do wyimaginowanych przyjaciół, których Zhemao odgrywała z nudów i samotności. Jej mąż przez większość czasu przebywał poza domem, a sama nie miała przyjaciół. Przeprosiła również rzeczywistych ekspertów w dziedzinie historii Rosji, z którymi wcześniej próbowała nawiązać bliższą relację, a następnie podszywała się pod nich.
Skala mistyfikacji Według Rachel Cheung, piszącej dla serwisu Vice, Zhemao utworzyła w latach 2019–2022 206 fałszywych artykułów dotyczących historii średniowiecznej Rosji. Autorka opisała ten przypadek jako przykład celowo tworzonej dezinformacji na Wikipedii. Rozmiar mistyfikacji wynikał nie tylko z liczby utworzonych artykułów, lecz również z ich wzajemnych zależności. Fikcyjne informacje były wykorzystywane jako podstawa do tworzenia kolejnych artykułów, a nowe hasła rozwijały wcześniejsze elementy stworzonego przez Zhemao systemu. Przypadek Zhemao jest przywoływany w literaturze naukowej dotyczącej wiarygodności treści tworzonych przez użytkowników. Autorzy pracy „The role of online attention in the supply of disinformation in Wikipedia” rozróżniają celowo tworzone mistyfikacje od zwykłych błędów i zaliczają te pierwsze do form celowo tworzonej dezinformacji.
Reakcja społeczności i następstwa Po ujawnieniu mistyfikacji konta Zhemao zostały zablokowane, a większość całkowicie fikcyjnych artykułów usunięto. Wolontariusze Wikipedii przeanalizowali jej wcześniejsze edycje w prawie 300 artykułach. W przypadkach dotyczących rzeczywistych wydarzeń próbowano oddzielić informacje prawdziwe od sfabrykowanych. Weryfikacja objęła również artykuły, które zostały wcześniej przetłumaczone na inne wersje językowe Wikipedii.
W czerwcu 2022 roku Zhemao opublikowała przeprosiny, w których ujawniła, że nie posiadała wyższego stopnia naukowego i nie znała biegle języka angielskiego ani rosyjskiego. Wyjaśniła, że nie była w stanie samodzielnie czytać części wykorzystywanych materiałów i korzystała z oprogramowania tłumaczącego, którego wyniki uzupełniała własną wyobraźnią. Według jej wyjaśnień początkowe fałszerstwa stopniowo przekształciły się w rozbudowane fikcyjne narracje.
Po ujawnieniu sprawy zweryfikowano również artykuły, które wcześniej uzyskały wyróżnienia w chińskiej Wikipedii. Część z nich usunięto, a w innych przeprowadzono gruntowną rewizję treści. Weryfikacja dotyczyła także artykułów przetłumaczonych na inne wersje językowe Wikipedii.
Znaczenie Mistyfikacje Zhemao zwróciły uwagę na problemy związane z weryfikacją treści w projektach opartych na pracy wolontariuszy. Jej artykuły zawierały przypisy, szczegółowe dane, nazwy własne i wzajemne odsyłacze, co mogło sprawiać wrażenie opracowań historycznych.
Mariella Moon porównała przypadek Zhema do kontrowersji Essjaya z 2007 roku, dotyczącej wikipedysty, który przedstawiał nieprawdziwe informacje na temat swoich kwalifikacji. Jonny Diamond porównał zjawisko do argentyńskiego pisarza Jorge Luisa Borgesa i określały Zhemao mianem „chińskiego Borgesa”, zwracając uwagę na rozmiar i literacki charakter stworzonej przez nią fikcji.
Przypisy
Kategoria:Mistyfikacje Kategoria:Historia Wikipedii Kategoria:Dezinformacja Kategoria:Internet w Chinach Kategoria:2022 w Chinach