thumb|Henryk Zygalski, Jerzy Różycki i Marian Rejewski w ośrodku PC Cadix w Château des Fouzes, k. Uzes, Francja, 1941 rok. Jerzy Witold Różycki (ur. 24 lipca 1909 w , zm. 9 stycznia 1942 k. Balearów) – polski matematyk i kryptolog, pracownik radiowywiadu wojskowego (Biuro Szyfrów Referat 4) Oddziału II Sztabu Głównego WP.
Życiorys Urodził się 24 lipca 1909 w Olszanie w guberni kijowskiej jako najmłodszy z czworga dzieci Wandy z Benitów i Zygmunta Różyckich. W 1918 wraz z rodziną uciekł z ogarniętych rewolucją terenów byłego Imperium Rosyjskiego do odrodzonej po zaborach Rzeczypospolitej. Przez kilka lat mieszkał w Wyszkowie nad Bugiem, gdzie w maju 1926 ukończył Gimnazjum Koedukacyjne Towarzystwa Szkoły Średniej. Tu oraz w pobliskim Długosiodle Zygmunt Różycki prowadził apteki.
W październiku 1926 Jerzy Różycki rozpoczął studia na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Poznańskiego. Dyplom magistra matematyki uzyskał w lutym 1932 i podjął pracę na uczelni. Zdecydował się także na studiowanie drugiego kierunku – w grudniu 1937 dostał dyplom magistra geografii. Podczas studiów na Uniwersytecie Poznańskim był członkiem Korporacji Akademickiej Chrobria.
W 1929 znalazł się w grupie 23 najzdolniejszych studentów matematyki, biegle znających język niemiecki, którzy rozpoczęli utajniony kurs podstaw kryptologii. Jeszcze jako student matematyki zaczął pracować w poznańskim zespole kryptologów Biura Szyfrów Sztabu Głównego. We wrześniu 1932 zespół przeniósł się do Warszawy.
Zespół w składzie: Marian Rejewski, Henryk Zygalski i Jerzy Różycki w styczniu 1933 złamał kod niemieckiej maszyny szyfrującej Enigma, zbudował jej działającą kopię oraz urządzenia deszyfrujące szyfrogramy Enigmy – najpierw tzw. cyklometr, a następnie, po udoskonaleniu przez Niemców techniki szyfrowania, tzw. bombę kryptologiczną. Praca Różyckiego to tzw. metoda zegara, pozwalająca określić wybór i ustawienie wirnika w maszynie Enigma. Do czasu mobilizacji przed wybuchem II wojny światowej był cywilem pracującym w Sztabie Głównym WP.
W lipcu 1938 ożenił się z Marią Barbarą Majką, w maju następnego roku urodził się ich syn Janusz.
II wojna światowa 6 września Różycki, Zygalski i Rejewski ewakuowali się z Polski w stronę Rumunii. Wyruszyli z Warszawy specjalnym wojskowym pociągiem Eszelon F, zabierając ze sobą sprzęt. 9 września pociąg dotarł do Brześcia. Dalej trójka kryptologów dostała rozkaz przesiąść się do samochodu ciężarowego, zorganizowanego dla nich przez pułkownika Gwidona Langera.
Śmierć Zginął na Morzu Śródziemnym 9 stycznia 1942 podczas powrotu z Algieru do ośrodka dekryptażu Cadix, ulokowanego we Francji Vichy. Statek pasażerski Lamoricière, którego był pasażerem, zatonął w tajemniczych okolicznościach w pobliżu Balearów. Wśród 222 ofiar katastrofy, oprócz Różyckiego, znajdowali się: kapitan Jan Graliński – szef (referatu sowieckiego, kontrwywiadu radiowego – Wschód) Biura Szyfrów Referat nr 3 (BS-3), Piotr Smoleński – kryptolog Biura Szyfrów Ref. nr 3 i oficer francuski towarzyszący trzem polskim kryptologom – kapitan François Lane. mały|Symboliczny grób Jerzego Różyckiego na cmentarzu Bródnowskim. Symboliczny grób Jerzego Różyckiego znajduje się w grobie rodzinnym Różyckich na cmentarzu Bródnowskim w Warszawie (kwatera 61I-I-2).
Odznaczenie i upamiętnienie Postanowieniem prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego z 21 lutego 2000 został w uznaniu wybitnych zasług dla Rzeczypospolitej Polskiej wraz z Marianem Rejewskim i Henrykiem Zygalskim pośmiertnie odznaczony Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski..
W 1999 przy ul. Leśnej w Lesie Kabackim w Warszawie, przed wjazdem na teren kompleksu Centrum Operacji Powietrznych-Dowództwa Komponentu Powietrznego, w którym przed II wojną światową mieścił się Referat Niemiecki Biura Szyfrów, odsłonięto kamień z tablicą upamiętniającą pracujących tam Jerzego Różyckiego, Mariana Rejewskiego i Henryka Zygalskiego.
Poczta Polska wprowadziła w 2009 do obiegu cztery znaczki. Na znaczku o nominale 1,95 zł. przedstawiono podobiznę Jerzego Różyckiego w otoczeniu pozostałych dwóch kryptologówPoczta Polska, Numer katalogowy 4290 – 4293, data wydania: 28.08.2009..
W maju 2014 Institute of Electrical and Electronics Engineers Board of Directors przyznało najwyższe odznaczenie IEEE „Milestone” trzem polskim matematykom, którzy w latach 1932–1939 złamali po raz pierwszy kody niemieckiej maszyny szyfrującej Enigma. 5 sierpnia 2014, przy ul. Śniadeckich w Warszawie, przed gmachem Instytutu Matematycznego Polskiej Akademii Nauk zostały odsłonięte tablice (w języku angielskim i polskim), upamiętniające osiągnięcie trójki polskich matematyków-kryptologów: Mariana Rejewskiego, Jerzego Różyckiego i Henryka Zygalskiego oraz inżynierów z warszawskiej Wytwórni Radiotechnicznej AVA.
W kwietniu 2016 na budynku I Liceum Ogólnokształcącego im. Cypriana Norwida w Wyszkowie (kontynuatora przedwojennego gimnazjum) odsłonięto pamiątkową tablicę.
W listopadzie 2016 Rada Miejska w Wyszkowie nadała nazwę „Jerzego Różyckiego, matematyka i kryptologa” rondu na skrzyżowaniu ulic Tadeusza Kościuszki i Stefana Okrzei.
W kwietniu 2017 na budynku nr 4 przy ul. Woronicza w Warszawie, gdzie w latach 1937–1939 mieszkał Jerzy Różycki, zawisła pamiątkowa tablica.
25 stycznia 2018, Jerzy Różycki razem z Marianem Rejewskim i Henrykiem Zygalskim, zostali wyróżnieni (pośmiertnie) Medalem Alumno Bene Merenti przyznanym przez Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.
30 października 2018 w wyszkowskim parku miejskim stanął pomnik – ławeczka Jerzego Różyckiego. Autorem rzeźby jest Karol Badyna.
6 września 2019 w Krypcie Panteonu Narodowego, w podziemiach kościoła Świętych Piotra i Pawła w Krakowie, uroczyście złożono w sarkofagu urny z ziemią z miejsc związanych ze śmiercią lub pochówkiem kryptologów: Jerzego Różyckiego, Henryka Zygalskiego i Mariana Rejewskiego (z dna Morza Śródziemnego, z Chichesteru oraz z okolic grobu na Powązkach). Decyzja o sarkofagu z trzema urnami, z których żadna nie zawiera ludzkich szczątków stanowi absolutny wyjątek. Nie ma żadnej możliwości, aby odnaleźć szczątki Jerzego Różyckiego, a wybitność tego człowieka jest ponad wszelką wątpliwość. Stawiając mu grób, choćby symboliczny, spełniamy obowiązek państwa polskiego – czytamy na stronie www.panteonnarodowy.org
Decyzją Nr 11/MON z dnia 4 lutego 2020 Jerzy Witold Różycki został patronem Narodowego Centrum Bezpieczeństwa Cyberprzestrzeni.
W Poznaniu 25 września 2021 zostało otwarte interaktywne „Centrum Szyfrów Enigma”. Multimedialna ekspozycja centrum poświęcona jest historii maszyny szyfrującej Enigma i trzem polskim kryptologom: Marianowi Rejewskiemu, Henrykowi Zygalskiemu i Jerzemu Różyckiemu. 11 listopada 2021 roku w Kraszewicach, na gmachu Szkoły Podstawowej, odsłonięta została tablica pamiątkowa poświęcona Jerzemu Różyckiemu, a 14 grudnia 2021 roku odsłonięto „Ławeczkę Jerzego Różyckiego”.
Okręt rozpoznania radioelektronicznego projektu 107 ORP Jerzy Różycki ma wejść do służby ok. 2027 roku. 27 kwietnia 2023 roku rozpoczęto palenie blach pod budowę jednostki a 1 lipca 2025 odbyła się uroczystość jego poświęcenia, chrztu i wodowania
Jesienią 2023 roku została wydana pierwsza pełna biografia Różyckiego zatytułowana „Jerzy Różycki. Jeden z pogromców Enigmy”. Autorką książki jest Elżbieta Szczuka.
Decyzją Nr 66/MON z dnia 19 czerwca 2024 Jerzy Witold Różycki został patronem Dowództwa Komponentu Wojsk Obrony Cyberprzestrzeni. W 2025 został patronem ronda w Łodzi.
Jerzy Różycki w filmie Jego postać występuje w filmie Sekret Enigmy z 1979 r. w reżyserii Romana Wionczka. Rolę tę grał Piotr Fronczewski.
Zobacz też Marian Rejewski Henryk Zygalski
Przypisy
Bibliografia
Elżbieta Szczuka: Jerzy Różycki, matematyk i kryptolog. Zeszyty Wyszkowskie Zeszyt VII, Wyszków 2018. .
Praca zbiorowa pod redakcją Piotra Bojarskiego i Maksyma Kempińskiego, Zygalski. Oblicza geniusza, Poznańskie Centrum Dziedzictwa, Poznań 2025. . Władysław Kozaczuk, Złamany szyfr, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Wydanie II, Warszawa 1985, ISBN 83-11-07263-9.
Linki zewnętrzne Dokumentacja Enigmy – liczne oryginalne komentarze analityczne i wspomnienia niepublikowane Mariana Rejewskiego Na dnie koło Minorki leży statek z pogromcami Enigmy – Krzysztof Kowalski, Rzeczpospolita, 21-08-2008
Kategoria:Absolwenci Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Uniwersytetu Poznańskiego Kategoria:Biografie kanonu polskiej Wikipedii Kategoria:Biuro Szyfrów Kategoria:Ludzie związani z Kraszewicami (powiat ostrzeszowski) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Ofiary katastrof w ruchu wodnym Kategoria:Polscy korporanci Kategoria:Polscy kryptolodzy Kategoria:Polscy wynalazcy Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Poznańskiego Kategoria:Upamiętnieni symbolicznym grobem na cmentarzu Bródnowskim w Warszawie Kategoria:Urodzeni w 1909 Kategoria:Żołnierze polskiego wywiadu i kontrwywiadu Kategoria:Zmarli w 1942