mały|290x290px|Przykład jednego z bloku osiedli (Gusz Ecjon) na Zachodnim Brzegu. Kolor niebieski – osiedla żydowskie; kolor brązowy – miasta i wsie palestyńskie. Bloki osiedli żydowskich lub bloki osiedli (hebr. גושי ההתיישבות/גושי ההתנחלויות, guszej ha-hitnachalujot/guszej ha-hitjaszwut, ang. settlement blocs) – termin stosowany wobec skupisk osiedli żydowskich położonych blisko siebie na Zachodnim Brzegu, a do 2005 roku, również w Strefie Gazy (np. Gusz Katif). Bloki osiedli nie są zdefiniowane w prawie izraelskim. Ich definicja nie pojawiła się również w dokumentach i rozmowach izraelsko-palestyńskich oraz izraelsko-amerykańskich.
Izraelczycy koncepcję bloków osiedli opierają na: porozumieniu Josiego Belina z Jasirem Arafatem z 1995 roku, rozmowach prowadzonych w Camp David w 2000 roku (które nie zakończyły się jakimkolwiek porozumieniem), propozycjach Clintona z 2001 roku oraz liście George’a W. Busha do Ariela Szarona z 2004 roku. Bloki osiedli znajdują się w tzw. izraelskim konsensusie narodowym, czyli uważa się, że wszystkie one lub jakaś ich część powinny znaleźć się w granicach Izraela, co będzie miało zostać potwierdzone w przyszłych porozumieniach pokojowych.
Specjalny sprawozdawca ONZ ds. okupowanych terytoriów palestyńskich Michael Lynk w 2021 roku podkreślił, że osiedla na Zachodnim Brzegu i we Wschodniej Jerozolimie stanowią naruszenie Statutu Rzymskiego Międzynarodowego Trybunału Karnego i noszą znamiona zbrodni wojennej.
Rozwój koncepcji bloków osiedli Koncepcja Ariela Szarona Pierwszy raz koncepcja bloków osiedli na Zachodnim Brzegu pojawiła się w 1978 roku i została zaproponowana przez Ariela Szarona. Miała być to odpowiedź na izraelsko-egipskie porozumienie pokojowe, które zakładało zagwarantowanie Palestyńczykom autonomii przez Izrael m.in. w granicach Zachodniego Brzegu. Koncepcja bloków Szarona miała zapobiec utworzeniu państwa palestyńskiego poprzez zaburzenie jego ciągłości terytorialnej. Szaron zaproponował, że zamiast rozwoju pojedynczych osiedli rząd powinien skupić się na dużych skupiskach osiedli zwanych blokami. Szaron zaproponował bloki, które pokrywają się ze współcześnie istniejącymi:
blok Karne Szomeron (Gusz Karne Szomeron), który miał na celu zwiększenie żydowskiej obecności na zachodnich stokach Wzgórz Samarii, blok Ari’el (Gusz Ari’el), który miał zapewnić kontrolę nad drogą ekspresową nr 60 i autostradą nr 5, blok Newe Cof/Challamisz (Gusz Newe Cof), który miał zapewnić kontrolę nad zachodnimi zboczami Wzgórz Binjamin, blok Ma’ale Adummim (Gusz Ma’ale Adummim), który ma domknąć od wschodu pierścień osiedli wokół Jerozolimy, blok Gusz Ecjon-Teko’a (Gusz Ecjon-Teko’a), wzmocnienie południowej części pierścienia osiedli wokół Jerozolimy i utworzenie buforu pomiędzy Betlejem a Hebronem, blok Ma’on-Karmel (Gusz Ma’on-Karmel), który miał zapewnić kontrolę na obszarze pomiędzy Jerozolimą, Ma’ale Adummim a Aradem.
Po podpisaniu I Porozumienia z Oslo przedstawiciele osadniczej organizacji samorządowej Rady Jesza zaproponowali premierowi Icchakowi Rabinowi tzw. plan blokowy. Zakładał on, że każde osiedle na Zachodnim Brzegu zostanie połączone drogą z jednym z istniejących już bloków osiedli. W ten sposób osadnicy chcieli zmniejszyć ilość osiedli, które zostałyby w przyszłości zniszczone lub ewakuowane przy utworzeniu państwa palestyńskiego. Za zgodą premiera oraz wiceministra obrony Izraela Mordechaja Gura dokument ten został włączony do wytycznych dla izraelskich negocjatorów w procesie pokojowym. Ministerstwo Obrony wystosowało jednocześnie prośbę do samorządów osiedli, aby te przedstawiły dane niezbędne do dopracowania planu (trasy komunikacyjne, parki narodowe, źródła wody, linie elektryczne, oświetlenie, rezerwaty czy stanowiska archeologiczne).
Porozumienie Belina z Arafatem Innym dokumentem, w którym pojawiły się bloki osiedli, było porozumienie Josiego Belina z Jasirem Arafatem z 31 października 1995 roku. Według zawartych w nim postanowień 50 osiedli z zamieszkującą je łączną liczbą 100 000 mieszkańców miało zostać włączonych w granice Izraela. Ponadto osiedla, które pozostałyby po stronie państwa palestyńskiego, nie podlegałyby likwidacji, a ich status poddany byłby dalszym negocjacjom. Według Belina osadnicy ci otrzymaliby wybór pomiędzy rekompensatą za zmianę miejsca zamieszkania a pozostaniem pod władzą palestyńską. Pewnym było to, iż pozostali w osiedlach Izraelczycy mieliby prawo głosowania w wyborach do Knesetu.
Szczyt w Camp David (2000) i propozycje Clintona Podczas rozmów w Camp David w 2000 roku Ehud Barak miał nieoficjalnie zgodzić się na utworzenie państwa palestyńskiego w ramach 92% Zachodniego Brzegu. Pozostałe 8% obszaru miało wejść w skład Państwa Izrael. W ramach obszaru, który miał zostać przyznany Izraelowi, 5% to były bloki osiedli. Arafat miał przystać na taką propozycję w zamian za przekazanie przez Izrael części własnych obszarów zamieszkanych przez Arabów. Według Martina Blechera postanowienia te nie mają żadnego prawnego znaczenia, ponieważ rozmowy w Camp David zakończyły się niepowodzeniem w 2001 roku.
W 2001 roku, w Tabie, Bill Clinton zaproponował obu stronom, że 80% osadników żydowskich skupionych zostanie w ramach bloków osiedli, które to z kolei będą stanowić od 4 do 6% Zachodniego Brzegu. Clinton zaznaczył, że państwo palestyńskie powinno składać się ze Strefy Gazy i Zachodniego Brzegu. Bloki osadnicze znajdujące się na Zachodnim Brzegu miały zostać przekazane Izraelowi w myśl zasady „maksymalizacji skupisk ludzi, minimalizacji terytorium”. Propozycja ta została odrzucona przez stronę palestyńską.
Pojawienie się jednak bloków osiedli w amerykańskich propozycjach jest, według Blechera, traktowane przez Izrael jako zgoda na ich istnienie oraz znak, iż ich istnienie będzie przedmiotem osobnych negocjacji.
List George’a W. Busha do Ariela Szarona W trakcie izraelsko-amerykańskich rozmów na temat jednostronnego wycofania izraelskich osiedli ze Strefy Gazy Ariel Szaron prowadził korespondencję z George’em W. Bushem na temat procesu pokojowego na Bliskim Wschodzie. Propokojowa organizacja strzegąca praw człowieka Pokój Teraz uznaje, że akapit listu z 14 kwietnia 2004 roku, na który powołują się kolejne rządy Izraela, można interpretować dwojako. Izraelskie władze odczytują ten akapit jako amerykańską zgodę na istnienie bloków osiedli. Oto wspomniany akapit:
Według organizacji Pokój Teraz określenie „major Israeli population centers” jest błędnie utożsamiane z blokami osiedli. Huberman twierdzi, że list Busha w żaden sposób nie odwołuje się do bloków osiedli. Ważniejszą kwestią, jaką porusza list, jest to, iż Bush uzależnił wszelkie sprawy terytorialne i ostateczną formę porozumienia izraelsko-palestyńskiego od obustronnego konsensusu, a nie od jednostronnych decyzji.
W 2008 roku „The Washington Post” opublikował artykuł, w którym powołał się na opinie z kręgów izraelskiego rządu, stwierdzające, że list Busha był częścią amerykańsko-izraelskiego porozumienia na temat dalszego rozwoju osiedli na Zachodnim Brzegu. Administracja amerykańska zdementowała doniesienia, uznając list jedynie za aprobatę wycofania osiedli ze Strefy Gazy. Izraelczycy natomiast stwierdzili, że posiadali amerykańską zgodę i wytyczne dotyczące rozwoju osiedli.
Organizacja Pokój Teraz zaznacza, że pomimo braku potwierdzenia zawarcia takiej umowy, od 2004 roku bloki osiedli ciągle się rozbudowywały, a administracja Busha nie protestowała przeciwko ich istnieniu.
Bloki osiedli na Zachodnim Brzegu Według Hubermana próby zdefiniowania bloków osiedli przez kolejne izraelskie rządy zakończyły się porażką. Ani prawo izraelskie, ani międzynarodowe nie precyzują, czym one są. Na podstawie trasy budowanego muru bezpieczeństwa można jedynie stwierdzić, gdzie znajdują się bloki, które Izrael chce włączyć do swoich granic. Pozostałe za murem bloki będą tworzyć enklawy.
Organizacja Pokój Teraz potwierdziła, że bloki są częścią izraelskiego konsensusu narodowego. Oznacza to, że każdy rząd dokładał starań, aby osiedla w ramach bloków rozwijały się. Ponadto każdy rząd twierdził, że bloki osiedli mają się stać w przyszłości częścią Izraela. Według danych organizacji bloki składają się z jednego dużego osiedla, któremu Izrael nadał status miasta (np. Ma’ale Adummim czy Betar Illit), oraz mniejszych osiedli przyległych. Część z bloków znajduje się blisko zielonej linii i są uznawane za „sypialnie”. Co więcej są one skomunikowane transportem publicznym lub połączone szlakami komunikacyjnymi z Izraelem. Według organizacji Pokój Teraz mieszkańcy bloków osiedli nie wybrali ich za miejsce swojego zamieszkania ze względów ideologicznych. Są to ludzie szukający lepszych warunków życia, zamieszkania i niższych kosztów życia w porównaniu z Izraelem.
Organizacja Pokój Teraz wyróżniła następujące bloki osiedli: blok Ma’ale Adummim/E1, blok Giwat Ze’ew, blok Gusz Ecjon, blok Ari’el, blok Karne Szomeron.
Blok „Wielkiej Jerozolimy” Według planów zakładających odcięcie Jerozolimy od otaczających ją miejscowości palestyńskich zakłada się aneksję następujących bloków: Ma’ale Adummim, Giwat Ze’ew i Gusz Ecjon, które mają być pierścieniem zabezpieczającym Jerozolimę przed podziałem miasta w przypadku powstania niepodległego państwa palestyńskiego.
Blok Ma’ale Adummim/E1 mały|Widok na Kefar Adummim Blok ten znajduje się na wschód od Wschodniej Jerozolimy, a jego głównym osiedlem jest Ma’ale Adummim. Zajmuje powierzchnię 60 000 dunamów (60 km²). Kontrowersyjnym elementem tego bloku jest obszar E1, który ma połączyć osiedle Ma’ale Adummim z Jerozolimą, co zablokowałoby połączenie północy Zachodniego Brzegu i Ramallah z południem Zachodniego Brzegu i Betlejem.
W skład bloku, poza obszarem E1, wchodzą także: Kefar Adummim, Nofe Perat, Allon i Micpe Jericho. OsiedleLiczba ludności (2020)Ma’ale Adummim37 847Kefar Adummim4785Nofe Peratb.d.Allonb.d.Micpe Jericho2577
Blok Giwat Ze’ew mały|Widok na Giwat Ze’ew Blok ten znajduje się na północny zachód od Jerozolimy, na południe od Ramallah. Zajmuje powierzchnię 25 000 dunamów (25 km²). W jego skład, poza osiedlem Giwat Ze’ew, wchodzą: Bet Choron, Giwon he-Chadasza, Kochaw Ja’akow i Pesagot. OsiedleLiczba ludności (2020)Giwat Ze’ew19 225Bet Choron1454Giwon he-Chadasza1043Kochaw Ja’akow9116Pesagot2037
Blok Gusz Ecjon mały|Osiedle Har Gilo Blok Gusz Ecjon znajduje się na południowy zachód od Jerozolimy Wschodniej i Betlejem. Zajmuje powierzchnię 72 000 dunamów (72 km²). W skład bloku Gusz Ecjon podlegającego jurysdykcji samorządu regionu Gusz Ecjon wchodzą: Betar Illit, Har Gillo, Newe Danijjel, Kedar, Rosz Curim, Elazar, Migdal Oz, Allon Szewut, Kefar Ecjon, Bat Ajin, Gewa’ot. Według organizacji Pokój Teraz Gewa’ot nie powinno być w ogóle uważane za osiedle, ponieważ jest to obóz wojskowy Brygady Nachal. W 2014 roku Izrael zadeklarował 4000 dunamów (4 km²) jako ziemię państwową. Od czasów swojego powstania obóz rozbudowywał się jako osiedle pobliskiego Allon Szewut. Izrael oficjalnie jednak nie uznawał istnienia rozbudowanego osiedla, ponieważ powstawało ono bez planów zagospodarowania przestrzennego. OsiedleLiczba ludności (2020)Betar Illit61 125Har Gillo1625Newe Danijjel2340Kedar1619Rosz Curim947Elazar2487Migdal Oz576Allon Szewut3071Kefar Ecjon1203Bat Ajin1605Gewa’otb.d.
Blok Modi’in Illit Blok ten znajduje się na północny zachód od Jerozolimy i zajmuje obszar 11 000 dunamów (11 km²), a jego główną miejscowością jest zamieszkane przez ortodoksyjnych Żydów Modi’in Illit. Osiedle ma przyznany przez Izrael status miasta. Poza Modi’in Illit w bloku znajdują się: Chaszmona’im, Mattitjahu, Lapid, Szilat, Kefar ha-Oranim (Menora), Kefar Rut, Makkabim (jako część Modi'in-Makkabbim-Re'ut). OsiedleLiczba ludności (2020)Modi’in Illit39 232Chaszmona’im2712Mattitjahu898Lapid787Szilat947Kefar ha-Oranim (Menora)2614Kefar Rut272Makkabim46829
Blok Ari’el mały|Widok na osiedle Ari’el