Ceratozamia, różyca (Ceratozamia Brongn.) – rodzaj roślin z rodziny zamiowatych (Zamiaceae) z klasy sagowcowych. Obejmuje 31 gatunków. Większość z nich rośnie w górskich lasach mglistych i w suchszych lasach z dębami i sosnami w Meksyku na rzędnych od 800 do 1800 m n.p.m. (rzadko do 2500 m n.p.m.), nieliczne schodzą w niższe położenia, rosną w wilgotnych lasach równikowych i mają szerszy zasięg, sięgając do: Belize, Gwatemali i Hondurasu. W czasie kwitnienia w szyszkowatych strobilach wzrasta temperatura (np. w przypadku C. longifolia o 12 °C względem otoczenia), co wabi owady dokonujące zapylenia.

Rośliny nie mogą być pozyskiwane z natury – wszystkie gatunki ujęte są w załączniku I do Konwencji CITES. Poza wykopywaniem tych roślin z ich stanowisk duże zagrożenie stanowi przekształcanie ich siedlisk, zwłaszcza pod plantacje kawy i bananów. Kilka gatunków o bardzo ograniczonych zasobach i zasięgach uznawanych jest za zagrożone.

Liście ceratozamii wykorzystywane są w Meksyku do przystrajania świątyń. Rozmaite gatunki uprawiane są także jako ozdobne. Gatunki górskie bywają sadzone w ogrodach w regionach o łagodnym klimacie – znoszą niewielki mróz, niektóre bywają uprawiane jako doniczkowe. Gatunkiem najbardziej popularnym w uprawie jest ceratozamia meksykańska C. mexicana.

Morfologia thumb|left|Liść ceratozamii meksykańskiej thumb|Liść Ceratozamia latifolia thumb|Strobil C. mexicana Pokrój Większość gatunków ma krótki, walcowaty pień wzniesiony lub pokładający się. U części gatunków pień jest całkowicie podziemny i nad powierzchnię wystaje tylko wyrastający ze szczytu pióropusz liści. U najwyższych pień osiąga nad ziemią 1, rzadko 2 m długości, przy czym rzadko bywa prosto wzniesiony, często pokłada się i podnosi tylko w szczytowej części, rzadko pień bywa rozgałęziony. Pień okrywają trwałe nasady liści.

Liście Zróżnicowane na liście łuskowate i asymilacyjne. Liście asymilacyjne są pierzaste, tworzą pióropusz na szczycie pnia i są bardzo zróżnicowane u różnych gatunków pod względem liczby, długości i szerokości. U mniejszych ceratozamii liście są pojedyncze, u największych są liczne, tworząc okazałą koronę z liśćmi przekraczającymi 3 m długości i 1 m szerokości. Część niewielkich gatunków ma liście bezbronne, ale większość wykształca na ogonkach haczykowate kolce. Liście mają zwykle kolor żywozielony, ale u wielu gatunków młode liście są brązowe lub fioletowobrązowe (kolor określany bywa też mianem miedzianego), a u niektórych te kolory utrzymują się także na dojrzałych liściach. Generalnie często młode rośliny mają odmienne liście od dorosłych – poza kolorami odmienne bywają kształty liści i listków, co utrudnia identyfikację gatunków. Ogonki liściowe u nasady są zwykle zgrubiałe, dęte i owłosione. Oś liścia jest prosta lub skręcona. Listki osadzone są na osi naprzeciwlegle lub prawie naprzeciwlegle, w równych odstępach lub skupione w pęczki, proste lub sierpowato wygięte, całobrzegie, czasem podwinięte lub zawinięte, z wiązką przewodzącą wyraźnie widoczną lub zagłębioną wewnątrz listka i na zewnątrz trudno dostrzegalną. Listki osiągają od 3 mm szerokości (C. zaragozae) do ponad 16 cm szerokości (C. euryphyllidia).

Organy zarodnionośne Rośliny dwupienne. Mikrospory powstają w mikrosporangiach mających kształt kulisty i powstających w dużej liczbie na dolnej stronie mikrosporofili. Te łuskowate męskie liście zarodnionośne zebrane są w szyszkowaty mikrostrobil. Tworzy się on pojedynczo lub parami, jest prosto wzniesiony, szypułkowy i walcowaty. Charakterystyczne dla rodzaju jest zakończenie liści zarodnionośnych dwoma kolcami. Zalążki rozwijają się parami w bocznej pozycji na makrosporofilach (żeńskich liściach zarodnionośnych), także zakończonych parą kolców. Liście zarodnionośne tworzą jajowaty, krótkoowłosiony makrostrobil, tworzący się pojedynczo. Z reguły jest większy niż strobile męskie. Nasiona Białe do kremowych, kuliste do jajowatych.

Systematyka Pozycja systematyczna Rodzaj z rodziny zamiowatych (Zamiaceae) stanowiącej grupę siostrzaną względem sagowcowatych Cycadaceae z klasy sagowcowych Cycadopsida.

W obrębie zamiowatych rodzaj siostrzany względem stangerii Stangeria. Za zróżnicowanie gatunkowe w obrębie rodzaju odpowiadać ma w dużym stopniu specjacja, która nastąpiła w wyniku stosunkowo niedawnej migracji tych roślin z refugiów plejstoceńskich.

Wykaz gatunków

Przypisy

Kategoria:Zamiowate