Ryszard Marian Janka (ur. 15 września 1944 w Jędrzejowie) – polski nauczyciel akademicki, pracownik naukowy i autor wielu patentów.
Specjalności: inżynieria urządzeń ochrony środowiska, ochrona powietrza atmosferycznego, wytrzymałość materiałów.
Życiorys Absolwent dwóch uczelni: Politechniki Łódzkiej w Łodzi (Wydziału Mechanicznego) oraz Uniwersytetu Opolskiego (Wydziału Matematyczno- Fizyczno-Chemicznego).
Syn Marii i Edmunda urodzony 15 września 1944 w Jędrzejowie. Ojciec był m.in. wizytatorem, a następnie naczelnikiem Wydziału Oświaty Rolniczej województwa opolskiego. Był także oficerem WP oraz Armii Krajowej. Działalność naukowo-badawczo-dydaktyczną rozpoczął w roku 1971 w Wyższej Szkole Inżynierskiej w Instytucie Budowy Maszyn (obecnie noszącej nazwę Politechniki Opolskiej). Zainteresowanie pracą badawczą datuje się już od początku studiów. W tym okresie sformułował ideę metody pomiaru twardości drewna opracowaną następnie przez dr inż. T. Lambera. Metoda ta została nazwana od nazwiska autora – metodą Janki.
W roku 1980 przeniósł się do Instytutu Mineralnych Materiałów Budowlanych w Opolu. Tam zajmował się pracą naukowo-badawczo-wdrożeniową oraz organizacją i kierowaniem pracami zespołów badawczych w Zakładzie Ochrony Atmosfery a następnie Zakładu Konstrukcji Układów Mechanicznych i Elektronicznych. Początkowo działalność zawodowa skoncentrowana była na pracach naukowo-badawczo-wdrożeniowych dotyczących oceny i wyznaczania odporności metali na zniszczenie, zachodzące pod obciążeniem dynamicznym w funkcji temperatury i związanych z tym zagadnień optymalnego doboru materiałów i modelowania konstrukcyjnego budowy maszyn, urządzeń i ich wyposażenia pracujących ponadto w warunkach powodujących ich intensywne zużycie ścierne i korozję. Odzwierciedliło się to między innymi wykonaniem pracy doktorskiej z tej dziedziny. W roku 1985 na Wydziale Maszyn Górniczych i Hutniczych Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie obronił pracę doktorską pt. „Kryteria oceny udarności żeliwa”.
Efektem prac badawczo-naukowych było opracowanie i opatentowanie m.in. konstrukcji czujników do pomiaru odkształceń tworzyw konstrukcyjnych, urządzenia do badań udarowego rozciągania metali, zunifikowanego wyposażenia urządzeń mielących umożliwiającego jego stosowanie w młynach o dowolnej średnicy oraz zaprojektowanie już pod koniec lat osiemdziesiątych XX wieku sterowanego komputerem urządzenia dozująco-ważącego spełniających wymogi ochrony środowiska. Zmodernizował także konstrukcję młynów rurowo-kulowych. W wyniku modernizacji powstała samosortująca wykładzina pancerna. Zmniejszyła się ilość elementów wyposażenia w młynie oraz wzrosła kilkukrotnie odporność na zużycie oraz nastąpił wzrost ich wydajności. W 1984 r. zdobył pierwsze i drugie miejsce w konkursie na „Najlepszy projekt wynalazczy województwa opolskiego”.
Kierował procesem wdrożenia w Hucie „Małapanew” w Ozimku, opracowanego wspólnie z pracownikami AGH w Krakowie, staliwa o wysokich własnościach wytrzymałościowych oznaczonego symbolem L100H6M, przeznaczonego na elementy poddawane intensywnemu zużyciu ściernemu oraz obciążeniom dynamicznym.
W tym samym czasie zostało mu powierzone kierownictwo naukowo-organizacyjnego zespołów badawczych (Pracowni i Zakładu w Instytucie Mineralnych Materiałów Budowlanych w Opolu) zajmujących się m.in. zagadnieniami inżynierii środowiska. W czasie pracy w Instytucie był członkiem zespołu redakcyjnego Prac Naukowych IMMB (1985-1990). W 1988 r. został powołany na stanowisko docenta.
Kierując pracami wykonywanymi w tej pracowni, w tym zespołem pomiaru emisji zanieczyszczeń pyłowych, prowadził jednocześnie badania doświadczalne – modelowe i przemysłowe nad rozpływem gazu w odpylaczach elektrostatycznych i ich wpływem na wielkość emisji zanieczyszczeń pyłowych. Efektem tych prac było m.in. opracowanie metody diagnozowania przyczyn szybkiego niszczenia odpylaczy, ustalenie i dobór sygnałów diagnostycznych zawierających informacje mające istotne znaczenie przy opracowywaniu diagnozy stanu technicznego elektrofiltrów z punktu widzenia sozologicznego.
Dalsze pogłębienie prac nad oceną działania odpylaczy elektrostatycznych zaowocowało następnie opracowaniem przemysłowej metody diagnozowania budowy ich układu aerodynamicznego – stopnia rozdziału strumienia gazu oraz metody diagnozowania przyczyn ich niskiej trwałości eksploatacyjnej. Efektem tych prac było także opatentowanie budowy układu konstrukcyjnego rozdziału gazu odpylaczy elektrostatycznych poziomych o skomplikowanym układzie dolotowym gazu.
Opracował metodę i metodykę pomiaru – ciśnienia i prędkości – rozchodzenia impulsu sprężonego powietrza w impulsowo-rewersyjnej metodzie regeneracji worków odpylaczy tkaninowych. Metoda ta została następnie zastosowana w Instytucie Mineralnych Materiałów Budowlanych w Opolu przy realizacji pracy badawczej nad modelowaniem rozchodzenia się impulsu powietrza w wymienionych powyżej odpylaczach. Opatentował wynikającą z tej metody koncepcję budowy i wyposażenia stanowiska do pomiaru ciśnienia i prędkości rozchodzenia się impulsu powietrza w workach odpylaczy tkaninowych.
Dalsze pogłębienie swoich zainteresowań zagadnieniami inżynierii środowiska zarówno od strony teoretycznej, jaki badawczej nastąpiło po przejściu do pracy na Uniwersytecie Opolskim. Uwzględniając sozologiczny, techniczny i diagnostyczny punkt widzenia opracował nowy dynamiczny, sozologiczny model systemu eksploatacji urządzeń oczyszczających gazy odlotowe spełniający wymogi wprowadzanego wówczas w UE oraz Polsce systemu zarządzania środowiskowego. W oparciu o ten model istnieje możliwość, co jest istotne sterowania systemem eksploatacji tych urządzeń, emisją zanieczyszczeń w planowanym przedziale czasu, jak i poziomem ochrony atmosfery. Opracował także sozologiczo-diagnostyczno-menedżerską miarę przeznaczoną do oceny efektywności eksploatacji urządzeń oczyszczających gazy odlotowe.
Prowadził prace naukowe skupione głównie na dwóch kierunkach: badaniach związanych z inżynierią ochrony środowiska oraz trwałością i niezawodnością oraz diagnostyką i budową urządzeń, ze szczególnym uwzględnieniem eksploatacji i systemów eksploatacji urządzeń oczyszczających gazy odlotowe. Zajmował się też badaniem oddziaływania wodoru na właściwości metali.
Przeprowadził analizę krytyczną ówcześnie obowiązującej teorii mechanizmu niszczenia mechaniczno-korozyjnego metali i ich stopów. Wykazał, iż nie obrazuje ona w sposób poprawny przebiegu procesów zachodzących w szczelinie, nie jest w pełni uzasadniona teoretycznie, uniemożliwia przeprowadzenie dokładnej oceny odporności mechaniczno-korozyjnej metali. Opracował wspólnie z L. Pietrowem nową koncepcję tego zagadnienia.
Opracował dwie metody: analityczną i wykreślną wyznaczania stanów eksploatacyjnych oraz doboru parametrów eksploatacyjnych odpylaczy, przy których spełnione są wymogi ochrony atmosfery w zakresie emisji zanieczyszczeń. Przedstawił koncepcję kontroli stanu tych urządzeń z uwzględnieniem wymogów systemu zarządzania środowiskiem. Pełne rozwinięcie tych zagadnień przedstawił w monografiach, podręcznikach akademickich, a także szeregu artykułach naukowych.
Zdefiniował i wprowadził do literatury naukowej kilkanaście nowych pojęć z tego zakresu, m.in. pojęcia sozologicznej i niesozologicznej efektywności eksploatacji, sozologicznych i niesozologicznych stanów eksploatacyjnych czy wymaganej efektywności eksploatacji. Podał ich postać matematyczną, jak i zakres stosowania.
Opracował także z punktu widzenia wymogów norm ochrony atmosfery kryteria klasyfikacji stanów eksploatacyjnych urządzeń oczyszczających gazy odlotowe. Zobrazował związki pomiędzy zdefiniowanymi stanami eksploatacji, a stanami technicznymi urządzenia oraz wymogami norm ochrony środowiska.
Uzupełnieniu badań z zakresu inżynierii środowiska prowadził także prace nad zagadnieniami emisji i imisji zanieczyszczeń gazowych na obszarach drogowych węzłów komunikacyjnych oraz obszarach zdegradowanych ekologicznie. Badania przeprowadzone pod jego kierownictwem wykazały, że występuje znaczny ubytek ilości tlenu w powietrzu atmosferycznym wraz ze wzrostem natężenia ruchu samochodowego na obszarach skrzyżowań drogowych oraz na pewnej długości stykającymi się z nimi ulic, a także określonych typach parkingów. Przeprowadzone analizy wykazały ponadto także występowanie istotnej korelacji poziomu zachorowań i wskaźnika umieralności na nowotwory płuc ludzi mieszkających na obszarach zagrożonych (zdegradowanych) ekologicznie z poziomem imisji wybranych zanieczyszczeń pyłowych i gazowych.
Opracował prototyp urządzenia dozująco-ważącego o wydajności 5 do 25 Mg/h do bardzo dokładnego dozowania materiałów sypkich w funkcji czasu, a jednocześnie spełniającego w czasie eksploatacji emisyjne wymogi ochrony powietrza atmosferycznego.
Uwzględniając jego zaangażowanie w pracę naukową i kierunek jego zainteresowań, na Uniwersytecie Opolskim powierzono mu funkcję kierownika Zakładu Sozotechniki i Sterowania Środowiskiem.
Zakres jego działalności zawodowej obejmuje prace naukowo-badawczo-projektowe, ekspertyzy, publikacje, książki, referaty, wynalazki, recenzje, pomoce naukowe dla studentów Wyższej Szkoły Inżynierskiej w Opolu oraz Uniwersytetu Opolskiego oraz wdrożenia. Całokształt swojego dorobku zawodowego w omawianej dziedzinie obejmuje autorstwo, bądź współautorstwo 398 prac. Podana wielkość dorobku naukowo-badawczego obejmuje m.in. wydanie 5 książek oraz udział w opracowaniu 2 monografii, opublikowanie 352 prac naukowych, z czego ok. 80% zostało wykonanych indywidualnie, wdrożenie 24 prac badawczo-projektowych oraz opatentowanie 29 wynalazków. Był ponadto rzeczoznawcą SITPMB w zakresie Ochrony środowiska oraz Eksploatacji maszyn i urządzeń. W 2001 został mianowany profesorem nadzwyczajnym Uniwersytetu OpolskiegoBaza Systemu Wspomagania Wyboru Recenzentów.
Za swoją działalność naukową i dydaktyczną kilkanaście razy otrzymał nagrody dyrektora Instytutu Mineralnych Materiałów Budowlanych w Opolu oraz rektorów: Wyższej Szkoły Inżynierskiej (obecnie Politechniki Opolskiej) i Uniwersytetu Opolskiego. Ponadto został odznaczony przez Prezydenta RP Złotym Krzyżem Zasługi.
Publikacje Prace zwarte Ryszard M. Janka, Kryterium stanu sozologicznego i technicznego jako podstawa eksploatacji urządzeń oczyszczających gazy odlotowe. Oficyna Wyd. Politechniki Wrocławskiej, Wrocław 1998, s. 178.Pismo Informacyjne Politechniki Wrocławskiej Nr 106 maj 1998 Ryszard M. Janka, Emisja zanieczyszczeń. Podstawy programowania wielkości emisji i opłat za wprowadzanie zanieczyszczeń do atmosfery”. Wyd. Kurier, Opole 2006, s. 154. . Ryszard M. Janka, Podstawy inżynierii środowiska. Obliczania emisji zanieczyszczeń gazowych. Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2007, s. 320. Ryszard M. Janka, Podstawy mechaniki. Teoria i zagadnienia metodyczne statyki. Podręcznik akademicki. Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2007, s. 180. Ryszard M. Janka, Zanieczyszczenia pyłowe i gazowe. Podstawy obliczania i prognozowanie emisji zanieczyszczeń. Wydawnictwo naukowe PWN, Warszawa 2014, s.400. Ryszard M. Janka, Modelowanie efektywności eksploatacji urządzeń oczyszczających gazy odlotowe. Autorstwo rozdziału XIX w pracy monograficznej pod red. Powierży Leszka, Zarys inżynierii systemów bioagrotechnicznych. Cz. 3b. Modelowanie wybranych procesów. Politechnika Warszawska, Zakład Inżynierii Systemów, Płock-Warszawa 2007. Pietkun-Greber i Ryszard M. Janka, Wpływ środowiska na niszczenie wodorowe stali (w:) Praca zbiorowa pod red. A. Gawdzika, pt. Wybrane zagadnienia szeroko pojętej inżynierii procesowej. Wyd. UO, Opole 2014. Kryteria oceny udarności żeliwa. Akademia Górniczo-Hutnicza, Instytut Podstaw Budowy Maszyn, Kraków 1985. (rozprawa doktorska) Kryterium stanu sozologicznego i technicznego jako podstawa eksploatacji urządzeń oczyszczających gazy odlotowe. Oficyna Wyd. Politechniki Wrocławskiej, Wrocław 1998. s.178.(rozprawa habilitacyjna)
Wybrane artykuły