Protesty w Iranie (2022–2023)

Protesty w Iranie w latach 2022–2023 – antyrządowe protesty o charakterze społeczno-obyczajowym w Iranie, które rozpoczęły się 16 września 2022 r. z powodu śmierci Mahsy Amini, aresztowanej i pobitej za strój niezgodny z normami narzuconymi przez irańską władzę.

Tło W 1935 r. szach Iranu Reza Szah Pahlawi zakazał kobietom zakrywania włosów, przy czym przez część społeczeństwa nie było to odbierane jako akt wyzwolenia kobiet, ale element traumatycznej przymusowej westernizacji – funkcjonariusze mieli prawo zrywać chusty z głów napotkanych kobiet, przez co kobiety z najbardziej konserwatywnych środowisk przestały wychodzić z domów. W protestach przeciwko nowym przepisom zginęło kilkaset osób. Po rewolucji islamskiej z 1979 r. chusta natychmiast stała się symbolem tej rewolucji i zaczęły ją nosić także niektóre niereligijne kobiety. Jednocześnie niektóre Iranki protestowały przeciwko hidżabom już na samym początku Islamskiej Republiki Iranu (1979). Przeciwstawiały się im jednak manifestacje zwolenników zakrywania ciała przez kobiety. mały|lewo|Richard Nixon i Mohammad Reza Pahlawi w Teheranie, 1972 Nakaz noszenia hidżabu został ostatecznie wprowadzony w 1983 r. we wszystkich przestrzeniach publicznych dla kobiet powyżej 9. roku życia, a karą przewidzianą za uchybienie przepisom była chłosta, którą jednak w latach 1990. zniesiono. Jednak pojęcie nieobyczajności stroju pozostało płynne i zależało od luźnej interpretacji funkcjonariusza oraz sytuacji w kraju.

Pojawienie się patroli policji obyczajowej miało miejsce w 2006 r., ale wówczas budziło opór samych funkcjonariuszy, którzy nie chcieli zajmować się obowiązkami, które ich zdaniem nie powinny znajdować się w gestii policji. Według oficjalnych danych z 2004 r. 3 miliony Iranek zostały zatrzymywane z powodu odkrytych włosów lub nieodpowiedniego ubioru, w 2022 r. co najmniej 80 Iranek odsiadywało za niezakryte włosy wyroki, których długość przekraczała 10 lat.

W XXI w. Iranki walczyły m.in. o prawo do dziedziczenia i o równowartość ich zeznań w sądach w stosunku do męskich świadków.

Przyczyny Irańskie ustawodawstwo wymaga od kobiet zakrywania włosów chustą oraz rąk do dłoni i nóg do stóp. Za prezydentury umiarkowanego Hasana Rouhaniego (2013–2021) nastąpiło szybko zaakceptowanie poluzowanych zasad w przestrzeni publicznej, ale po wyborach prezydenckich, które wygrał silnie konserwatywny Ebrahim Ra’isi, rząd wprowadził w lipcu 2022 r. mobilizację wszystkich sił porządkowych w celu egzekwowania przepisów obyczajowych. Wzrosła także brutalność służb, które realizowały odgórny plan walki z niewłaściwym strojem kobiet w ramach kolejnego frontu walki o podporządkowanie sobie społeczeństwa.

thumb|Konserwatywny prezydent Ebrahim Ra’isi Zaczęły mnożyć się doniesienia o publicznym obrażaniu, biciu, siłowym wciąganiu do radiowozów. Dwa miesiące przed wybuchem protestów aresztowana pisarka Sapideh Raszno po dwóch tygodniach od aresztowania pojawiła się w telewizyjnych wiadomościach, gdzie posiniaczona przepraszała za swoje nieobyczajne zachowanie. Miało to związek z pogarszającą się sytuacją gospodarczą kraju (m.in. wysoką inflacją) i tlącymi się od zamieszek z 2019 roku protestami kolejnych grup społecznych, które to protesty były szybko i brutalnie rozpędzane – czasem z użyciem broni palnej. Oprócz podłoża ekonomicznego miały one także podłoże antykorupcyjne oraz były skierowane przeciw rosnącym represjom, tłamszeniu wolności osobistej i alienacji władzy, która nie potrafiła poradzić sobie z pandemią COVID-19, co doprowadziło do śmierci wielu osób.

Bezpośrednią przyczyną protestów była śmierć 22-letniej Mahsy Amini, aresztowanej 13 września 2022 r. i brutalnie pobitej przez irańską policję obyczajową za nieprzestrzeganie przepisów dotyczących stroju, gdyż w momencie aresztowania nie miała całkowicie zakrytych włosów i nosiła obcisłe spodnie. W wyniku obrażeń kobieta trafiła do szpitala, gdzie zmarła w piątek 16 września po trzech dniach śpiączki. Oficjalnie jej śmierć według służb porządkowych była skutkiem nagłej niewydolności serca, choć według relacji rodziców kobiety była ona zdrowa i nie miała żadnych dolegliwości. Był to prawdopodobnie pierwszy przypadek pobicia kobiety ze skutkiem śmiertelnym przez policję obyczajową za niewłaściwy strój.

Protesty mały|upright=1.2|Protestujący studenci politechniki Amirkabir

Początkowe protesty Śmierć kobiety wywołała protesty przeciwko brutalności policji i przepisom regulującym strój kobiet; najpierw w Saghghezie, skąd pochodziła zabita. Z czasem protesty zaczęły się w innych częściach kraju, przy czym największe zamieszki miały miejsce w Kurdystanie. W ramach protestów irańskie kobiety wychodziły na ulice, paląc hidżaby; miejscami dochodziło też do wymiany ognia między uczestniczkami i siłami bezpieczeństwa. Część kobiet protestowała także publikując w internecie filmy, na których obcinają włosy lub golą głowę, w związku z czym władze ograniczyły dostęp do internetu, blokując aplikację Instagram, działanie aplikacji WhatsApp ograniczając do funkcji przesyłania tekstu i wyłączając sieć w Kurdystanie. Dużym echem odbił się opublikowany w internecie protest 80-letniej Gohar Eshghi, która również ogłosiła zdjęcie hidżabu i wezwała do intensyfikacji protestów. W odpowiedzi demonstranci zaczęli rozdawać ulotki informujące o planowanych protestach.

Rozszerzenie protestów Protesty w 2022 r. objęły przynajmniej 50 miast, m.in. Kamyaran i Abdanan w Kurdystanie, ośrodki religijne Meszhed i Kom, stołeczny Teheran, zazwyczaj spokojne Kerman, Raszt i Sari. Łącznie demonstracje miały miejsce w 16 z 31 prowincji kraju i w ciągu dwóch tygodni we wszystkich większych ośrodkach miejskich, przy czym z czasem (w listopadzie 2022 r.) szczególną intensywność przyjęły na obszarach zamieszkanych przez Kurdów. Były to największe wystąpienia społeczne od czasu protestów w 2019 r., które były spowodowane drożejącym paliwem. Były to też pierwsze od dawna protesty prowadzone w poprzek podziałów politycznych, kulturowych, religijnych czy etnicznych, choć największe miały miejsce na terenie irańskiego Kurdystanu oraz po raz pierwszy zaczynały się w mniejszych miastach, promieniując na duże ośrodki. Z czasem protest rozszerzył się na strajki w zakładach pracy, a studenci i wykładowcy przestali brać udział w zajęciach, zaczęły też znikać zdjęcia ajatollahów wieszane w pomieszczeniach publicznych. mały|Przywódca Iranu Ali Chamenei Na wieść o starciach na uniwersytecie w Teheranie pod bramami uczelni wieczorem 2 października 2022 r. zebrały się duże grupy demonstrantów. W pierwszy weekend października odbywały się protesty na innych uczelniach w Teheranie oraz Meszhedzie, Szirazie, Kermanszahu, Sanandadżu i Jazdzie. Oprócz protestów studenckich, dochodziło także do protestów uczennic, związanych ze śmiercią Niki Szahkarami. Śmierć nastolatki spowodowała znaczne zwiększenie skali protestów. Pod koniec pierwszego miesiąca protestów do wiadomości publicznej przedostała się wieść o śmierci kolejnej nastolatki uczestniczącej w protestach – Sarinie Elmailzadeh. Podobnie jak w poprzednim przypadku, władze za przyczynę śmierci uznały skok z budynku. Nastolatki zaczęły niszczyć symbole reżimu, m.in. zdjęcia ajatollahów i również podnosić antyrządowe hasła.

Wobec coraz brutalniejszych prób stłumienia protestów i braku prób załagodzenia i wyjaśnienia sytuacji ze strony władz, demonstracje z czasem przybierały na sile, a wśród demonstrantów zaczęły się pojawiać oddolna organizacja i hasła o charakterze politycznym, m.in. domagające się obalenia republiki islamskiej, np. „Śmierć dyktatorowi!”, „Precz z reżimem!”, „Śmierć Chameneiemu!” i „Precz z rządami mułłów!”, ponadto na murach zaczęło pojawiać się coraz więcej antyrządowych graffiti. Zauważalne było także postępujące zmniejszanie się strachu względem funkcjonariuszy bezpieczeństwa, m.in. paramilitarnych bojówek Gwardii Rewolucyjnej (tzw. basidżi). Nowym zjawiskiem w skali Iranu była także solidarność protestujących, m.in. wzajemna obrona przed funkcjonariuszami służb bezpieczeństwa i ataki na funkcjonariuszy i radiowozy.

Pod koniec pierwszego miesiąca rozszerzający się stopniowo protest w różnych zakładach pracy zaczął obejmować pracowników sektora ropy naftowej, m.in. rafinerii Abadan i Kangan. W całym kraju duże demonstracje odbywały się co kilka dni, małe codziennie, akty obywatelskiego nieposłuszeństwa (kobiety poruszające się z odkrytą głową, wykrzykiwanie antyrządowych haseł z okien) zdarzały się nieustannie, stając się w opinii szefa Amanu powstaniem ludowym. 26 października miała miejsce licząca przynajmniej 10 tys. osób demonstracja przy grobie Mahsy Amini. W tym samym dniu wielotysięczne demonstracje odbyły się w Teheranie, w których wzięli udział m.in. członkowie Rady Medycznej Teheranu, a mniejsze na ulicach Isfahanu i Meszhedu. Podczas tych demonstracji ponownie podnoszono hasła antyreżimowe, m.in. „Śmierć dyktatorowi!”. Jednocześnie w tym samym dniu miały miejsce protesty na uczelniach w Isfahanie, Ahwazie, Szirazie i Meszhedzie, przy czym w tym ostatnim mieście spalono baner z podobizną Ruhollaha Chomeiniego, a w ostatni weekend października protesty kontynuowano na uczelniach m.in. w Teheranie, Isfahanie i Szirazie.

17 listopada doszło do podpalenia rodzinnego domu ajatollaha Chomeiniego, jednak władze nieoficjalnie zaprzeczały temu faktowi. Przed meczem Iranu z Anglią na mistrzostwach świata w piłce nożnej żaden z piłkarzy irańskiej reprezentacji nie zaśpiewał hymnu państwowego, co odebrano jako sygnał wsparcia dla trwających w kraju protestów, zaś kapitan tej reprezentacji Ehsan Hajsafi wprost wyraził wsparcie dla protestujących. Jednocześnie protestujący w Iranie świętowali zwycięstwo Anglii w tym meczu i wznosili okrzyki antyrządowe. Niektóre irańskie zawodniczki (reprezentujące różne dyscypliny sportowe) występowały na zagranicznych imprezach sportowych bez hidżabów, co również zinterpretowano jako oznakę poparcia dla protestów w ojczyźnie.

Mimo surowych kar i zastraszania protestujących, demonstracje nie wygasały po trzech miesiącach, a ogłaszane przez władze końce protestów powodowały jedynie ich okresowe nasilenie. W połowie grudnia jedną z istotniejszych form protestów był trzydniowy strajk, podczas którego nie działały m.in. bazary, w tym w Teheranie.

4 stycznia 2023 r. na progu własnego domu zginął zastrzelony dowódca teherańskiego oddziału Korpusu Strażników Rewolucji Islamskiej oraz paramilitarnej grupy Basidż Kasem Fetallahi. Po rozpoczęciu roku 2023 r. protesty zaczęły słabnąć na skutek represji, w tym rosnącej liczby wykonywanych wyroków śmierci na demonstrantach. W celu skuteczniejszego tłumienia protestów dowódcą policji w Iranie został mianowany gen. Ahmadreza Radan.

Charakterystyczne dla protestów rozpoczętych w 2022 r. jest bardzo rzadkie odwoływanie się przez demonstrantów do wartości religijnych czy ideałów rewolucji islamskiej z 1979 r., które to elementy występowały podczas wcześniejszych okresów niezadowolenia społecznego. Tę tendencję tłumaczy się m.in. dużym udziałem w protestach młodzieży, która nie pamięta czasów sprzed islamskiej rewolucji, stąd protestujący nie domagali się reformy ustroju, ale walczyli o jego całkowitą zmianę. Pod wpływem presji młodszych demonstrantów, te areligijne cele zaczęły się także rozprzestrzeniać w starszych grupach wiekowych. Efektem tego stało się coraz częstsze porzucanie hidżabu przez kobiety. Pomimo niereligijnego charakteru protestów, poparły je m.in. Zahra Rahnaward, żona Mir-Hosejna Musawiego i Badri Hosseni Chamenei, siostra Alego Chameneiego.

Reakcje władz 2022 thumb|upright=1.3|Liczba śmiertelnych ofiar protestów w prowincjach