Niecierpek pospolity (Impatiens noli-tangere) – gatunek roślin należący do rodziny niecierpkowatych. Występuje w stanie dzikim w Azji, Ameryce Północnej i prawie całej Europie. W Polsce dość pospolity z wyjątkiem wyższych partii gór. Rośnie w lasach w miejscach wilgotnych. Jest to roślina jednoroczna, której nasiona rozsiewane są po wystrzeleniu ich przez silnie i nagle skręcające się ścianki owoców. Zwijają się one, gdy tylko dojrzeją, po dotknięciu lub potrząśnięciu. Dawniej roślina wykorzystywana była jako jadalna i lecznicza oraz służyła do farbowania włosów i wełny.
Rozmieszczenie geograficzne Zasięg gatunku obejmuje rozległe obszary Europy, Azji i Ameryki Północnej. Na kontynencie europejskim brak go na południowych i północnych krańcach, bardzo rzadki jest na Półwyspie Iberyjskim i w południowej Francji. Na Półwyspie Apenińskim rośnie w części środkowej (górskiej), brakuje go w południowej części Półwyspu Bałkańskiego oraz na nizinach między Morzem Czarnym i Kaspijskim. Izolowany obszar występowania obejmuje region Kaukazu. Na północy kontynentu występuje rzadko w Wielkiej Brytanii oraz w południowej części Półwyspu Skandynawskiego. Rośnie na obszarze od południowej Finlandii i Ukrainy na wschód zwężając obszar występowania we wschodniej Syberii. Na Dalekim Wschodzie Azji zasięg jest przerywany i obejmuje różne obszary Kamczatki, Japonii, Półwyspu Koreańskiego i przyległych obszarów Rosji oraz północnych Chin.
W Ameryce Północnej gatunek występuje w południowej części Alaski, we wschodniej Kanadzie oraz w północno-zachodnich stanach USA: Idaho, Oregonie i Waszyngtonie.
W Polsce gatunek jest rozpowszechniony niemal w całym kraju. Rzadziej spotykany jest w obszarach, gdzie brakuje odpowiednich siedlisk, np. na Nizinie Północnomazowieckiej i w Borach Tucholskich. Brakuje go w wyższych położeniach górskich.
Morfologia mały|Pokrój rośliny kwitnącej
Pokrój Naga roślina jednoroczna osiągająca od 20 do 180 cm wysokości. Łodyga Szkliście prześwitująca, w węzłach zgrubiała, osiągająca do 2 cm średnicy. Żółtozielona i często czerwono nabiegła. U dołu jest bezlistna, a u góry rozgałęziona. Korzenie System korzeniowy jest słabo rozwinięty i płytki. Korzenie są mięsiste, proste, rozrastają się maksymalnie tylko do 15 cm głębokości, a najczęściej tylko do 5 cm i sięgają zazwyczaj nie dalej jak 10 cm od nasady pędu. W dolnej części pędu wyrastają korzenie podporowe stabilizujące roślinę w pulchnej glebie. Liście Początkowo naprzeciwległe, wyżej skrętoległe, osiągają do 10 cm długości. Ogonek liściowy osiąga 2–5 cm, ale górne liście mają ogonki krótsze lub są niemal siedzące. Kształt blaszki jajowato-eliptyczny lub jajowato-lancetowaty, u nasady blaszka zbiegająca, ucięta lub słabo sercowata, na szczycie tępa lub zaostrzona. Brzeg blaszki jest tępo piłkowany, z wcięciami do 3 mm. Po każdej stronie znajduje się 7–16 ząbków (rzadko do 20). Kwiaty Zebrane po 2-4 w gronach wyrastających w kątach liści na szypułach długości 1–1,5 cm, poszczególne kwiaty na szypułkach 1,5–2 mm długości. Niektóre są klejstogamiczne (pozostają zamknięte i osiągają mniejsze wymiary). Normalnie rozwijające się kwiaty osiągają 2–3,5 cm długości. Korona jest cytrynowo- lub złotożółta, w gardzieli brązowoczerwono nakrapiana. Kwiaty są odwrócone o 180°, z 3 działkami kielicha (czasem 2 przednie widoczne jako drobne łuseczki) i 5 płatkami korony. Dolna działka kielicha okazała, trąbkowata i zakończona jest zagiętą na końcu o 90° ostrogą długości od 6 do 12 mm. Dwie pozostałe działki małe, żółtozielone i niepozorne. Korona kwiatu posiada pięć płatków – cztery zrośnięte parami po bokach i górny, kapturkowaty płatek wolny. Wewnątrz okwiatu znajduje się 5 krótkich, grubych i zrośniętych w górnej części pręcików otaczających pojedynczy słupek z pięciołatkowym, stożkowatym znamieniem. Zalążnia jest 5-komorowa, w każdej komorze znajduje się od 2 do wielu zalążków. Owoce Zwisające, lancetowate i nagie, pękające torebki o długości 15–25 mm, powstające z 5 zrośniętych owocolistków. Zawierają od 1 do 9 nasion, najczęściej 1 lub 2. Nasiona są jajowate, czterokanciaste, o długości 3,3 do 4,6 mm, szerokości 1,4–2,2 mm i do 1,5 mm grubości. Wzdłuż kantów biegną listewki o wysokości do 0,3 mm. W zależności od warunków i siły wzrostu na roślinach powstają zróżnicowane liczby owoców i nasion. W miejscach silnie zacienionych bywa, że nie rozwijają się one wcale lub rozwijają się tylko pojedynczo. Zazwyczaj w naturalnych warunkach powstaje kilka owoców z kilkoma nasionami. Gatunki podobne Blisko spokrewniony niecierpek pomarańczowy różni się kwiatami pomarańczowymi i ostrogą zgiętą o 180°. Stosunkowo podobny do niecierpka pospolitego jest też niecierpek drobnokwiatowy (w Europie rozpowszechniony gatunek inwazyjny). Ma on jednak prostą ostrogę kwiatu, drobniejsze ząbkowanie liścia i największe górne liście (niecierpek pospolity i pomarańczowy mają górne liście zmniejszające się).
Biologia Rozwój thumb|Siewka z liścieniami i rozwijającymi się pierwszymi liśćmi właściwymi mały|Młode rośliny w ostatniej dekadzie maja Roślina jednoroczna. Rozmnaża się wyłącznie za pośrednictwem nasion. W zależności od warunków klimatycznych kiełkowanie zaczyna się od końca lutego do początków marca. Trwa przez kilka tygodni. Rośliny rozwijające się szybciej dojrzewają, a te spóźnione po przegraniu konkurencji o światło – obumierają. Szybciej rozwijające się rośliny są bardziej podatne na uszkodzenie przez mróz. Niemal wszystkie nasiona kiełkują w następnym roku po ich powstaniu, bardzo nieliczne zachowują zdolność kiełkowania do kolejnego roku.
Kwiaty pojawiają się przez cały lipiec i sierpień. Początkowo pylniki zasłaniają znamię i owady odwiedzające kwiat tylko obsypują się pyłkiem. Kolejnego dnia pylniki odpadają odsłaniając znamię słupka gotowe wówczas do zapylenia. Mechanizm ten zapobiega zapyleniu pyłkiem z tego samego kwiatu, nie zapobiega jednak przed zapyleniem pyłkiem z tej samej rośliny. Owady dokonujące zapylenia wabione są nektarem wydzielanym w długiej ostrodze kwiatowej. Do kwiatów przylatują zwykle błonkoskrzydłe z rodzajów Bombus, Apis, Lastoglossum oraz muchówki. Niektóre owady rabują nektar wygryzając otwory w ostrodze kwiatowej. Po zapyleniu korona kwiatowa odpada, a owoce dojrzewają w ciągu 2 tygodni. W kwiatach klejstogamicznych dochodzi do samozapylenia, gdy tylko te niewielkie, zamknięte kwiaty osiągają 2–3 mm długości. Owoce powstające z tych kwiatów zawierają tylko 1-5 nasion i dojrzewają już w ciągu tygodnia. Kwiaty klejstogamiczne są nieliczne u roślin rozwijających się w dobrych warunkach świetlnych, wykształcają się częściej u roślin rosnących w silnym zacienieniu.
Rośliny pozostają zielone do nadejścia mrozów lub zamierają we wrześniu.
Rozsiewanie Zewnętrzne ściany owocu zbudowane są z komórek miękiszowych o cienkich ścianach i wysokim (około 20 atm) turgorze. Mają one tendencję do rozciągania się w kierunku dłuższej osi owocu, czemu przeciwstawiają się włókna kolenchymy w wewnętrznej części owocu. W trakcie dojrzewania owocu między warstwą wewnętrzną i zewnętrzną rośnie napięcie. Szwy między blaszkami owocolistków zrośniętymi w rurkę we wnętrzu owocu ulegają rozpuszczeniu i w końcu przy potrąceniu owocu dochodzi do gwałtownego rozpadu jego ścianek. Ścianki te zwijają się do wnętrza owocu, wyrzucając nasiona na zewnątrz (ballochoria) na odległość do 2 m. Ponieważ dochodzi do rozerwania tkanek, jest to proces nieodwracalny (odmiennie od ruchów nastycznych). Typowy dla niecierpków dystans rozsiewania ballochorycznego jest w porównaniu z niektórymi innymi sposobami rozsiewania dość krótki; ale też celem takiego typu rozsiewania jest nie tyle dyspersja nasion na znaczne odległości, ile raczej uchronienie ich przed zjedzeniem przez roślinożerców, uruchamiających mechanizm wyrzutu diaspor w czasie zjadania rośliny. Siewki Są nagie (czasem epikotyl bywa omszony). Hipokotyl osiąga od 2 do 6 cm. Dwa liścienie osadzone są na ogonkach o długości 1–1,5 cm; ich blaszka jest jajowata i na szczycie wyraźnie wcięta. Epikotyl osiąga do 0,8 cm długości. Pierwsze liście mają ogonki do 0,5 cm długości i blaszkę do 2 cm długości, kształtu jajowatego, o nasadzie zaokrąglonej, a szczycie zaokrąglonym, nieco wyciętym lub mniej lub bardziej zaostrzonym. Brzeg blaszki jest zatokowo karbowany.
Cytologia i biochemia Intensywny żółty barwnik obecny w płatkach kwiatów składa się z polarnych karotenoidów, głównie z acetylowanej wiolaksantyny i luteiny epoksydowej. W znacznie mniejszych ilościach występują: kryptoksantyna, kryptoksantyna epoksydowa i neoksantyna. Barwniki znajdują się w chromoplastach, mających zarówno postać cylindryczną, jak i błoniastą.
Liczba chromosomów 2n = 20, 40. Rośliny tetraploidalne (2n=40) stwierdzone zostały w Polsce.
Ekologia mały|Skupienie roślin w runie leśnym Siedlisko Porasta cieniste miejsca w wilgotnych lasach liściastych i iglastych, zwykle w buczynach, łęgach, w świerkowych lasach mieszanych. Preferuje gleby wilgotne i mokre, bogate w próchnicę, napowietrzone, ilaste i gliniaste, w bliskości źródlisk i ruchomych wód gruntowych, w dolinach rzek i strumieni oraz nad jeziorami. Często rośnie na glebach mulistych, zalewanych podczas wezbrań rzek, w misach jeziornych rośnie w miejscach z okresowo stagnującą wodą. Jest gatunkiem nitrofilnym i przywiązanym do stanowisk cienistych i półcienistych. W lasach związany jest zwłaszcza z wczesnymi fazami sukcesji, w tym także po pożarach, na porzuconych łąkach pojawia się po rozwinięciu się zarośli gatunków leśnych. W drzewostanach dojrzałych utrzymuje się wzdłuż drobnych cieków oraz w miejscach zaburzonych – w lukach po wiatrowałach, w miejscach przekształcanych przez zwierzęta lub zabiegi gospodarcze związane z pozyskaniem drewna. Na terenach górskich występuje po piętro regla dolnego (w Tatrach do wysokości 1200 m n.p.m.). Gatunek na wszystkich etapach rozwoju jest bardzo wrażliwy na mróz.
Na poszczególnych stanowiskach pojawia się w bardzo zmiennej w różnych latach liczebności, przy czym często tworzy niemal jednogatunkowe płaty. Zagęszczenie roślin bywa bardzo zmienne – od pojedynczych roślin do 200 lub nawet blisko tysiąca na 1 m² w przypadku młodych siewek. Mniejsze zagęszczenie stwierdzane jest w lasach łęgowych, gdzie rośliny wyrastają bardziej okazałe, w grądach rosną w większym zagęszczeniu, ale osiągają tam mniejsze rozmiary. Szczególnie wysokie zagęszczenie, przy tym roślin silnie rosnących, stwierdzono na przydrożach śródleśnych.
Fitosocjologia W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych niecierpek uznaje się za gatunek charakterystyczny dla O. Fagetalia. W buczynach przywiązany jest do wilgotniejszych wariantów z udziałem takich gatunków w runie jak: czartawa pospolita, czyściec leśny i kostrzewa olbrzymia. W wielogatunkowych zboczowych lasach jaworowych z leszczyną i jesionem wyniosłym rośnie na cienistych stokach północnych. W różnych zbiorowiskach grądowych bywa dominantem w runie, zwłaszcza w wariantach wilgotnych, w których najliczniej towarzyszą mu takie gatunki jak: wietlica samicza, pokrzywa zwyczajna, czartawa pospolita i czyściec leśny. Bardzo licznie rośnie też w lasach zalewowych – w łęgach topolowych z topolą czarną i olszowych z olszą czarną. Jest gatunkiem nierzadkim także w olszynach bagiennych.
Oddziaływania międzygatunkowe mały|Miny na liściu powstałe w wyniku żerowania larwy muchówki Phytoliriomyza melampyga Liście niecierpka pospolitego są chętnie zgryzane przez bydło i zwierzynę płową. Gatunek ten jest też jedyną rośliną żywicielską dla miernikowca Eustroma reticulatum. Jego liście minują larwy muchówki Phytoliriomyza melampyga. Pasożytują na nim niektóre gatunki grzybów i grzybopodobnych lęgniowców: Podosphaera balsaminae wywołujący mączniaka prawdziwego, Plasmopara obducens wywołujący mączniaka rzekomego i Phyllosticta impatientis. Na liściach tego niecierpka odkryto w Wigierskim Parku Narodowym w 2021 nowy dla nauki gatunek grzyba z klasy Sordariomycetes – Plectosphaerella vigrensis.