Adam Abram Czerniaków (ur. 30 listopada 1880 w Warszawie, zm. 23 lipca 1942 tamże) – polsko-żydowski inżynier, nauczyciel, działacz gospodarczy i społeczny, polityk, publicysta, autor wierszy okolicznościowych, w czasie obrony Warszawy we wrześniu 1939 roku komisaryczny prezes Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie, w czasie okupacji niemieckiej, w latach 1939–1942, przewodniczący warszawskiego Judenratu.
Pochodził ze średniozamożnej rodziny żydowskiej. Studiował chemię na Warszawskim Instytucie Politechnicznym i Wyższej Szkole Technicznej w Dreźnie, uzyskując tytuł inżynierski. Od lat studenckich angażował się w szeroko rozumianą działalność społeczną. Początkowo obracał się w kręgach postępowych, głoszących hasła integracji i asymilacji Żydów. Z czasem jednak zbliżył się do żydowskich środowisk narodowych. Popierał polskie dążenia niepodległościowe, przez co był represjonowany przez władze carskie. W pierwszych latach odrodzonej Polski jako pracownik Ministerstwa Robót Publicznych oraz polskiej sekcji Jointu uczestniczył w odbudowie kraju ze zniszczeń wojennych. Był jednym z twórców i liderów żydowskiego ruchu rzemieślniczego. Próbował także sił w polityce: w latach 1927–1934 zasiadał w warszawskiej Radzie Miejskiej, a w 1930 roku zdobył mandat w wyborach uzupełniających do Senatu, którego ze względu na rozwiązanie parlamentu nie zdążył jednak objąć. W 1937 roku został członkiem powołanego przez władze sanacyjne tymczasowego zarządu komisarycznego Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie.
Podczas obrony Warszawy we wrześniu 1939 roku prezydent miasta Stefan Starzyński mianował go komisarycznym prezesem gminy żydowskiej. Po kapitulacji stolicy niemieckie władze okupacyjne postawiły go na czele warszawskiego Judenratu. Na tym stanowisku starał się prowadzić politykę pragmatyczną i kompromisową, unikając bezpośredniej konfrontacji z Niemcami, a jednocześnie starając się łagodzić ich zarządzenia oraz uratować jak największą liczbę istnień ludzkich. Dwukrotnie został pobity i na krótko uwięziony. Był jednocześnie silnie krytykowany przez żydowskie podziemie oraz darzony niechęcią przez większość mieszkańców getta warszawskiego. Popełnił samobójstwo 23 lipca 1942 roku, w drugim dniu wielkiej akcji deportacyjnej w getcie, nie chcąc współpracować z Niemcami przy wywózkach Żydów do obozu zagłady w Treblince.
Od 6 września 1939 roku do dnia swej samobójczej śmierci prowadził dziennik, uważany za jeden z najważniejszych dokumentów na temat historii getta warszawskiego.
Życiorys Dzieciństwo i korzenie rodzinne Urodził się 30 listopada 1880 roku w Warszawie. Był najstarszym z czworga dzieci Arona Czerniakowa (ok. 1856–1927) i jego żony Pessy z d. Reinmic (ok. 1861–1920). Przy urodzeniu nadano mu imię Abram, którego używał w oficjalnej korespondencji co najmniej do 1913 roku.
Wywodził się ze średniozamożnej rodziny żydowskiej, która zamieszkiwała w Warszawie co najmniej od lat 20. XIX wieku. Jego przodkowie od strony ojca utrzymywali się przede wszystkim z handlu. Pradziadek Szyja Jakubowicz Czerniaków dorobił się przy tym stosunkowo dużego majątku, dzięki czemu pod koniec lat 70. XIX wieku był w stanie wraz z synami nabyć w Warszawie kilka nieruchomości. Niektórzy z jego synów, w tym dziadek Adama Czerniakowa Mosze Hersz, udzielali się aktywnie w życiu żydowskiej społeczności Warszawy. Aron Czerniaków kontynuował natomiast rodzinne tradycje, utrzymując się głównie z handlu masłem.
Adam Czerniaków urodził się i wychowywał przy ul. Zimnej, która leżała niejako na pograniczu dzielnic zamieszkiwanych przez ludność polską i żydowską. Najprawdopodobniej jego ojciec był wyznawcą chasydyzmu, a wiele wskazuje, że pierwszym językiem, którym się posługiwał, był jidysz. Z kolei w przypadku matki znacznie silniej zaznaczała się akulturacja do polskości. Język polski był jej pierwszym językiem i to za jej sprawą w rodzinie, którą stworzyła z Aronem Czerniakowem, mówiono wyłącznie po polsku. Również dla jej syna Adama język polski stał się pierwszym językiem, aczkolwiek w stopniu biernym opanował także jidysz.
Edukacja i początki pracy zawodowej Na temat pierwszych lat edukacji Adama Czerniakowa nie zachowały się żadne informacje. Marcin Urynowicz przypuszcza, że mógł najpierw uczęszczać do szkoły elementarnej, po czym zapewne ukończył jedno z warszawskich gimnazjów. Nie można jednak wykluczyć, że odebrał równorzędne wykształcenie prywatne. Pewnym jest natomiast, że w 1897 roku wstąpił do liceum handlowego F. Laskusa. Początkowo nie osiągał zadowalających wyników; pod koniec pierwszego roku musiał nawet zdać specjalny egzamin, by uzyskać promocję do następnej klasy. W kolejnych latach jego oceny uległy jednak wyraźnej poprawie, a końcowy egzamin w 1900 roku zdał z wynikiem bardzo dobrym.
Po ukończeniu liceum Laskusa na rok przerwał edukację. Być może było to spowodowane ograniczeniami odnośnie do przyjmowania Żydów na uczelnie wyższe, narzuconymi przez władze carskie. W sierpniu 1901 roku przystąpił do egzaminów wstępnych na Warszawski Instytut Politechniczny im. Cesarza Mikołaja II. Zdawszy je pomyślnie, został jesienią tego samego roku wpisany na listę studentów. Pierwotnie zamierzał podjąć naukę na Wydziale Mechanicznym, jednakże ze względu na wspomniane dyskryminacyjne limity, znalazł się ostatecznie na Wydziale Chemicznym.
W 1905 roku, w związku z masowym zaangażowaniem studentów w działalność rewolucyjną i strajkową, władze rosyjskie zamknęły Instytut Politechniczny. W odpowiedzi „Zjednoczenie” oraz inne organizacje studenckie zainicjowały akcję odbierania dokumentów z Instytutu Politechnicznego i Uniwersytetu Warszawskiego. Zakazały ponadto swoim członkom i sympatykom podejmowania nauki na uczelniach wyższych w Warszawie lub w innych miastach Imperium Rosyjskiego, dopuszczając jednakże możliwość podjęcia studiów zagranicznych. Czerniaków podporządkował się wytycznym „Zjednoczenia”, aczkolwiek – prawdopodobnie licząc się z możliwością wznowienia nauki – dokumenty z uczelni odebrał dopiero w sierpniu 1906 roku.
Pragnąc kontynuować naukę oraz uniknąć poboru do carskiej armii, wyjechał do Niemiec. Najprawdopodobniej w roku szkolnym 1907/1908 podjął studia w Wyższej Szkole Technicznej w Dreźnie, uwieńczone uzyskaniem tytułu inżyniera dyplomowanego (Diplomirte-Ingenieure). Podczas pobytu w Dreźnie zyskał doskonałą znajomość niemieckiej kultury i języka.
W 1908 roku powrócił do Królestwa Polskiego. Nie podjął jednak pracy w rodzinnym przedsiębiorstwie, postanawiając zaangażować się w działalność społeczno-naukową. Został wykładowcą na Uniwersytecie dla Wszystkich. Otrzymał także posadę nauczyciela w Szkole Rzemieślniczej im. Ludwika Natansona przy Gminie Żydowskiej w Warszawie. W 1909 roku został aresztowany przez władze carskie pod zarzutem udziału w nielegalnej działalności niepodległościowej. Prawdopodobnie jego zatrzymanie było elementem szerszej akcji represyjnej wymierzonej w osoby związane z Uniwersytetem dla Wszystkich.
Areszt miał zapewne charakter krótkotrwały, gdyż już w 1910 roku, mając zapewnione źródło utrzymania dzięki pracy w szkole rzemieślniczej, Czerniaków wznowił studia na Warszawskim Instytucie Politechnicznym. W obszarze jego zainteresowań naukowych znajdowały się przede wszystkim materiały łatwopalne oraz proces spalania. Studia zakończył w roku akademickim 1912/1913. Napisał wtedy pracę dyplomową dotyczącą powstawania pirolu. Zachowane dokumenty nie pozwalają jednoznacznie ustalić, czy również na Instytucie Politechnicznym udało mu się uzyskać tytuł inżyniera, aczkolwiek zdaniem Urynowicza jest to prawdopodobne.
Według niektórych źródeł około 1912 roku Czerniaków miał również studiować w Wyższej Szkole Handlowej w Warszawie.
Po zamknięciu Uniwersytetu dla Wszystkich związał się z Towarzystwem Kultury Polskiej (TKP). Brał udział w tworzeniu jego V Oddziału, wygłaszał odczyty z zakresu nauk przyrodniczych i technicznych – zarówno w Warszawie, jak i na prowincji. Wbrew kierownictwu Towarzystwa, opowiadał się za tym, by jidysz był używany obok języka polskiego jako język wykładowy. W działalności edukacyjnej TKP uczestniczył do 1913 roku, kiedy to zostało ono rozwiązane przez władze carskie.
W 1913 roku został współpracownikiem czasopisma rzemieślniczego „Handel un Meloche”. Rok później nawiązał współpracę z nowo powstałym żydowskim klubem rzemieślniczym w Warszawie. Początkowo odmówił propozycji wstąpienia do jego zarządu, niemniej aktywnie wspierał działalność klubu. W czasie I wojny światowej wykorzystał swe kontakty, by zapewnić jego członkom dodatkowe racje chleba z żydowskich piekarń. Ostatecznie 1 czerwca 1917 roku stanął na czele zarządu organizacji, która przyjęła już w tym czasie nazwę Centralny Związek Rzemieślniczy. Na stanowisku prezesa pozostał co najmniej do 1 września 1918 roku. W okresie jego rządów kilkukrotnie wzrosła liczba członków, przeprowadzono sanację finansów związku, a także nawiązano współpracę z władzami miejskimi i państwowymi. Czerniaków przykładał również dużą wagę do prowadzenia działalności oświatowo-kulturalnej wśród rzemieślników, nierzadko sam występując w roli prelegenta.
Prawdopodobnie w 1918 roku zakończył pracę w Szkole Rzemieślniczej im. Ludwika Natansona. Nie stracił jednak zainteresowania jej losami. Udzielał placówce różnorakiego wsparcia w latach późniejszych, m.in. na początku lat 20., gdy był zatrudniony w polskiej sekcji Jointu, oraz w drugiej połowie lat 30., gdy zasiadł w tymczasowym zarządzie komisarycznym Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie.
W 1919 roku nagrodzono na konkursie pracę naukową jego autorstwa pt. Silniki wybuchowe.
W odrodzonej Polsce Udział w odbudowie zniszczeń wojennych W maju 1919 roku podjął pracę w Ministerstwie Robót Publicznych odrodzonej Polski. Pełnił funkcję kierownika lub p.o. kierownika Biura Statystycznego przy Sekcji Odbudowy. Dokładny zakres jego obowiązków pozostaje jednak nieznany. Z tego okresu zachowały się artykuły jego autorstwa, poświęcone kwestii zniszczeń wojennych w lasach polskich oraz sytuacji polskiego przemysłu tartacznego, w tym jego możliwości wytwórczych.
W czerwcu 1921 roku zakończył pracę w ministerstwie, przechodząc do polskiej sekcji American Jewish Joint Distribution Committee (Jointu). Zmiana miejsca zatrudnienia wiązała się z wyższymi zarobkami i większym zakresem odpowiedzialności, aczkolwiek decyzja o przyjęciu posady w tej organizacji mogła również wpisywać się w bardziej długofalowe plany Czerniakowa odnośnie do działalności społecznej i kariery politycznej. Zajmował kierownicze stanowisko w strukturach wydziału odbudowy Jointu. Odpowiadał za kwestie związane z usuwaniem szkód materialnych, które żydowskie społeczności poniosły w czasie działań wojennych w latach 1914–1920. Dużo uwagi poświęcał zwłaszcza sprawom odbudowy i unowocześnienia żydowskiego szkolnictwa zawodowego. W ramach obowiązków służbowych odbył w styczniu 1922 roku wyjazd inspekcyjny na Białostocczyznę i Kresy Wschodnie.
W związku z decyzją władz Jointu o zakończeniu bezpośredniej działalności na polu odbudowy w Polsce, przeszedł w 1925 roku do Banku dla Spółdzielni S.A. Podmiot ten, powstały na skutek włączenia dawnego wydziału odbudowy do kontrolowanego przez Joint Banku Polsko-Rosyjskiego, miał odpowiadać za zużytkowanie i zwrot pożyczki w wysokości 400 tys. dolarów, którą Joint przeznaczył na odbudowę zniszczeń wojennych w Polsce. W ramach obowiązków służbowych Czerniaków uczestniczył m.in. w walnych zgromadzeniach akcjonariuszy, doradzał kierownictwu banku, organizował konferencje i spotkania, uczestniczył w organizowanych przez centralę Jointu audytach, utrzymywał kontakty z polskimi organami publicznymi, a także z żydowskimi instytucjami, które były zainteresowane uzyskaniem pożyczki z funduszy Jointu. Pracę w banku zakończył w połowie 1928 roku.
Działalność w ruchu rzemieślniczym