thumb|Cmentarz Wojskowy na Powązkach – pomnik poległych w obronie Warszawy w 1920 r. z postacią księdza Ignacego Skorupki na płaskorzeźbie Polska służba duszpasterska w wojnie polsko-bolszewickiej – organizacja i działania służby duszpasterskiej Wojska Polskiego w okresie wojny polsko-bolszewickiej.

Służba duszpasterska zapewniała żołnierzom obsługę duszpasterską. W listopadzie 1918 utworzony został w Wojsku Polskim Konsystorz Polowy, a w jego skład weszli szefowie sekcji wyznania katolickiego, greckokatolickiego, protestanckiego, prawosławnego i mojżeszowego. W marcu 1919 w miejsce Konsystorza Polowego powołano Kurię Biskupią jako biskupstwo polowe dla wyznania rzymskokatolickiego, na czele z ks. bp. Stanisławem Gallem, a 1 kwietnia utworzono Sekcję Religijno-Wyznaniową dla Wyznań Niekatolickich. Jesienią 1919 przy Naczelnym Dowództwie Wojska Polskiego utworzono Urząd Duszpasterstwa ND. Był to organ wspólny dla wyznań katolickich i niekatolickich. W lutym 1920 Urząd Duszpasterstwa podporządkowany został Generalnemu Inspektorowi Służb.

Organa naczelne służby duszpasterskiej thumb|Uroczystość wręczenia buławy marszałkowskiej Józefowi Piłsudskiemu; z prawej biskup polowy Wojska Polskiego Stanisław Gall W strukturach Departamentu Mobilizacyjno-Organizacyjnego Ministerstwa Spraw Wojskowych, w listopadzie 1918 utworzony został Konsystorz Polowy. Na jego czele stanął ks. dziekan Jan Pajkert. Przyjął on również tytuł tymczasowego Naczelnego Kapelana Wojska Polskiego. W skład Konsystorza Polowego wchodzili szefowie: Sekcji Wyznania Katolickiego, Sekcji Grecko-Katolickiej, Sekcji Wyznania Protestanckiego, Sekcji Wyznania Prawosławnego i Sekcji Wyznania Mojżeszowego. Konsystorz zajmował się sprawami „administracji duchownej” w wojsku. Zaopatrywał kapelanów w paramenty liturgiczno-kościelne, organizował służbę duszpasterską, przeprowadził ewidencję księży pracujących na stanowiskach kapelanów wojskowych. Kwestie związane z czynnościami duszpasterskimi należały do duszpasterzy poszczególnych garnizonów i jednostek wojskowych. 18 stycznia 1919 wydano rozporządzenie Naczelnego Wodza ustalające porządek hierarchiczny duchowieństwa w Wojsku Polskim. Na jego czele stał biskup polowy, któremu podlegali: naczelny kapelan – zastępca biskupa polowego, dziekani Okręgów Generalnych i dziekan Marynarki Wojennej, proboszczowie dywizji, kapelani pułków lub równoznacznych oddziałów wojskowych.

5 lutego 1919 wizytator apostolski mons. Achille Ratti przekazał informację o utworzeniu w Polsce przez papieża Benedykta XV biskupstwa polowego. Na jego czele stanął biskup sufragan warszawski ks. bp Stanisław Gall. W sprawach duchownych był on zależny od Stolicy Apostolskiej, a w sprawach wojskowo-administracyjnych podlegał bezpośrednio ministrowi spraw wojskowych. Zastępcą biskupa polowego został wikariusz generalny ks. Jan Pajkert. Zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa kanonicznego Konsystorz Polowy nazwany został Kurią Polową Wojsk Polskich.

Organizacja Polowej Kurii Biskupiej:Biskup Polowy ks. dr Stanisław GallKanclerz ks. dr Tadeusz JachimowskiWikariusz Generalny ks. Jan PajkertOficjał SąduDziekan GreckokatolickiWydział Ogólno-OrganizacyjnyWydział JurysdykcyjnySąd Biskupi Referat OgólnyReferat Jurysdykcyjno-Liturgiczny SędziowieSamodzielny Referat GreckokatolickiReferat OrganizacyjnyReferat PersonalnyPromotor SprawiedliwościReferat MetrykalnyReferat OświatowyObrońca Węzła MałżeńskiegoReferat GospodarczyNotariusz thumb|Zajęcie Wilna - wojsko przed katedrą wileńską po uroczystym nabożeństwie; kwiecień 1919 W lipcu 1920, czyli w okresie największego zagrożenia utratą niepodległości, w ramach Kurii Biskupiej WP utworzony został specjalny, niezależny od struktur wojskowych, Wydział Oświaty. W ten sposób czyniono próby samodzielnego uczestnictwa kościoła katolickiego w działalności oświatowo-wychowawczej w wojsku. Spotkało się to z krytyczną oceną kierownictwa Wojska Polskiego i jesienią 1920 eksperyment został zakończony.

Dla pozostałych wyznań, w ramach Departamentu Mobilizacyjno-Organizacyjnego, utworzono Sekcję Religijno-Wyznaniową dla Wyznań Niekatolickich kierowaną przez mjr. Bronisława Pierackiego. Składała się ona z referatów wyznania: ewangelickiego, mariawickiego, prawosławnego, mojżeszowego i mahometańskiego oraz Wydziału Metrykalnego. Organizacja Sekcji Religijno-Wyznaniowej:Komórka organizacyjnaObsadaszef sekcji oficer sztabowydoradca prawny kapitan korpusu sądownictwakancelarianaczelnik kancelarii, 2 maszynistki, pisarz, woźny, 2 gońcówreferentura wyznań ewangelickich referent-pastor, pisarzreferentura wyznania mariawickiegoreferent-kapelan, pisarzreferentura wyznania prawosławnegoreferent-kapelan, pisarzreferentura wyznania mojżeszowegoreferent-rabin, pisarzreferentura wyznania mahometańskiegoreferent-mułła, pisarzwydział metrykalnynaczelnik wydziału, kancelista, maszynistka, 2 pisarzytabor sekcjipowóz, woźnica, 2 konie powozowe W sierpniu powstał Główny Urząd Duszpasterski dla wyznania ewangelicko-augsburskiego kierowany przez ks. Ryszarda Paszko, w październiku Wojskowy Urząd Duszpasterski dla wyznania mahometańskiego na czele z naczelnym mułłą Sinatullem Chabibullinem, a w listopadzie Główny Urząd Duszpasterski dla wyznania ewangelicko-reformowanego, na czele z ks. Kazimierzem Szeferem i Główny Urząd Duszpasterski dla wyznania prawosławnego kierowany przez ks. Bazylego Martysza. W grudniu zaczął działać Główny Urząd Wyznaniowy dla wyznania mojżeszowego z dr. Józefem Miesesem.

W lutym 1920 nastąpiła reorganizacja naczelnych władz wojskowych, a Sekcja Religijno-Wyznaniowa dla Wyznań Niekatolickich została przemianowana na Sekcję Wyznań Obcych i podporządkowana bezpośrednio ministrowi spraw wojskowych. Sekcja wkrótce zmieniła nazwę na Sekcję Wyznań Niekatolickich i Opieki nad Grobami Wojennymi. Skład Sekcji Wyznań Niekatolickich i Opieki nad Grobami WojennymiGłówny Urząd Duszpasterski Wyznania PrawosławnegoGłówny Urząd Duszpasterski Wyznania Ewangelicko-AugsburskiegoGłówny Urząd Duszpasterski Wyznania Ewangelicko-UnijnegoGłówny Urząd Duszpasterski Wyznania Ewangelicko-ReformowanegoGłówny Urząd Duszpasterski Wyznania Starokatolickiego Kościoła MariawickiegoGłówny Urząd Duszpasterski Wyznania MojżeszowegoGłówny Urząd Duszpasterski Wyznania MahometańskiegoGłówny Urząd Opieki nad Grobami Wojennymi,Archiwum Metrykalne

Działania służby w formacjach frontowych thumb|Msza polowa podczas wizytacji Frontu Litewsko-Białoruskiego przez Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego – Grodno, 1 czerwca 1919 Jesienią 1919 przy Naczelnym Dowództwie Wojska Polskiego utworzono Urząd Duszpasterstwa Naczelnego Dowództwa WP kierowany przez ks. Piotra Niezgodę. W lutym 1920 Urząd podporządkowany został Generalnemu Inspektorowi Służb gen. Janowi Romerowi. Urząd ten sprawował nadzór nad kapelanami i rabinami wojskowymi. Na szczeblu pułku znajdował się kapelan wojskowy. W październiku 1919 wprowadzono dwutorową podległość kapelanów wojskowych. Pod względem posługi duszpasterskiej podlegali oni Biskupowi Polowemu WP, a podległość służbowa wynikała z przyporządkowania dowódcom formacji, przy których kapelani wojskowi występowali. Przy związkach operacyjnych znajdował się dziekanat duszpasterstwa rzymskokatolickiego, któremu podlegali kapelani. Na czele duszpasterstwa dywizji stał proboszcz. Był on jednocześnie kapelanem jednego z pułków. Kapelani znajdowali się też przy oddziałach zapasowych i szpitalach.

Obok kapelanów zawodowych przewidziano też instytucję kapelanów pomocniczych, którzy powoływani byli w garnizonach liczących co najmniej tysiąc ludzi, w szpitalach wojskowych na minimum dwieście łóżek lub epidemicznych na sto łóżek. Mianował ich biskup polowy w porozumieniu z właściwymi władzami diecezjalnym i lub zakonnymi i ministrem spraw wojskowych. Kapelan pomocniczy nie mógł być wysłany na front. Pracę duszpasterską o charakterze misyjnym prowadzili lotni kapelani. Ich rolą było prowadzenie misji, rekolekcji, organizowanie spowiedzi w jednostkach liniowych. Wykonywali oni zadania specjalne, wyznaczone przez biskupa polowego, związane głównie z podnoszeniem morale i nastrojów patriotycznych wojska.

Oprócz typowej pracy duszpasterskiej, kapelani prowadzili też działalność oświatowo-wychowawczą. Odbywało się to poprzez kazania i indywidualną pracę duszpasterską z żołnierzami. W tym wypadku problematyka wychowawcza była ściśle łączona z problematyką religijną. Regulamin Wewnętrzny MSWojsk. stanowił: Duchowni wojskowi są obowiązani do bezpłatnego świadczenia posług duchownych, ściśle przestrzegając przepisów prawa kanoniczego i cywilnego. Oprócz posług duchownych obowiązani są dbać o podniesienie poziomu estetycznego wojskowych, służyć im przykładem i radą, nieść pociechę, łagodzić spory i rozbudzać uczucia koleżeństwa, zachęcać do sumiennego wykonywania obowiązków i przestrzegać dyscypliny, podnosić ducha w chwilach zmęczenia i niebezpieczeństwa. Kapelani wojskowi w czasie wojny obowiązani są: obchodzić okopy, w czasie bitwy być w punkcie opatrunkowym swego pułku lub w miejscu wskazanym przez dowódcę pułku.

Podstawową formą działalności oświatowo-wychowawczej były pogadanki prowadzone wśród wojsk przebywających na zapleczu frontu, jak i tych będących na linii frontu. Kapelani wojskowi i rabini mieli przede wszystkim troszczyć się o narodowe i moralne powinności wobec Ojczyzny w świadomości żołnierzy, zapoznawanie ich z etyką życia społecznego, w tym uczenie tolerancji wobec innych wyznań. Elementy wychowawcze zawarte były też w kazaniach głoszonych z okazji świąt państwowych i wojskowych.

Zagadnieniem spornym w pracy duszpasterskiej w wojsku była sprawa błogosławienia małżeństw. Uchwała Konferencji Biskupów Polskich z sierpnia 1919 ustalała, że nie istnieją osobne diecezje wojskowe i parafie wojskowe. Kapelani i proboszczowie garnizonów oraz dywizji nie posiadali zatem w tym zakresie praw proboszczowskich i błogosławienia małżeństw mogą wykonywać tylko o ile ordynariusz miejsca ich do tego upoważni, lub o ile następuje porozumienie między duchowieństwem parafialnym a duchowieństwem wojskowym zatwierdzone przez władzę duchowną.

Władze wojskowe określiły godła dla kapelanów. Godłem dla kapelanów wyznania rzymsko-katolickiego był krzyż chrześcijański, dla wyznań ewangelickich był krzyż zachodni gotycki, dla wyznania prawosławnego – krzyż wschodni potrójny, dla wyznania mariawickiego – monstrancja okolona promieniami, a dla religii mahometańskiej – półksiężyc. Duchowieństwo na mundurach nosiło „łapkę” barwy kurtki, wypustka fioletowa.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Służba duszpasterska Wojska Polskiego II Rzeczypospolitej Kategoria:Wojna polsko-bolszewicka