mały|Jan Paweł II Krytyka papieża Jana Pawła II – wywodzące się ze strony różnych osób oraz środowisk negatywne oceny działań Jana Pawła II. Dotyczy przede wszystkim kilku wybranych aspektów pontyfikatu i pracy duszpasterskiej papieża.
Można wyróżnić dwa główne źródła krytyki pontyfikatu Jana Pawła II: spoza Kościoła katolickiego, czyli ze strony osób i środowisk z nim niezwiązanych lub takich, które od Kościoła odeszły albo zostały ekskomunikowane, których to krytyka wynika z nieakceptowania katolickiej teologii moralnej i konfrontowania jej z różnymi filozoficznymi i etycznymi systemami wartości, lub przez brak aprobaty dla hierarchicznego ustroju Kościoła, jego teologii eklezjalnej i władzy absolutnej papieża. kościelne, czyli pochodzące z tzw. wnętrza Kościoła katolickiego stanowią formę dyskusji bądź teologicznej, dotyczącej zagadnień doktrynalnych, bądź kanonicznej, na temat spraw organizacyjno-ustrojowych Kościoła.
Wiele zarzutów stawianych Janowi Pawłowi II jest powtórzeniem zarzutów padających wobec jego poprzedników, zwłaszcza Pawła VIDwubiegunowość krytyki stosowanej wobec pontyfikatów Jana Pawła II oraz Pawła VI, a także powtarzalność stawianych im zarzutów, warto prześledzić na przykładzie polemiki wywołanej wydaniem Mszału Rzymskiego i realizacją koncepcji Soboru (zwłaszcza ekumenicznych i liturgicznych), a także opublikowaniem encykliki Humanae vitae. Czytelnym przykładem, jest również fakt, że Karol Wojtyła przybrał imię Paweł by podkreślić chęć kontynuacji założeń pontyfikatu Pawła VI..
Administracja Pontyfikat Jana Pawła II charakteryzował się, zdaniem krytykujących go, absolutyzacją i scentralizowaniem władzy, a więc odejściem od linii wyznaczonej przez Sobór watykański II, a także odejściem od zasady kolegialności podczas podejmowania decyzji.
Janowi Pawłowi II zarzucano też zbytnie uproszczenie i obniżenie standardu procedur beatyfikacji i kanonizacji, prowadzące do „inflacji błogosławionych i świętych” (Joseph Ratzinger). Krytykę wzbudziły beatyfikacja Piusa IX i ogłoszenie sługą Bożym Piusa XII.
Nie znalazło też zrozumienia „ręczne sterowanie” zakonami jezuitów, franciszkanów oraz karmelitanek bosych, którym Jan Paweł II, omijając wewnętrzne procedury, narzucił przewodników. Jeden z najpoważniejszych oponentów papieża wewnątrz Kościoła, Hans Küng (papież zabronił mu wykładania w imieniu Kościoła z powodu krytyki dogmatu o nieomylności papieża), stwierdził, że:
Jan Paweł II krytykowany był również za styl pracy przez kardynałów Martiniego i Danneelsa, którzy na synodzie Biskupów w 2000 roku wskazywali, że trzeba zmienić sposób działania Kurii Rzymskiej i zastanowić się nad kadencyjnością papiestwa.
Podczas pontyfikatu Jana Pawła II wyciszona została afera dotycząca Banco Ambrosiano oraz będącego jego większościowym akcjonariuszem Instytutu Dzieł Religijnych, którą próbował wyjaśnić jego poprzednik Jan Paweł I, a główni jej uczestnicy uniknęli kary (m.in. abp Paul Marcinkus) bądź zginęli w tajemniczych okolicznościach.
Antykomunizm Jan Paweł II był przeciwnikiem komunizmu. Vincente Navarro twierdzi, że stosunek papieża do tej ideologii był powodem popierania prawicowych dyktatorów i krytyki teologów wyzwolenia. Jako argumenty na poparcie krytyki wymieniane są: wizyta papieża u Augusto Pinocheta, chilijskiego dyktatora, przywódcy junty wojskowej w Chile od 1973, zakaz nauczania w imieniu Kościoła katolickiego dla Hansa Künga, Leonardo Boffa i Gustavo Gutiérreza, brak wsparcia dla Oscara Romero, salwadorskiego biskupa rzymskokatolickiego, arcybiskupa San Salvadoru i obrońcy praw człowieka.
W sprzeczności z krytycznymi opiniami na temat wizyty Jana Pawła II w Chile rządzonym przez Pinocheta stoją relacje z tej pielgrzymki, zgodnie z którymi papież nie wyrażał poparcia dla junty wojskowej, a nawet ją krytykował, przypominając o łamaniu praw człowieka, podczas spotkań z wiernymi. Papież miał nie wyrazić również zgody na wspólne zdjęcie z dyktatorem. Jan Paweł II odbywał także często pielgrzymki do krajów, w których panował ustrój komunistyczny (np. Kuba) – sam fakt pielgrzymki do kraju nie oznacza więc automatycznie poparcia polityki danego państwa.
Ekumenizm i dialog międzyreligijny Konserwatywni biskupi krytykują papieża za zbyt daleko posunięty ekumenizm, prowadzący według nich poprzez zrównanie katolicyzmu z innymi wyznaniami do religijnego synkretyzmu. Szczególnie krytykowane były spotkania międzyreligijne w Asyżu, jak również „zbyt łagodne” traktowanie heterodoksyjnych teologów. Z tego powodu przeciwnicy dialogu ekumenicznego uznali Jana Pawła II za modernistę. Krytyka papieża w tej kwestii nie została wyrażona publicznie.
Krytykę wywołało stanowisko Jana Pawła II dotyczące budzących w zachodnim świecie coraz większe zainteresowanie religii wschodu. W swojej książce Przekroczyć próg nadziei, z roku 1994, stwierdził on, że:Mistyka karmelitańska zaczyna się w tym miejscu, w którym kończą się rozważania Buddy i jego wskazówki dla życia duchowego (s. 78 wyd. pol.) Zdaniem Jana Pawła II buddyzm:jest w znacznej mierze systemem ateistycznymi jako taki stanowi zagrożenie dla religijnego trzonu kultury europejskiej. Podczas wizyty papieża w Sri Lance w roku 1995 zorganizowano spotkanie ekumeniczne, które zbojkotowali przedstawiciele buddyzmu. Mnisi stwierdzili, że Jan Paweł II nie docenia wartości duchowych głoszonych przez założyciela ich religii.
Liberalni krytycy Jana Pawła II zarzucali mu natomiast niekonsekwencję w ekumenizmie, wyrażającą się między innymi wydaniem deklaracji Dominus Iesus, która zatrzymała ich zdaniem proces ekumeniczny. Przedstawiciele Patriarchatu Moskiewskiego oskarżali Kościół katolicki o prozelityzm. Wśród żydów spotkał się z krytyką z powodu beatyfikacji papieża Piusa IX, za którego pontyfikatu miała miejsce sprawa Edgarda Mortary. Uznali oni to też za niekonsekwencję wobec wcześniej uczynionych przeprosin za dawny antysemityzm.
Krytykowane wydarzenia 8 sierpnia 1985 – w Togo Jan Paweł II wziął udział w uroczystościach, podczas których odbywały się animistyczne obrzędy – w świętym lesie, a później także w Karze oraz Togoville. 27 października 1986 – papież zorganizował w Asyżu wielkie spotkanie modlitewne na rzecz pokoju, na które zaprosił 150 przedstawicieli dwunastu największych religii świata. Jednoczesne modły zanoszono nie tylko z wyznawcami różnych odłamów chrześcijaństwa i religii abrahamicznych (judaizm, islam), ale także z duchownymi religii dharmicznych, rdzennych wyznań afrykańskich i amerykańskich oraz shintō. Znamiennym faktem jest umieszczenie posążka Buddy na ołtarzu, przed którym modlili się zebrani. 14 maja 1999 – Jan Paweł II przyjął w Watykanie delegację islamskich duchownych z Iraku, którzy w prezencie podarowali mu egzemplarz Koranu. Według relacji patriarchy Raphaela I BiDawida (z Katolickiego Kościoła Chaldejskiego w Babilonie), który był obecny na spotkaniu, papież ukłonił się przed świętą księgą muzułmanów oraz pocałował ją. 24 stycznia 2002 – po zamachu z 11 września 2001 z inicjatywy papieża zwołano kolejne ekumeniczne spotkanie modlitewne w Asyżu. Poza wszystkimi wyznaniami reprezentowanymi na podobnym wydarzeniu z 1986 (opisanym wyżej) należy wymienić przedstawicieli tenri-kyō, zoroastrianizmu, dźinizmu oraz konfucjanizmu.
Seksualność i antykoncepcja Krytycy Jana Pawła II zarzucali mu skupianie nadmiernej uwagi na etyce seksualnej. Szczególne kontrowersje wzbudziły papieskie nauki o tradycji rozdziału płci kulturowych, roli kobiety, o antykoncepcji, homoseksualności oraz celibacie księży. Szczególnie krytykowane było stosowanie przejętego przez Jana Pawła II od Pawła VI sformułowania „cywilizacja śmierci”, używanego na oznaczenie wszystkich tych przejawów kultury, zwłaszcza kultury Zachodu, które kolidowały z papieskim nauczaniem w dziedzinie etyki seksualnej i „zapoznawały znaczenie cierpienia”. Kontynuacja linii zarysowanej w Humanae Vitae doprowadziła zdaniem krytyków do opustoszenia kościołów. Jak to ujął kardynał Danneels, „odchodzenie od spowiedzi usznej rozpoczęło się po ogłoszeniu Humanae vitae”. Część wiernych wyraziła w ten sposób brak akceptacji dla zakazu stosowania środków antykoncepcyjnych.
Tradycyjny podział ról płciowych i rola kobiety
Zwolennicy papieża wskazują, iż w wydanym w 1995 Liście do kobiet całego świata dostrzegł problem wielowiekowej dyskryminacji i podkreślił znaczenie pełnego udziału kobiet w życiu społecznym.
W kwestii kapłaństwa kobiet wewnątrz Kościoła toczyły się poważne teologiczne debaty. Zdaniem Stanisława Obirka „nagle ucichły jakby je ucięto. Przede wszystkim dlatego, że papież wydawał dokumenty, które miały właśnie na celu kneblowanie otwartych sporów”. Kluczowym dokumentem wydanym w tej sprawie był list apostolski Ordinatio sacerdotalis o udzielaniu święceń kapłańskich wyłącznie mężczyznom.
Antykoncepcja a AIDS i regulacja urodzin Krytycy papieża obarczają go winą za przyczynienie się do eksplozji epidemii AIDS w Afryce, a niektórzy krytykujący obwiniają Jan Pawła II bezpośrednio za śmierć milionów mieszkańców Afryki w wyniku AIDS. Zakaz używania prezerwatyw miał również spowodować nadmierną dzietność, a w efekcie pauperyzację Trzeciego Świata. Sprzeciw Watykanu wobec antykoncepcji stał się szczególnie widoczny podczas głosowań nad rezolucjami posiedzenia konferencji ONZ na temat populacji i rozwoju w Kairze w 1994 roku. Stanowisko wysłannika Jana Pawła II nie pozostawiało pola dla dyskusji.
Biograf papieża Bernard Lecomte odrzuca te zarzuty, wskazując, że Jan Paweł II był zwolennikiem teorii „mniejszego zła”, którą głosił Kościół francuski, brazylijski i Wybrzeża Kości Słoniowej. Głosiła ona, że jeżeli osoba zakażona HIV nie jest w stanie żyć w czystości, to ma obowiązek użyć prezerwatywy, aby nie nieść śmierci. Zwierzchnik Papieskiej Rady do spraw Rodzin prałat Suaudeau na łamach L’Osservatore Romano opublikował artykuł popierający teorię mniejszego zła, a ojciec Georges Cottier, komentując stanowisko episkopatu francuskiego w tej sprawie w dzienniku „Le Monde” powiedział:
Homoseksualność Działacze LGBT zarzucają Janowi Pawłowi II homofobię. Twierdzą oni, że przejawiało się to w wyjątkowym zainteresowaniu (w negatywnym znaczeniu), jakie spotkało osoby homoseksualne za jego pontyfikatu, począwszy od upomnienia biskupów amerykańskich w roku 1979, krytykę wyświęceń biskupów ujawniających swoją orientację homoseksualną, a skończywszy na wydanej już po śmierci papieża, ale przygotowywanej jeszcze pod jego zwierzchnictwem, instrukcji ograniczającej przyjmowanie osób homoseksualnych do stanu kapłańskiego.
Za porażkę papieża niektóre środowiska uważają również nieodnoszenie się do dramatycznych przypadków łamania praw człowieka wobec osób homoseksualnych; wspominają samospalenie na placu św. Piotra w 1998 roku Alfreda Ormando, protestującego przeciwko obojętności Kościoła na problemy osób nieheteroseksualnych. Kościół w żaden sposób nie odniósł się do tego wydarzenia.
Celibat Przez Hansa Künga papież był krytykowany za konserwatywne stanowisko wobec celibatu. Zdaniem teologa postawa Jana Pawła II przyczyniła się do wielu problemów w stanie duchownym. Wielu księży odeszło ze stanu duchownego, aby założyć rodziny i w efekcie w niektórych krajach brakuje kapłanów. W Niemczech 1400 księży pochodziło z Polski, Indii i Afryki. W roku 1990 wyświęcono tam 366 duchownych, a w 2003 tylko 161.
Stosunek do przestępstw seksualnych w Kościele
Pierwsze informacje o przypadkach molestowania dzieci przez duchownych, które przebiły się do mediów stały się głośne dopiero w roku 1992 w Irlandii. W proteście przeciwko próbom ukrywania skandalu piosenkarka Sinéad O’Connor podarła zdjęcie Jana Pawła II podczas programu telewizyjnego, do którego została zaproszona.