Franz Ferdinand – brytyjski zespół muzyczny pochodzący z Glasgow w Szkocji, wykonujący muzykę indierockową. W jego skład wchodzą: wokalista i gitarzysta Alex Kapranos, basista Bob Hardy, gitarzysta Dino Bardot, klawiszowiec Julian Corrie i perkusistka Audrey Tait. Powstał w 2002 roku, a dzięki ich muzyce stanowiącej mieszankę rocka i tanecznych dźwięków stał się jednym najpopularniejszych brytyjskich zespołów początków XXI wieku.
Utwory grupy znalazły się w pierwszej dwudziestce list przebojów w Wielkiej Brytanii, z czego ich ich drugi singel „Take Me Out” pochodzący z debiutanckiej płyty Franz Ferdinand wydanej w 2004 roku okazał się wielkim przełomem komercyjnym, osiągając trzecie miejsce na brytyjskiej liście przebojów. Byli nominowani do kilku nagród Grammy i zdobyli dwie nagrody Brit Awards, w tym w kategorii „Najlepszy brytyjski zespół”, a także kilka nagród . W 2005 roku Franz Ferdinand wydał swój drugi album studyjny You Could Have It So Much Better. Trzecia płyta, Tonight: Franz Ferdinand, ukazała się w styczniu 2009 roku, natomiast w sierpniu 2013 roku zespół wydał swój czwarty album Right Thoughts, Right Words, Right Action.
W 2015 roku Franz Ferdinand i Sparks utworzyli supergrupę FFS i w czerwcu 2015 roku wydali album . Po płycie FFS skład zespołu uległ kilku zmianom, począwszy od odejścia Nicka McCarthy’ego w 2016 roku, który był związany z Franz Ferdinand od jego założenia i przyjęciu do niego Julianna Corriego i Dino Bardota. W lutym 2018 roku ukazał się piąty album studyjny . Paul Thomson odszedł z Franz Ferdinand w 2021 roku, a w jego miejsce weszła Audrey Tait. Szósty album studyjny zespołu, , miał swoją premierę w styczniu 2025 roku. Płyty grupy Franz Ferdinand wydaje niezależna wytwórnia Domino.
Historia Powstanie zespołu i Franz Ferdinand (do 2005) mały|lewo|Pierwsze logo zespołu Franz Ferdinand
Zespół został założony w Glasgow w 2002 roku przez wokalistę i autora tekstów Alexa Kapranosa, gitarzystę i klawiszowca Nicka McCarthy’ego, basistę Boba Hardy’ego i perkusistę Paula Thomsona, którzy grali wcześniej w różnych szkockich zespołach takich jak The Karelia, , czy 10p Invaders.
Kapranos nauczył swojego przyjaciela Hardy’ego gry na basie, po tym jak otrzymał gitarę basową od z Belle and Sebastian. Kapranos i Hardy zaczęli wspólnie grać pod koniec 2001 roku, kiedy to poznali McCarthy’ego, który został perkusistą pomimo braku wcześniejszego doświadczenia gry na tym instrumencie. McCarthy do Glasgow przyjechał w tym samym roku, po ukończeniu studiów w Konserwatorium Monachijskim. Trójka muzyków przez pewien czas wykonywała próby w domu McCarthy’ego. Dołączył do nich Thomson, były perkusista zespołu The Yummy Fur, który w nowym zespole wolał grać na gitarze. Ostatecznie McCarthy i Thomson zamienili się instrumentami, a zespół przeniósł się do opuszczonego magazynu, który nazwali Chateau. Grupa odbywała w nim próby oraz organizowała rave’owe imprezy, łączące muzykę i sztukę. Potrzebowali nowej sali prób, a gdy policja odkryła ich nielegalne imprezy artystyczne, znaleźli ją w innym budynku.
Gdy członkowie zespołu się połączyli, zdecydowali, że nazwą zespołu będzie Franz Ferdinand. Nazwa pierwotnie została zainspirowana koniem wyścigowym o imieniu Archduke Ferdinand. Po zobaczeniu, jak koń wygrał wyścig w 2001 roku, zespół zaczął dyskutować arcyksięciu Franciszku Ferdynandzie i pomyślał, że będzie to dobra nazwa zespołu ze względu na aliterację imienia i implikacje śmierci arcyksięcia – jego zabójstwo było znaczącym czynnikiem w okresie poprzedzającym I wojnę światową.
mały|Koncert grupy w The Guildhall (2004)
Pierwszy koncert Franz Ferdinand odbył się 15 maja 2002 roku w mieszkaniu przy w Glasgow, podczas imprezy zorganizowanej przez dwie przyjaciółki, studentki Glasgow School of Art i Jo Roberston. Latem tego samego roku nagrali minialbum, który sami zamierzali wydać, lecz w maju 2003 roku podpisali oni kontrakt z wytwórnią Domino. Wkrótce potem przenieśli się do Malmö w Szwecji, aby pracować z producentem w Gula Studios. Debiutancki singel „” ukazał się jesienią, a do końca 2003 roku Franz Ferdinand supprotował m.in. takie grupy jak Hot Hot Heat, Interpol czy Ladytron. Drugi singel zespołu „Take Me Out” ukazał się na początku 2004 roku i przyniósł im większą popularność w Wielkiej Brytanii. Zajął on 3. miejsce na brytyjskiej liście przebojów i wraz z „Darts of Pleasure” znalazł się on w wydanym w lutym 2004 roku debiutanckim albumie studyjnym Franz Ferdinand. Zadebiutował on na 3. miejscu brytyjskiej listy UK Albums Chart, natomiast w Stanach Zjednoczonych osiągnął 32. miejsce na liście Billboard 200.
W 2004 roku Franz Ferdinand otrzymał nagrodę Mercury Music Prize 2004 za najlepszy album z Wielkiej Brytanii i Irlandii. Teledysk do utworu „Take Me Out” zdobył nagrodę w kategorii „Teledysk przełomowy” na gali MTV Video Music Awards 2004. Magazyn NME uznał płytę Franz Ferdinand za najlepszy album 2004 roku i w 2006 roku umieścił ją na 38. miejscu na liście „100 najlepszych albumów wszechczasów” (ang. 100 Best Albums of All Time).
W 2005 roku zespół otrzymał nominację do nagrody Grammy 2005 w kategorii „Najlepszy album alternatywny”, a także zdobył dwie nagrody Brit Awards 2005 w kategoriach „Najlepsza brytyjska grupa” i „Najlepszy brytyjski zespół rockowy” oraz Ivor Novello Awards 2005. Zespół wykonał „Take Me Out” jako medley na żywo wraz z , Maroon 5, Black Eyed Peas i Gwen Stefani podczas 47. dorocznej gali rozdania nagród Grammy w 2005 roku, do której piosenka ta została nominowana w kategorii „Najlepszy występ rockowy duetu lub grupy z wokalem”.
You Could Have It So Much Better (2005–2007) mały|Franz Ferdinand w Dundee (2006)|lewo
Zespół pracował nad drugim albumem studyjnym wraz z producentem Richem Costeyem w Glasgow i Nowym Jorku. Wydana na początku października 2005 roku płyta You Could Have It So Much Better poszerzyła brzmienie zespołu m.in. o fortepianowe ballady. Drugi studyjny album także odniósł sukces, stając się pierwszym albumem zespołu notowanym na 1. miejscu brytyjskich list przebojów, zdobywając także cztery miejsca na liście 30. najlepszych singli w Wielkiej Brytanii. W Stanach Zjednoczonych osiągnął 8. miejsce i uzyskał status złotej płyty.
Celem promocji albumu wydano cztery single. Utwór „Do You Want To”, wydany 19 września 2005 roku, dotarł do 4. miejsca na brytyjskiej liście przebojów, natomiast „Walk Away” i „” znalazły się w pierwszej piętnastce. Czwarty i ostatni singel z drugiego albumu, wydany 17 lipca 2006 roku „”, osiągnął 30. miejsce na brytyjskiej liście przebojów. Płytę i single ozdobiły grafiki inspirowane rosyjskim konstruktywizmem, a sam projekt okładki albumu You Could Have It So Much Better wzorowany został na portrecie Lilii Brik autorstwa Aleksandra Rodczenki z 1924 roku.
Zespół promował swój album trasą koncertową, którą zainaugurowano 20 września 2005 roku występem w Chicago. Jesienna trasa po Ameryce Północnej zakończyła się 18 października w Toronto, po czym ruszyli z występami po Europie, począwszy od koncertu 28 października w Paryżu po występ 12 grudnia w Monachium. Grali także przez cały 2006 rok, w tym po raz pierwszy w Polsce – 7 lipca w Gdyni podczas Heineken Open’er Festival 2006.
Płyta You Could Have It So Much Better otrzymała nominację do nagrody Grammy dla najlepszego albumu alternatywnego podczas 48. dorocznej gali rozdania nagród Grammy w 2006 roku, a singel „Do You Want To” w kategorii „Najlepszy występ rockowy duetu lub grupy z wokalem”.
Tonight: Franz Ferdinand (2007–2011) mały|Koncert zespołu Franz Ferdinand w Roseland Ballroom (2008)
Franz Ferdinand stopniowo przez cały rok 2007 i 2008 nagrywał materiał na swój trzeci album studyjny, jednocześnie kontynuując sporadyczne występy na żywo, w tym grając okazjonalnie w pubach w Glasgow. 19 listopada 2008 roku wystąpili w warszawskiej „Stodole”. 19 stycznia 2009 roku ukazał się singel „Ulysses” zapowiadający ich trzeci studyjny album, a jego premiera miała miejsce na antenie BBC Radio 1 w programie Zane’a Lowe’a 17 listopada 2008 roku.
Franz Ferdinand zapowiadał w tym czasie, że ich nowe wydawnictwo ma się zasadniczo różnić od dotychczasowych dzieł. Premiera albumu Tonight: Franz Ferdinand odbyła się 26 stycznia 2009 roku. Zadebiutował na 2. miejscu listy przebojów UK Albums Chart w Wielkiej Brytanii i na 9. miejscu na liście Billboard 200 w Stanach Zjednoczonych.
Zespół nagrał go w , w nieużywanym budynku w Glasgow, który wcześniej pełnił funkcję ratusza. Tonight został zmiksowany przez kanadyjskiego inżyniera dźwięku , a wyprodukował ją po przerwanych sesjach z zespołem produkcyjnym . Na albumie zespół odszedł od brzmienia opartego głównie na gitarach. Hardy powiedział: „Paleta dźwięków jest szersza, dużo więcej elektroniki i atmosfery. […] Podstawową różnicą jest to, że na płycie jest o wiele więcej syntezatorów niż gitar. To była w pewnym sensie reakcja na drugą płytę, na której przeważały partie gitarowe”.
lewo|mały|Koncert zespołu w São Paulo (2009)
Drugi singel „No You Girls”, wydany 6 kwietnia 2009 roku, odniósł sukces zarówno na listach przebojów jak i w radiu, ostatecznie docierając do 9. miejsca na liście przebojów w Wielkiej Brytanii. „” ukazał się 6 lipca 2009 roku jako trzeci singel z albumu, a pod koniec sierpnia tego samego roku „” został wydany jako czwarty singel wraz z remiksami. Zespół wykonał utwór „What She Came For” w programie 26 sierpnia 2009 roku.
W lutym 2009 roku organizatorzy Glastonbury Festival ogłosili, że zespół Franz Ferdinand będzie pierwszym dużym zespołem grającym na tegorocznym festiwalu. Franz Ferdinand ogłosił natomiast, że wiosną wyruszy w trasę koncertową po Stanach Zjednoczonych, która będzie obejmować 19 koncertów w ramach promocji nowego albumu. Trasa obejmowała m.in. występ na festiwalu Coachella Valley Music and Arts Festival, a 5 czerwca 2009 roku wystąpili w Krakowie w podczas Selector Festivalu 2009. W maju tego samego roku ogłoszono, że Franz Ferdinand będzie trzecim supportem Green Day podczas trasy 21st Century Breakdown World Tour. Zagrali w dniach od 8 do 26 sierpnia 2009 roku, po Kaiser Chiefs i The Bravery.
Wcześniej, bo w kwietniu 2009 roku Franz Ferdinand zapowiedział wydanie dubowej wersji swojego ostatniego albumu pn. , który prócz utrzymania klimatu indie i disco miał być wypełniony wpływami afrobeatu i muzyki elektronicznej. Jego producentem był ponownie Carey. 16 kwietnia 2011 roku wytwórnia Domino wydała składankę , na której znalazły się utwory z albumu Tonight: Franz Ferdinand wykonane bądź zremiksowane przez Peaches, LCD Soundsystem, Stephina Merritta, i Debbie Harry (nagrywała ona w duecie z zespołem).
Right Thoughts, Right Words, Right Action i FFS (2012–2015) mały|Koncert Franz Ferdinand na Outside Lands Music and Arts Festival (2012)
Prace nad czwartym albumem studyjnym rozpoczęły się w 2010 roku. Kapranos stwierdził, że zespół obiecał sobie, iż nie będzie nadmiernie nagłaśniał swoich postępów, gdyż żałowali tego w przypadku ich poprzedniej płyty. W maju 2012 roku Franz Ferdinand powrócił na trasę koncertową, grając latem na kilku festiwalach, w tym jako gwiazda wieczoru na w londyńskim . Podczas tej trasy koncertowej zespół stopniowo wprowadzał do swojego repertuaru nowe utwory, w tym przerobioną wersję utworu „Can’t Stop Feeling” z albumu Tonight w połączeniu z utworem „I Feel Love” Donny Summer. 6 lipca 2012 roku zagrali w Gdyni podczas Heineken Open’er Festival 2012. W marcu 2013 roku Franz Ferdinand kontynuował trasę koncertową w połączeniu z premierowymi wykonaniami swoich nowych piosenek. Jeszcze w tym samym miesiącu zagrali premierowo „” i „Love Illumination”.
mały|lewo| i Alex Kapranos występujący jako supergrupa FFS na festiwalu Lollapaooza 2015