Ostatni Żyd w Winnicy

thumb|240px|Ostatni Żyd w Winnicy

Ostatni Żyd w Winnicy – fotografia wykonana na Ukrainie w czasie II wojny światowej, ukazująca niezidentyfikowanego Żyda klęczącego nad zbiorową mogiłą, na chwilę przed śmiercią z rąk funkcjonariusza Einsatzgruppe C – mobilnego szwadronu śmierci niemieckiej SS.

Na odwrocie jednej z kopii tej fotografii widniał napis w języku niemieckim: „Ostatni Żyd w Winnicy”. Z tego powodu przez długi czas panowało przekonanie, iż fotografia została wykonana między 1941 a 1943 rokiem i przedstawia masową egzekucję Żydów w tym mieście. Najnowsze ustalenia wskazują jednak, że wykonano ją w Berdyczowie, prawdopodobnie 28 lipca 1941 roku.

„Ostatni Żyd w Winnicy” jest uznawany za jedną z najbardziej ikonicznych i wstrząsających fotografii czasu Zagłady Żydów.

Opis Zdjęcie przedstawia żydowskiego mężczyznę klęczącego nad wypełnionym zwłokami masowym grobem. Tuż za nim stoi niemiecki żołnierz w okularach, mierzący z pistoletu w jego głowę. Wzrok ofiary zdaje się być utkwiony w dal. Jej twarz nie zdradza oznak przerażenia – raczej rezygnację lub niesmak.

Scenie przygląda się tłum niemieckich gapiów – żołnierzy oraz członków Służby Pracy Rzeszy. Ich postawa zdradza zaciekawienie, aczkolwiek pozbawione ekscytacji.

Historia Nie zachowały się oryginalne negatywy ani odbitki tej fotografii. Fakt, iż odnaleziono stosunkowo wiele kopii o niewyjaśnionym pochodzeniu może jednak wskazywać, że cieszyła się sporą popularnością wśród niemieckich żołnierzy stacjonujących w pobliżu miejsca jej wykonania.

Fotografia została rozesłana w 1961 roku przez agencję prasową United Press International podczas procesu Adolfa Eichmanna w Jerozolimie. Agencja otrzymała ją od urodzonego w 1910 roku Ala Mossa, polskiego Żyda, który nabył ją w maju 1945 roku, po wyzwoleniu z obozu (podobóz KL Dachau) przez amerykańską 3 Armię generała George’a Pattona. Moss, mieszkający w Chicago w 1961 roku, chciał, aby ludzie „wiedzieli, co działo się w czasach Eichmanna”. Kopia fotografii została opublikowana na całej stronie żydowskiej gazety „The Forward”, wydawanej w USA.

Późniejsze źródła podają sprzeczne szczegóły dotyczące fotografii. Niektórzy twierdzą, że jej oryginał znajdował się w albumie członka Einsatzgruppe lub został wyjęty z kieszeni martwego żołnierza.

Dostępne wersje fotografii, znajdujące się w archiwach, nie zawierają jednak żadnych dodatkowych opisów, które wskazywałyby na datę, miejsce i okoliczności jej wykonania. Na odwrocie jednej z kopii, obecnie zaginionej, miał widnieć napis w języku niemieckim: „Ostatni Żyd w Winnicy”, od której fotografia wzięła swoją nazwę. Na tej podstawie przez długi czas przyjmowano, że fotografię wykonano pomiędzy 1941 a 1943 rokiem, kiedy Niemcy okupowali obwód winnicki. Kilkanaście osób skontaktowało się z niemieckim dziennikiem „Die Welt”, identyfikując egzekutora z pistoletem jako swojego krewnego.

Okoliczności, w których wykonano fotografię, badał przez wiele lat niemiecki historyk . Udało mu się m.in. dotrzeć do dziennika prowadzonego przez Waltera Maternę – Austriaka, który latem 1941 roku w randze kapitana służył w jednostce pionierów Wehrmachtu na froncie wschodnim. Dziennik ten pod datą 28 lipca 1941 roku zawierał opis masowej egzekucji Żydów przeprowadzonej przez SS w Berdyczowie na Ukrainie – bliźniaczo podobny do sceny przedstawionej na zdjęciu. Zawierał także samą słynną fotografię „Ostatniego Żyda w Winnicy”, aczkolwiek w wersji wyraźniejszej i zawierającej więcej szczegółów, niż ta, która znajduje się w archiwach United States Holocaust Memorial Museum. Na odwrocie fotografii z dziennika Materny znajduje się opis: „Koniec lipca 1941 r. Egzekucja Żydów przez SS w cytadeli w Berdyczowie. 28 lipca 1941 r.”. Treść dziennika nie pozostawia wątpliwości, iż Materna nie był autorem zdjęcia.

W 2025 roku Matthäus opublikował artykuł w niemieckim czasopiśmie naukowym Zeitschrift für Geschichtswissenschaft, w którym opierając się na szczegółowej analizie zdjęcia – wykonanej m.in. z użyciem narzędzi sztucznej inteligencji – postawił tezę, iż zostało ono wykonane 28 lipca 1941 roku na terenie klasztoru karmelitów bosych w Berdyczowie. Matthäus jest również zdania, że udało mu się zidentyfikować widocznego na zdjęciu egzekutora. Miał nim być Jakobus Onnen – członek , przed wojną nauczyciel. Tożsamość ofiary pozostaje nadal nieznana.

Odbiór Fotografia stała się ikoniczna, gdyż została zrobiona podczas Holocaustu i prawdopodobnie przez kogoś współwinnego zabójstwa. Wzrok oglądającego skupia się na samotnej ofierze, a nie na egzekutorze i grupie gapiów w tle.

Fotografia jest reprodukowana w książkach i ekspozycjach muzealnych dotyczących Holocaustu. Pojawiła się, między innymi, w książkach Guido Knoppa i Michaela Berenbauma, a także jako eksponat w gmachu Reichstagu i na Pomniku Pomordowanych Żydów Europy w Niemczech, w Instytucie Pamięci Narodowej w Polsce, w United States Holocaust Memorial Museum w Stanach Zjednoczonych i w instytucie Jad Waszem w Izraelu.

Fotografia została użyta na okładce albumu studyjnego amerykańskiej grupy muzycznej Agnostic Front. Wokalista grupy powiedział później że „trzeba to nagłośnić, aby zapobiec powtórzeniu się historii”.

W 2019 roku sklep internetowy amerykańskiego przedsiębiorstwa Amazon wprowadził do oferty serię kolorowych bluz, t-shirtów i bezrękawników z nadrukowaną fotografią „Ostatni Żyd w Winnicy”; po publikacjach izraelskich mediów i reakcji ze strony Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu produkty zniknęły z oferty sklepu.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Fotografie Zagłady Żydów Kategoria:Ludzie o nieustalonej tożsamości Kategoria:Zagłada Żydów na Ukrainie Kategoria:Einsatzgruppen Kategoria:Berdyczów