Okręg wojskowy – wyższy związek administracyjny, łączący w swym składzie oddziały, związki taktyczne, instytucje i zakłady różnych rodzajów wojsk oraz organów terenowej administracji wojskowej, rozmieszczonych na ściśle określonym terenie.

Jego zadaniem jest jak najsprawniejsze zarządzanie wojskiem w czasie pokoju oraz mobilizowanie wojsk na wypadek wojny. Nie ma kompetencji operacyjnych. Jego dowódca może jednak na wypadek wojny rozbudować swój sztab pod względem operacyjnym. W takim wypadku najczęściej zmienia się jego nazwę na korpus, armię lub front w zależności od liczby wojsk stacjonujących na jego terytorium.

Okręgi wojskowe w strukturach WP Okręg wojskowy jest pojęciem dotyczącym struktury organizacyjnej Wojska Polskiego. Powstały w okresie Księstwa Warszawskiego. Odtwarzane już od pierwszych lat funkcjonowania II Rzeczypospolitej. Świadczy to o sile tradycji orężnych Rzeczypospolitej. Z chwilą oswobodzenia Polski z wojsk zaborców w 1918 władze młodego państwa dokonały olbrzymiego wysiłku w kierunku tworzenia wojska narodowego i jego struktur. Wojsko Polskie od początku kształtowano jako jeden z podstawowych elementów aparatu państwowego. Nie sposób pominąć tak ważnego zagadnienia, jak stosunek państwa i społeczeństwa do sił zbrojnych. Ówczesne funkcje spełniane przez wojsko oraz okoliczności, w jakich było formowane, zadecydowały o jego pozycji. Kształtowały się one początkowo niejednoznacznie, wojsko występujące jako zbrojne ramię narodu i obrońca podstaw bytu, było wprawdzie dumą narodu, ale jednocześnie wobec sił zbrojnych utrzymywała się stereotypowa rezerwa, egzystująca jako reminiscencja niechęci żywionej od dziesięcioleci wobec armii zaborczych. W aparacie państwowym Wojsko Polskie miało natomiast pozycję bezsprzecznie silną. Gwarantowały ją obowiązujące przepisy prawne, dotyczące różnorodnych dziedzin życia wewnętrznego kraju.

Okręgi wojskowe Księstwa Warszawskiego Dekretem Fryderyka Augusta z 20 marca 1810 obszar Księstwa Warszawskiego został podzielony na cztery okręgi wojskowe: Okręg I (warszawski) – departamenty: warszawski, płocki i łomżyński. Siedzibą komendy okręgu była Warszawa; komendant – gen. dyw. Józef Zajączek. Okręg I klasy. Okręg II (poznański) – departamenty: poznański, bydgoski i kaliski. Siedzibą komendy okręgu był Poznań; komendant – gen. dyw. Jan Henryk Dąbrowski. Okręg I klasy. Okręg III (lubelski) – obejmował departamenty: lubelski i siedlecki. Siedzibą komendy okręgu był Lublin; komendant – gen. dyw. Ludwik Kamieniecki. Okręg II klasy. Okręg IV (radomski) – departamenty: krakowski i radomski. Siedzibą komendy okręgu był Radom; komendant – gen. dyw. Michał Sokolnicki. Okręg II klasy.

Okręgi wojskowe i generalne w latach 1918–1921 27 października 1918 Rada Regencyjna wydała dekret o przystąpieniu do formowania narodowej armii regularnej na podstawie Tymczasowej ustawy o powszechnym obowiązku służby wojskowej, którą równocześnie ogłoszono„Monitor Polski” 1918, 31 października, nr 190, s.1.. Artykuł 19 wspomnianej ustawy stanowił, iż "Państwo polskie pod względem służby wojskowej podzielone będzie na określoną liczbę okręgów wojskowych, z których każdy obejmie pewną liczbę powiatów. Podział ten winien być dostosowany do podziału administracyjnego kraju."

29 października 1918 na posiedzeniu Rady Ministrów postanowiono o podziale Królestwa Polskiego na okręgi wojskowe„Monitor Polski” 1918, 30 października, nr 189, s. 3..

30 października 1918 wydano rozporządzenie w sprawie podziału państwa na okręgi wojskoweRozporządzenie to wydał Prezydent Ministrów Józef Świeżyński, działając w zastępstwie ministra spraw wojskowych i w porozumieniu z Zygmuntem Chrzanowskim, ministrem spraw wewnętrznych („MP” 1918, 2 listopada, nr 191).. Tego samego dnia, wykonując powyższe rozporządzenie, szef Sztabu Generalnego WP gen. dyw. Tadeusz Rozwadowski wydał rozkaz L. 4 o powołaniu okręgów wojskowych„Dziennik Rozporządzeń Ministerstwa Spraw Wojskowych” 1918, nr 3, poz. 33: Okręg Wojskowy nr I Warszawski – ppłk Bolesław Jaźwiński Okręg Wojskowy nr II Siedlecki – płk Aleksander Mroziński Okręg Wojskowy nr III Lubelski – płk Jan Dobrowolski Okręg Wojskowy nr IV Radomski – płk Leon Billewicz Okręg Wojskowy nr V Kielecki – płk Włodzimierz Skrzyszewski Okręg Wojskowy nr VI Piotrkowski – płk Jan Rządkowski Okręg Wojskowy nr VII Częstochowski – płk Antoni JastrzębskiW rozkazie L4 nie wskazano imienia dowódcy tego okręgu. Tadeusz Böhm, jako dowódcę OW VII wymienia błędnie płk Tadeusza Stanisława Jastrzębskiego (1877-1949), natomiast Piotr Stawecki podaje poprawnie, że dowódcą okręgu częstochowskiego był płk Antoni Bronisław Jastrzębski (1860-1924). W późniejszym okresie obaj zostali zweryfikowani w stopniu generała brygady. Okręg Wojskowy nr VIII Łódzki – płk Albin Jasiński Okręg Wojskowy nr IX Kaliski – płk Józef Lewszecki Okręg Wojskowy nr X Łowicki – ppłk Franciszek Korewo Okręg Wojskowy nr XI Włocławski – ppłk Stefan Borowski Okręg Wojskowy nr XII Ciechanowski – ppłk Michał Milewski Okręg Wojskowy nr XIII Łomżyński – ppłk Bronisław Kapliński Okręg Wojskowy nr XIV i XV Suwalszczyzna i dalsza część etapów

W każdym okręgu przystąpiono do formowania pułku piechoty. Organizowane pułki zamierzano rozwinąć w brygady, a te z kolei w dywizje. Tym samym rozkazem powołane zostały trzy lokalne inspektoraty, jako zalążki dowództw dywizji: Inspektorat Warszawski (okręgi wojskowe nr I Warszawa, II Siedlce, VII Częstochowa, VIII Łódź, IX Kalisz, X Łowicz, XI Włocławek, XII Ciechanów i XIII Łomża oraz planowane XIV i XV) inspektor – gen. ppor. Zygmunt Zieliński szef sztabu – mjr Zygmunt Platowski Inspektorat Lubelski (okręgi wojskowe nr III Lublin i IV Radom) inspektor – gen. ppor. Kajetan Olszewski szef sztabu – ppłk Stefan Pasławski Inspektorat Kielecki (okręgi wojskowe nr V Kielce i VI Piotrków) inspektor – gen. ppor. Wacław Iwaszkiewicz szef sztabu – płk Włodzimierz Bokszczanin

Zawiązanie się 7 listopada 1918 w Lublinie Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej uniemożliwiło zorganizowanie tam inspektoratu WP.

10 listopada 1918 szef Sztabu Generalnego nakazał utworzyć Inspektorat Piotrkowski (inspektor – gen. ppor. Tadeusz Wiktor) oraz zmienił dotychczasowe podporządkowanie okręgów wojskowych: Inspektorat Warszawski (okręgi wojskowe nr I Warszawa, XI Włocławek, XII Ciechanów i tymczasowo XIII Łomża) Inspektorat Lubelski (okręgi wojskowe nr II Siedlce, III Lublin, IV Radom) Inspektorat Kielecki (okręgi wojskowe nr V Kielce, VIII Łódź i X Łowicz) Inspektorat Piotrkowski (okręgi wojskowe nr VI Piotrków, VII Częstochowa i IX Kalisz) Tym samym rozkazem okręgi wojskowe Inspektoratu Lubelskiego zostały zobligowane do „zasilania materiałem żołnierskim okręg wojskowy we Lwowie”, Inspektoratu Kieleckiego – okręg wojskowy w Przemyślu, a Inspektoratu Piotrkowskiego – okręgu wojskowego w KrakowieRozkaz Sztabu Generalnego L. 12 („Dziennik Rozporządzeń Ministerstwa Spraw Wojskowych” 1918, 21 listopada, nr 5, poz. 77)..

17 listopada 1918 dokonano reorganizacji terytorialnych władz wojskowych. Zlikwidowano wówczas inspektoraty lokalne i powołano 5 dowództw okręgów generalnych. Dzień wcześniej Józef Piłsudski mianował dowódców okręgów generalnych. Dowództwo Okręgu Generalnego nr I Warszawskiego (okręgi wojskowe nr II Siedlce, XII Ciechanów i XIII Łomża) dowódca – płk Kazimierz Sosnkowski Dowództwo Okręgu Generalnego nr II Lubelskiego (okręgi wojskowe nr III Lublin i XIV Biała) dowódca – płk Edward Śmigły-Rydz Dowództwo Okręgu Generalnego nr III Kieleckiego (okręgi wojskowe nr IV Radom, V Kielce, VI Piotrków i VII Częstochowa) dowódca – gen. ppor. Wacław Iwaszkiewicz Dowództwo Okręgu Generalnego nr IV Łódzkiego (okręgi wojskowe nr VIII Łódź, IX Kalisz, X Łowicz i XI Włocławek) dowódca – gen. ppor. Jan Romer Dowództwo Okręgu Generalnego nr V Krakowskiego (okręgi wojskowe nr XV Kraków i XVI Przemyśl) dowódca – gen. ppor. Emil Gołogórski

21 listopada 1918 pułkownicy Kazimierz Sosnkowski i Edward Śmigły-Rydz zostali awansowani na generałów podporuczników. Dowódcy okręgów generalnych byli odpowiedzialni za prawidłowe funkcjonowanie wojskowej służby wewnętrznej, za ogólny ład, bezpieczeństwo i porządek, a także za majątek wojskowy i państwowy. W procesie przechodzenia sił zbrojnych na służbę w warunkach pokojowych nastąpiły również istotne zmiany w wojskowym podziale terytorialnym kraju.

Z dniem 7 lipca 1919 okręgi wojskowe zostały zlikwidowane.

28 października 1918 w Krakowie powstała Polska Komisja Likwidacyjna, która początkowo objęła swoim zasięgiem powiaty Galicji Zachodniej i Śląska Cieszyńskiego, które wcześniej podlegały austriackiemu Militär-Kommando w Krakowie. 7 listopada PKL rozszerzyła swoją władzę o resztę Galicji, a w drugiej połowie listopada również o powiaty: będziński, dąbrowski i olkuski. 12 listopada 1918 PKL podjęła decyzję o utworzeniu 7 okręgów wojskowych: Podhalański Okręg Wojskowy z siedzibą w Nowym Targu – ppłk Andrzej Galica Przemyski Okręg Wojskowy z siedzibą w Przemyślu – ppłk Michał Tokarzewski-KaraszewiczZ uwagi na to, że ppłk Michał Tokarzewski-Karaszewicz dowodził obroną Lwowa, 16 listopada 1918 dowódcą okręgu mianowano gen. ppor. Juliusza Bijaka. Śląski Okręg Wojskowy z siedzibą w Cieszynie – płk Franciszek Latinik Tarnowski Okręg Wojskowy z siedzibą w Tarnowie – płk Mieczysław Kuliński Wadowicki Okręg Wojskowy z siedzibą w Wadowicach – płk Celestyn Brŭckner Rzeszowski Okręg Wojskowy z siedzibą w Rzeszowie – płk Ludwik Zawada Będziński Okręg Wojskowy z siedzibą w Będzinie – płk Rudolf Tarnawski Kraków i Wieliczka oraz powiat krakowski leżały w gestii Komendy Miasta Krakowa. Komendantem miasta mianowany został gen. ppor. Antoni Madziara, jego zastępcą – płk Stanisław Haller. Komendy okręgów wojskowych podlegały Polskiej Komendzie Wojskowej w Krakowie. 27 listopada 1918 Polska Komenda Wojskowa została przemianowana na Dowództwo Okręgu Generalnego nr V Krakowskiego.

W latach 1919–1921 na obszarze wojennym, podporządkowanym Naczelnemu Dowództwu Wojska Polskiego utworzono okręgi etapowe, które spełniały funkcje analogiczne do dowództw okręgów generalnych na obszarze krajowym, podporządkowanym Ministerstwu Spraw Wojskowych.

Okręgi korpusów w latach 1921–1939 thumb|250px|Okręgi Korpusów w 1939 Na miejsce dotychczasowych siedmiu utworzono dziesięć okręgów korpusów: Okręg Korpusu Nr I z Dowództwem w Warszawie, Okręg Korpusu Nr II z Dowództwem w Lublinie, Okręg Korpusu Nr III z Dowództwem w Grodnie, Okręg Korpusu Nr IV z Dowództwem w Łodzi, Okręg Korpusu Nr V z Dowództwem w Krakowie, Okręg Korpusu Nr VI z Dowództwem we Lwowie, Okręg Korpusu Nr VII z Dowództwem w Poznaniu, Okręg Korpusu Nr VIII z Dowództwem w Toruniu, Okręg Korpusu Nr IX z Dowództwem w Brześciu, Okręg Korpusu Nr X z Dowództwem w Przemyślu. W obrębie każdego z okręgów korpusów stacjonowały cztery wielkie jednostki (trzy dywizje piechoty i przeważnie jedna brygada kawalerii).

Dowódcy okręgu korpusu, sprawującemu z ramienia ministra spraw wojskowych władzę na terenie okręgu, podlegały pod względem mobilizacji, uzupełnienia i przysposobienia rezerw do służby wojskowej oraz administracyjno-gospodarczym wszystkie formacje stacjonujące w danym okręgu. Ponieważ szkoleniem taktycznym i technicznym wojsk kierował minister spraw wojskowych, dowódcy okręgów korpusów byli w tym zakresie jedynie pośrednikami i kontrolowali wykonanie rozkazów ministra spraw wojskowych.

Na przełomie lat 1926–1927 Józef Piłsudski wprowadził zasadę, że dowódcy okręgów korpusów są władzą administrującą terenem przygotowanym pod względem wojennym i pokojowym. Zagrożenie wojenne w II połowie lat 30. zadecydowało, że od 1937 dowódcom okręgów przyznano uprawnienia do dowodzenia jednostkami obrony narodowej, kierowania obroną przeciwlotniczą i przeciwgazową oraz koordynacji szkolenia wojsk.

Okręgi organizacji konspiracyjnych latach 1939–1945