Alina Kowalska (ur. 19 sierpnia 1932 w Czeladzi, zm. 3 stycznia 2001 tamże) – polska językoznawczyni, historyk języka polskiego, śląskoznawca, profesor zwyczajny w Uniwersytecie Śląskim w Katowicach.

Życiorys Była córką Stanisława i Stanisławy z Paluchów. W 1950 ukończyła żeńskie Liceum Ogólnokształcące im. Emilii Plater w Sosnowcu (wydział humanistyczny) i rozpoczęła studia polonistyczne Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, zwieńczone w 1955 obroną pracy magisterskiej pt. Język Piotra Kochanowskiego w świetle pierwodruku „Jerozolimy wyzwolonej”, napisanej pod kierunkiem prof. dr hab. Witolda Taszyckiego.

W 1964 uzyskała stopień naukowy doktora nauk humanistycznych na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego na podstawie dysertacji pt. Język polskich tekstów w księgach miejskich Tarnowskich Gór z 2. połowy XVI wieku (promotor prof. dr hab. Witold Taszycki). W 1976 na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Wrocławskiego im. Bolesława Bieruta otrzymała stopień naukowy doktora habilitowanego nauk humanistycznych na podstawie monografii pt. Ewolucja analitycznych form czasownikowych z imiesłowem na „-ł” w języku polskim.

Przez 46 lat była związana de facto z jedną uczelnią − Uniwersytetem Śląskim w Katowicach (do 1968 Wyższą Szkołą Pedagogiczną w Katowicach), pracując w Katowicach (do 1973 i 1990−2001) oraz w Sosnowcu (1973−1990). W 1955 została pracownikiem dydaktycznym (asystentem) na godzinach zleconych, a od 1957 nauczycielem akademickim w Katedrze Języka Polskiego na Wydziale Filologii Polskiej (od 1958 Wydziale Filologiczno-Historycznym) Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Katowicach (od 1957 asystent, od 1959 starszy asystent, od 1964 adiunkt), a od 1968 (w wyniku przekształcenia uczelni) w Zakładzie Języka Polskiego w Instytucie Filologii Polskiej Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach (od 1978 w Zakładzie Historii Języka Polskiego Instytutu Języka Polskiego), na którym w 1977 została docentem, w 1988 profesorem (nadzwyczajnym), a w 1997 profesorem zwyczajnym. Na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Śląskiego pełniła funkcje: Prodziekana do spraw studenckich (1986–1987), Wicedyrektora Instytutu Języka Polskiego w latach (1978−1981 i 1987−1989), Dyrektora Instytutu Języka Polskiego (1989−1991), Kierownika Zakładu Historii Języka Polskiego (od 1991) oraz członkini komisji i rad wydziałowych.

W latach 1955−1957 dodatkowo pracowała jako nauczyciel języka polskiego w Technikum Rachunkowości (obecnie Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego) w Dąbrowie Górniczej.

Była jednym z założycieli i dwukrotnie sekretarzem Komisji Językoznawstwa Oddziału w Katowicach Polskiej Akademii Nauk, ponadto członkiem: Komisji Językoznawstwa Oddziału w Krakowie PAN, Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego (od 1955, w latach 1956−1962 skarbnikiem Katowickiego Koła) i Polskiego Towarzystwa Językoznawczego (od 1960).

Pogrzeb odbył się 6 stycznia 2001 w kościele św. Stanisława Biskupa i Męczennika w Czeladzi. Została pochowana na cmentarzu parafialnym przy ul. Nowopogońskiej w Czeladzi.

Twórczość naukowa Jako wychowanka krakowskiej szkoły językoznawczej wraz z Ireną Bajerową organizowała i prowadziła we wschodniej części Górnego Śląska i w Zagłębiu Dąbrowskim polonistyczne badania historycznojęzykowe. Stosowała w nich szeroko metody statystyczne, analizując ewolucję zagadnień językowych również na tle uwarunkowań pozajęzykowych. W pracy naukowej wykorzystywała ogromną liczbę źródeł, ceniąc zwłaszcza oryginalne archiwalia. W badaniach historycznojęzykowych polszczyzny zajmowała się głównie fleksją nominalną i werbalną (zagadnienia kształtowania się odmiany rzeczowników i zaimków, rozwój form słowa posiłkowego, trybu rozkazującego i przypuszczającego, czasu przyszłego, przeszłego i zaprzeszłego). Szczegółowo przeanalizowała też język Piotra Kochanowskiego.

W WSP zapoczątkowała badania nad językiem Górnego Śląska, tworząc w Katowicach i Sosnowcu ośrodek językowych badań śląskoznawczych. Prowadziła szeroko zakrojone badania nad historią języka polskiego na Górnym Śląsku w okresie habsburskim (1526−1742) i pruskim (1742−1922): dawnym językiem urzędowym i mieszkańców Tarnowskich Gór, Mysłowic, Bytomia, Gliwic, Toszka, Sośnicowic, Katowic, Pszczyny, Bierunia, Brzegu; językiem Konstantego Damrota i Juliusza Rogera; wpływem Karola Miarki, Alojzego Ficka i Emila Szramka na regionalny język polski; zapożyczeniami czeskimi i niemieckimi w polskim języku urzędowym; językiem literackim do 1922; językiem piśmiennictwa popularnonaukowego w latach 1910−1922, jak również nad językiem w zachodniej Małopolsce (dawny język Będzina i Wilamowic).

Inspirowała naukowo wielu studentów i młodych badaczy. Została promotorem dwóch historycznojęzykowych rozpraw doktorskich o tematyce śląskoznawczej:

Urszula Burzywoda, Górnośląska polszczyzna urzędowa w okresie pruskim (1982), Mirosława Siuciak, Język śląskich utworów scenicznych z lat 1864−1922 (1996),

i wielu prac magisterskich obronionych na Wydziale Filologicznym UŚ.

Była autorką 94 publikacji naukowych, redagowała lub współredagowała 6 tomów zbiorowych. Napisała dwa skrypty uniwersyteckie (jeden wydany dwukrotnie). Pośmiertnie opublikowano dwa zbiory przedruków jej prac naukowych.

Monografie i edycje źródeł

Język polski w szesnastowiecznych księgach miejskich Tarnowskich Gór. (Prace Komisji Językoznawstwa PAN Oddział w Krakowie, nr 24), Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1970 (doktorat). Ewolucja analitycznych form czasownikowych z imiesłowem na „-ł” w języku polskim. (Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, nr 123), Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 1976 (habilitacja). Studia z dziejów języka polskiego na Górnym Śląsku w okresie pruskim, Urszula Burzywoda, Alina Kowalska, Olga Wolińska. (Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, nr 567), Katowice: Uniwersytet Śląski, 1983, (współautor). Dzieje języka polskiego na Górnym Śląsku w okresie habsburskim (1526–1742), Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1986, (monografia profesorska). Akta miejskie Tarnowskich Gór od końca XVI wieku do roku 1740. Katowice: Śląski Instytut Naukowy, 1993, (edycja źródeł). Protokolarz albo „Czerwona Księga” Mysłowic, [wydany wspólnie z Antonim Piwowarczykiem], red. Antoni Barciak, Mysłowice: Urząd Miasta Mysłowice, 2002, (edycja źródła).

Studia (redaktor)

Studia historycznojęzykowe, pod red. Antoniny Grybosiowej i Aliny Kowalskiej. (Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, nr 405; Prace Językoznawcze, 7), Katowice: Uniwersytet Śląski, 1980 (redaktor). Studia historycznojęzykowe, pod red. Aliny Kowalskiej. (Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, nr 688; Prace Językoznawcze, 12), Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 1985 (redaktor). Studia polonistyczne, pod red. Aliny Kowalskiej i Aleksandra Wilkonia. (Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, nr 1178; Prace Językoznawcze, 19), Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 1991 (redaktor).

Studia historycznojęzykowe, pod red. Aliny Kowalskiej. (Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, nr 1410; Prace Językoznawcze, 22), Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 1994 (redaktor). Studia historycznojęzykowe, pod red. Antoniny Grybosiowej i Aliny Kowalskiej. (Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, nr 1577; Prace Językoznawcze, 24), Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 1996 (redaktor). Studia historycznojęzykowe, pod red. Aliny Kowalskiej i Olgi Wolińskiej. (Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, nr 2022; Prace Językoznawcze, 26), Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2001 (redaktor).

Skrypty uczelniane

Przewodnik do historii języka polskiego (dla studentów IV roku filologii polskiej studiów zaocznych), red. I. Bajerowa, (Uniwersytet Śląski, 193), Katowice: Uniwersytet Śląski, 1979, (rozdziały autorskie: Rola wybitnych pisarzy w rozwoju języka, s. 61–64; Język polski na Śląsku, s. 73–76). Materiały do ćwiczeń z gramatyki historycznej języka polskiego. (Skrypt dla studentów III roku filologi polskiej studiów zaocznych i II roku studiów dziennych). (Uniwersytet Śląski, 208), [współautorka Antonina Grybosiowa], Katowice: Uniwersytet Śląski, 1979. Materiały do ćwiczeń z gramatyki historycznej języka polskiego. (Skrypt dla studentów III roku filologii polskiej studiów dziennych i zaocznych). (Skrypty Uniwersytetu Śląskiego, nr 417), [współautorka Antonina Grybosiowa]., wyd. 2 [poszerzone], Katowice: Uniwersytet Śląski, 1988.

Artykuły i rozdziały w monografiach

Grupy śr/z/-, źr/z/-, j/ź/rz- w I i II wydaniu „Jerozolimy wyzwolonej” Tassa w tłumaczeniu Piotra Kochanowskiego. „Język Polski”, R. XXXVI, 1956, s. 40–42. Materiały do badań językowych w archiwach województwa katowickiego. „Zeszyty Naukowe WSP. Sekcja Językoznawstwa”, T. 1, Katowice 1959, s. 3–21. Dialektyzmy w siedemnastowiecznych rękopisach bytomskich. „Zeszyty Naukowe WSP. Sekcja Językoznawstwa”, T. 2, Katowice 1962, s. 5–51. Najstarsze księgi miejskie Bytomia i Tarnowskich Gór. „Zaranie Śląskie”, R. 25, 1962, z. 3, s. 552–560. Polskie dokumenty cechowe z Sośnicowic i Gliwic z początków XVIII w. [współautorka I. Nalepa-Orłowska]. „Zaranie Śląskie”, R. 26, 1963, z. 2, s. 235–243. Zaimkowe formy „jeje(j)”, „jejich” w zabytkach języka polskiego XIV–XVIII w. „Język Polski”, R. XLIII, 1963, s. 236–244. Terminologia prawnicza w szesnastowiecznych księgach sądowych Tarnowskich Gór. „Zaranie Śląskie”, R. 27, 1964, z. 1, s. 92–100. Uwagi o języku księgi wójtowskiej Będzina z lat 1572–1645. „Zeszyty Naukowe WSP. Sekcja Językoznawstwa”, T. 3, Katowice1966, s. 25–48. Właściwości gwarowe w dziewiętnastowiecznych księgach cechowych Sośnicowic. „Zeszyty Naukowe WSP. Sekcja Językoznawstwa”, T. 3, Katowice1966, s. 49–66. Dialektyzmy fonetyczne w dziewiętnastowiecznych księgach cechowych z Toszka. „Zaranie Śląskie”, R. 29, 1966, z. 4, s. 713–718. Dwuczłonowe formy 3. osoby czasu przeszłego w XVI w. „Język Polski”, R. XLVII, 1967, s. 349–359. Zmiany w systemie wokalicznym gwary gliwickiej. W: „Z polskich studiów slawistycznych”. Seria 3: Językoznawstwo, Warszawa 1968, s. 335–341. Dzieje końcówki „-im” w narzędniku l. poj. rzeczowników rodzaju nijakiego w języku polskim. W: „Prace Językoznawcze”, T. 1, red. I. Bajerowa, H. Wróbel, Katowice 1969, s. 39–56. Gliwickie księgi cechowe. „Zaranie Śląskie”, R. 33, 1970, z. 2, s. 328–334. Uwagi o języku utworu. W: Jantaszek z wojny moskiewskiej. Nieznany utwór literatury staropolskiej, Katowice 1972, s. 77–81. Rachunki rzemieślników gliwickich z lat 1785–1804. „Zeszyty Gliwickie”, T. 10, 1973, s. 39–42. Końcówka „-ej” w odmianie rzeczowników rodzaju żeńskiego w języku polskim. W: „Prace Językoznawcze”, T. 2, red. I. Bajerowa, W. Lubaś, Katowice 1973, s. 59–81. Polski czas przeszły trybu przypuszczającego w ujęciu historycznym. W: „Sprawozdania Komisji Naukowych PAN”, T. 17/1, Kraków 1973, s. 49–51. Zeznania sądowe ze Śląska z 1579 roku. W: „Studia Śląskie”. Seria Nowa, T. 26, Opole 1974, s. 185–192. O funkcji form „byłby dał”, „byłby zrobił”. „Język Polski”, R. LV, 1975, s. 34–41. Les formes et les fonctions du plus-que-parfait dans la langue Polonaise. „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego”, R. 33, 1975, s. 99–106. Charakter i geneza analitycznych form czasownikowych w języku staropolskim. W: „Sprawozdania Komisji Naukowych PAN”, T. 19/1, Kraków 1976, s. 40–41. Łączliwość końcówek czasu przeszłego z różnymi częściami mowy. W: „Prace Językoznawcze”, T. 3, red. I. Bajerowa, A. Grybosiowa, Katowice 1976, s. 31–42. Rozwój nowych form słowa posiłkowego: „jestem”, „jesteś”, „jesteśmy”, „jesteście”. „Poradnik Językowy”, 1977, z. 9, s. 377–384. Nazwiska mieszkańców Katowic w siedemnastowiecznej księdze metrykalnej. W: „Prace Językoznawcze”. T. 4: Onomastyka, red. W. Lubaś, A. Wilkoń, Katowice 1978, s. 35–52.