Eduard Engel (ur. 12 listopada 1851 w Słupsku, zm. 23 listopada 1938 w Bornim k. Poczdamu) – niemiecki historyk literatury, purysta językowy, krytyk literacki, pisarz, leksykograf.
Życiorys Urodził się w rodzinie niemiecko-żydowskiej. W Słupsku, który należał wówczas do pruskiej prowincji Pomorze, uczęszczał do szkoły podstawowej (Volksschule) i do gimnazjum. Studiował indoeuropeistykę, filologię klasyczną i romanistykę w Berlinie, w roku 1874 doktoryzował się w Rostocku na temat składni języka starofrancuskiego (dysertacja napisana po łacinie), przez długie lata pracował jako stenograf w Reichstagu. Był człowiekiem o wszechstronnych zainteresowaniach i wielorakich aktywnościach, m.in. w kolejnictwie, gdzie zainicjował określone reformy. Z jego inspiracji Niemcy wprowadziły podczas I wojny światowej czas letni. Za swoje zasługi został w roku 1931 honorowym członkiem Niemieckiego Stowarzyszenia Językowego (Deutscher Sprachverein). W latach trzydziestych ze względu na swoje żydowskie pochodzenie otrzymał od nazistów zakaz publikacji, nie wolno było powoływać się na jego prace. Zmarł w nędzy i zapomnieniuSauter, Anke (2000): Eduard Engel: Literaturhistoriker, Stillehrer, Sprachreiniger. München, s. VII nn..
Twórczość Był autorem znaczących monografii z zakresu historii literatury angielskiej, francuskiej, prac na temat twórczości Goethego. Jego 2-tomowa historia literatury niemieckiej (1. wydanie: 1906) miała w roku 1929 swoją 38. edycję. Pisał nowele, a również teksty o tematyce historycznej. Jego monografia z zakresu stylistyki „Deutsche Stilkunst” (1911) do roku 1922 doczekała się 30 wydańEngel, Eduard (1917): Deutsche Stilkunst. 22.-24. Aufl. Leipzig – Wien.. W latach 1879–1883 sprawował funkcję redaktora naczelnego prestiżowego czasopisma literackiego poświęconego literaturze światowej (też polskiej) i niemieckiej. Promował tam utwory młodych pisarzySauter (2000), s. 31 n.. Engel należał do najbardziej aktywnych purystów językowych w Niemczech. Jest autorem obszernych prac na temat wyrazów obcych w języku niemieckim i ich zwalczania, w tym słownika zniemczającego (słownika z wyrazami obcymi jako hasłami, dla których proponowane są odpowiedniki rodzime)Engel, Eduard. (1929): Verdeutschungswörterbuch. Ein Handweiser zur Entwelschung für Amt, Schule, Haus, Leben. 5. Aufl. Leipzig., a również nietypowego słownika odwróconego: wyrazy rodzime (zniemczenia) jako hasła, wyrazy obce jako ekwiwalenty: Engel, Eduard: Deutsche Sprachschöpfer. Ein Buch deutschen Trostes, zweite verbesserte Auflage. Leipzig 1920. Uważał, że wyrazy obce zagrażają tożsamości języka niemieckiego i tożsamości narodowej. W jego pracach dominują więc motywy narodowe, które przyjmują nieraz charakter nacjonalistyczny, a nawet szowinistycznyEngel, Eduard (1916): Sprich Deutsch! Im dritten Jahr des Weltkrieges. Ein Buch zur Entwelschung. Leipzig.. W swoich pracach Engel wyraża zaniepokojenie stanem języka niemieckiego i „barbaryzacją języka” (,,Sprachverwelschung“). Krytykuje pisarzy i naukowców niemieckich za nadmierne jego zdaniem używanie wyrazów pochodzenia obcego. Uczeni – mówi – starają się posługiwać jak najdoskonalszym sprzętem: astronom używa najostrzejszych soczewek, biolog najlepszych mikroskopów, tymczasem humanistyka niemiecka posługuje się narzędziem niedoskonałym: językiem zniekształconym i niejasnym, który uniemożliwia odpowiednie wyrażenie myśliEngel, E. (1917): Deutsche Stilkunst, s. 209.. Uznając zasługi Engela w zakresie opisu języka niemieckiego, prac poprawnościowych, stylistyki, historii literatury, nie można zapominać o tym, że jego poglądy na temat zwalczania wyrazów pochodzenia obcego miały często charakter skrajny i szowinistyczny. Eduard Engel to bardzo znacząca, choć kontrowersyjna i nieco zapomniana postać niemieckiej kultury, przykład niemieckiego patriotyzmu, ale też nacjonalizmu. Wreszcie przykład ofiary antysemityzmu panującego w Niemczech w latach 30. XX wiekuR. Lipczuk (2014): Walka z wyrazami obcymi w Niemczech – Historia i współczesność. Kraków,, s. 106–115.Eduard Engel ze Słupska – niemiecki literaturoznawca, purysta, nacjonalista | Przegląd Dziennikarski (przegladdziennikarski.pl).
Przypisy
Bibliografia
Kausa, Katarzyna (2010): Motive der Fremdwortbekämpfung bei Eduard Engel, [w:] (red.) Zenon Weigt, Die deutsche Sprache im Siegel vielfältiger Untersuchungen. Einblicke in die germanistische Nachwuchsforschung in Polen. Łódź, s. 57-62.
Lipczuk, Ryszard (2007): Geschichte und Gegenwart des Fremdwortpurismus in Deutschland und Polen. Frankfurt a. Main: Peter Lang, s. 86–94. . Rec. Studia_Germanica_Gedanensia-r2012-t27-s328-331.pdf (muzhp.pl) Lipczuk, Ryszard (2014): Walka z wyrazami obcymi w Niemczech – Historia i współczesność. Kraków: Universitas. . Lipczuk, Ryszard (2022): Eduard Engel ze Słupska – niemiecki literaturoznawca, purysta, nacjonalista | Przegląd Dziennikarski (przegladdziennikarski.pl) Sauter, Anke (2000): Eduard Engel: Literaturhistoriker, Stillehrer, Sprachreiniger. München. . Sztandarska, Katarzyna (2020): Ekwiwalenty w słownikach zniemczających i spolszczających na podstawie prac Eduarda Engela i Władysława Niedźwiedzkiego. Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego. .
Kategoria:Niemieccy literaturoznawcy Kategoria:Urodzeni w 1851 Kategoria:Ludzie urodzeni w Słupsku Kategoria:Niemieccy leksykografowie Kategoria:Niemieccy puryści językowi Kategoria:Zmarli w 1938 Kategoria:Niemieccy redaktorzy naczelni Kategoria:Niemieccy językoznawcy Kategoria:Niemieccy pisarze XIX wieku