Ostrygojad zmienny (Haematopus unicolor) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny ostrygojadów (Haematopodidae). Jeden z trzech endemicznych dla Nowej Zelandii gatunków w tej rodzinie. Występuje wzdłuż wybrzeży Wyspy Północnej i Wyspy Południowej oraz na Wyspie Stewart. Nie jest zagrożony wyginięciem. W drugiej dekadzie XXI wieku mógł to być drugi najrzadszy gatunek ostrygojada (najrzadszym jest ostrygojad krótkodzioby, H. chathamensis), jednak jego populacja wówczas od ponad dwóch dekad stawała się coraz liczniejsza.

Taksonomia Po raz pierwszy gatunek opisał Johann Reinhold Forster; opis ukazał się drukiem w 1844, wiele lat po śmierci autora. Holotyp pochodził z Dusky Sound. Forster nadał nowemu gatunkowi nazwę Hematopus unicolor. Obecnie (2021) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny podtrzymuje tę nazwę. Uznaje ostrygojada zmiennego za gatunek monotypowy, podobnie jak wiele innych autorytetów.

Epitet gatunkowy unicolor oznacza z łaciny dosłownie „jednobarwny”. Pierwszy znany okaz rzeczywiście był cały czarny, jednak to określenie jest mylące. U ostrygojadów zmiennych występuje polimorfizm – trzy podstawowe odmiany barwne to „srokata” (ang. pied), pośrednia/„smugowana” (ang. intermediate/smudged) i czarna. Pierwotnie były opisywane jako odmienne gatunki, przy czym ptaki odmiany czarnej były albo umieszczane w osobnym gatunku, albo łączone razem z ptakami odmiany pośredniej. Osobniki poszczególnych odmian łączą się w pary i z powodzeniem rozmnażają, a same zmiany w upierzeniu mają charakter klinowy. Utrudniało to ujednolicenie ich systematyki, podobnie jak występowanie w części Nowej Zelandii innego czarno-białego gatunku – ostrygojada nowozelandzkiego (H. finschi), który zamieszkuje Wyspę Południową.

Ostrygojad nowozelandzki (H. finschi) bywał natomiast uznawany za odmianę srokatą ostrygojada zmiennego. Dawniej ostrygojady zmienne bywały łączone w jeden gatunek z ostrygojadami krótkodziobymi (H. chathamensis), a czasami i zwyczajnymi (H. ostralegus) czy ostrygojadami australijskimi (H. fuligunosus). Przykładowo Gregory Macalister Mathews w 1921 w A manual of the birds of Australia wymienił ostrygojada zmiennego pod nazwą Black Oystercatcher (współczesna i prawidłowa anglojęzyczna nazwa to Variable Oystercatcher) i wyróżnił 4 podgatunki, z czego jednym był ostrygojad zmienny, a pozostałe 3 stanowiły: ostrygojad australijski, jego podgatunek (H. f. opthalmicus, ostrygojad okularowy) i nieuznawany takson „Haematopus unicolor bernieri”.

Genetyka i ewolucja Kariotyp ostrygojada zmiennego ustalono na podstawie badania żeńskich komórek zarodkowych pochodzących z kultury komórkowej. Najprawdopodobniej 2n=72 (35 par autosomów i chromosomy płci).

Wyniki badań genetycznych opublikowane w 2007 potwierdziły odrębność gatunkową zarówno ostrygojada krótkodziobego, jak i ostrygojada nowozelandzkiego. Obejmowały dość krótkie sekwencje z czterech regionów mtDNA, były to jednak wstępne badania. Łączna długość sekwencji wynosiła 1733 nukleotydy, przy czym między ostrygojadem zmiennym i nowozelandzkim nie było żadnych różnic, między zmiennym a krótkodziobym – różnice w 9 nukleotydach, a między zmiennym i zwyczajnym – w 12 miejscach. Ostrygojady zmienne i nowozelandzkie to gatunki siostrzane, które rozdzieliły się stosunkowo niedawno. Wyniki różnych badań filogenetycznych wskazują na około 0,146 mln, 0,284 mln lat temu. Według Banksa i Patersona (2007) te dwa gatunki zaczęły rozdzielać się między 30 a 15 tysięcy lat temu, kiedy na nizinie Canterbury zaczęły powstawać przeplatające się koryta rzeczne. Innym wyjaśnieniem widocznego w badaniach DNA bliskiego pokrewieństwa jest niedawna hybrydyzacja. Wykazanie tego wymagało jednak zsekwencjonowania i zbadania całych genomów. Mimo że zazwyczaj występuje izolacja rozrodcza, to odnotowano kilka przypadków wydawania potomstwa zdolnego do rozrodu przez pary mieszane ostrygojadów zmiennych i nowozelandzkich.

Barth et al. (2013) w swoim badaniu dotyczącym zagrożonej sieweczki nowozelandzkiej (Charadrius obscurus) jako grupę zewnętrzną wybrali trzy ostrygojady: zmiennego, nowozelandzkiego i brunatnego (H. palliatus). Wyniki potwierdzają, że H. unicolor i H. finschi to gatunki siostrzane. Jetz et al. (2012) uwzględnili 8 taksonów, przy czym w rodzinie jest 11 gatunków; wzajemne relacje między nimi przedstawia poniższy kladogram:

Morfologia Długość ciała wynosi 47–49 cm. Ostrygojady zmienne są największymi przedstawicielami rodziny w regionie Nowej Zelandii. Mają całkowicie czarne lub czarno-białe upierzenie, długi pomarańczowy dziób oraz krótkie, mocno zbudowane, różowawe nogi. Są nieco większe i bardziej krępe od ostrygojadów nowozelandzkich oraz mają krótszy i głębiej osadzony niż u nich dziób. W upierzeniu dymorfizm płciowy nie występuje, jedynie w rozmiarach ciała. Samice są nieco większe od samców i mają zdecydowanie dłuższe dzioby. Wymiary szczegółowe (w milimetrach) oraz masę ciała (w gramach) przedstawiono w poniższej tabeli:

+Wymiary szczegółowe (mm; średnia, błąd standardowy (±) oraz odchylenie standardowe (SD)) i masa ciała (g; średnia) przedstawicieli poszczególnych odmian barwnych. Za: Baker, 1975, Baker, 1974 i HANZAB, 1993OdmianaPłećnDł. skrzydłaDł. dziobaDł. ogonaDł. skokuMasa ciałaŹródłoczarnasamce69270,178,8104,158,3678samice75274,788,5105,859,5724cechy mieszanesamce21267,383,6102,458,4717samice19270,594,1104,460,0750srokatasamce18271,284,4104,860,2710samice17277,095,3105,961,8779—samce5084,4 ± 0,77samice6095,2 ± 0,72—samce11682 (z zakresu 595–771; SD: 57)samice12662 (z zakresu 430–770; SD: 87)

(Przy niewłaściwej metodologii, na przykład zbadaniu kilkunastu okazów muzealnych podpisanych jako samce i kilkunastu spreparowanych samic (bez pewności, jaką metodą płeć została ustalona), można uzyskać wyniki niewskazujące na dymorfizm płciowy, jaki rzeczywiście zachodzi. Samice są nieco większe od samców i cięższe, a osobniki dorosłe są nieco większe i cięższe od młodocianych. Przykładem może być ostatni wiersz w powyższej tabeli. Prezentuje więcej danych na temat wyniku pomiaru, niż zaprezentował Baker. Pomiary dokonane i interpretowane przez Bakera wyraźnie jednak wskazują na dymorfizm płciowy (samice większe i cięższe), zbadano znacznie więcej osobników, a ich płeć ustalono poprzez sekcję lub, u żywych osobników, badanie kloaki lub obserwację toków i kopulacji danego osobnika).

U przedstawicieli odmiany czarnej upierzenie jest całkowicie czarne i błyszczące, wraz ze zużywaniem się piór staje się bardziej matowe, brązowawe. Dziób jest jaskrawo pomarańczowy, u niektórych osobników jaśniejszy, żółtawy na końcu. Tęczówka szkarłatna. Naga skóra wokół oka jaskrawopomarańczowa. Nogi i stopy w kolorze koralowego różu.

Ostrygojady zmienne odmiany srokatej mają czarną i połyskującą głowę, szyję, pierś i większość wierzchnich partii cała. W locie dostrzec można, że wierzch skrzydła mają czarny, ale z paskiem skrzydłowym o równej szerokości ciągnącym się przez nasady lotek II rzędu, końcówki pokryw skrzydłowych większych II rzędu oraz trzech najbardziej wewnętrznych lotek II rzędu. Tam biały pasek dociera do tylnej krawędzi skrzydła. Ponadto u srokatych osobników biel występuje jeszcze na pokrywach nadogonowych, które zdobi biała plama o kształcie czworoboku. Jego granice są ostro zarysowane, jednak widać smugi w miejscu stykania się z czernią grzbietu.

Wyrazistość podziału na czerń i biel w okolicy piersi jest zróżnicowana. Zwykle na dość szerokim obszarze występują czarne smugi. Może się jednak zdarzyć, że linia podziału jest ostra, chociaż zawsze jakieś czarne smugi występują po bokach piersi – może je jednak zakryć zgięcie skrzydła. Zazwyczaj brak białej „wstawki” (ang. shoulder tab), która występuje u części ostrygojadów z przodu złożonego skrzydła (jest „rozszerzeniem” białego spodu ciała w kierunku grzbietu). Część ostrygojadów zmiennych ma taką „wstawkę”, jednak jest niewielka, zawsze upstrzona czarnymi piórami i często zasłania ją zgięcie skrzydła. Pozostała część spodu ciała jest biała, wyróżnia się jedynie kępka czarniawych piór z tyłu kości piszczelowo-stępowej (tibiotarsus). Spód skrzydła błyszczący, szaro-czarny z szerokim białym pasem biegnącym przez środek. Części nieopierzone są takie same jak u przedstawicieli odmiany czarnej.

Osobniki należące do trzeciej odmiany, o „pośrednich” cechach, prezentują różne fenotypy, które razem pokazują stopniowe przechodzenie formy czarnej w srokatą. Zazwyczaj mają w upierzeniu więcej czerni niż srokate ostrygojady, nieco bieli dookoła kloaki i na skrzydle oraz trochę czerni na brzuchu, pokrywach nadogonowych i podskrzydłowych. Ta ostatnia zmiana wiąże się ze skróceniem paska skrzydłowego. Osobniki, które najbardziej przypominają osobniki srokate, na spodzie ciała mają liczne czarne plamy i smugi, a te najbardziej zbliżone do odmiany czarnej – nieregularne białe pasy na czarnym brzuchu, zazwyczaj też nieco białych piór przy kloace. Części nieopierzone są takie same jak u przedstawicieli odmiany czarnej.

Już u ledwie wyklutych piskląt można ustalić odmianę barwną, którą reprezentują. W populacji, której liczebność oszacowano przed połową lat 90. XX wieku, około 70% osobników miało należeć do odmiany czarnej, 20% – do srokatej, a 10% – do tej o cechach pośrednich. Zmienność upierzenia ostrygojadów zmiennych ma charakter klinowy, stąd wraz z szerokością geograficzną zmienia się rozkład fenotypów. Baker (1973) prześledził te zmiany w ramach serii wieloaspektowych badań poświęconych nowozelandzkim ostrygojadom. Proporcje fenotypów przedstawia poniższa tabela: +Proporcje fenotypów na danych szerokościach geograficznych (odpowiadających: północy Wyspy Północnej, środkowej Nowej Zelandii oraz okolicom Wyspy Stewart) w % zaobserwowanych tam osobników. Za: Baker, 1973Szerokość geograficznaOdmiana barwnaczarnapośredniasrokatan%n%n%34–39°S41342,8933034,2722022,8439–44°S36484,85378,63286,5244–48°S49493,9261,14264,94

Zasięg występowania thumb|Marlborough Sounds to jedno z ważniejszych miejsc występowania ostrygojadów zmiennych na Wyspie Południowej; leży na północy tej wyspy Ostrygojady zmienne występują na Wyspie Północnej, Południowej i Wyspie Stewart oraz licznych przybrzeżnych wysepkach. Według danych z 2007, występują wzdłuż około 80% linii brzegowej Nowej Zelandii. Obszar gniazdowania w większości pokrywa się z obszarem zimowania. Poza sezonem lęgowym część populacji przemieszcza się na skalę lokalną bliżej estuariów.

W drugiej połowie lat 90. XX wieku niecałe ⅔ populacji ostrygojada zmiennego było skupione na Wyspie Północnej. Na Wyspie Północnej szczególnie gęsto zamieszkane były wówczas dwa odcinki wybrzeża: między Northland i Auckland oraz między półwyspem Coromandel a Zatoką Obfitości. Na Wyspie Południowej najgęściej zamieszkałe były okolice Fiordland (mniej więcej pokrywający się z Fiordland National Park) i Nelson. W 2010 szczególnie licznie ostrygojady zmienne występowały w regionach: Wyspa Północna – północno-wschodnie wybrzeże od North Cape po przylądek Māhia oraz okolice Wellington; Wyspa Południowa – Zatoka Tasmana, Golden Bay, Marlborough Sounds i Fiordland.

Pożywienie Pożywieniem ostrygojadów zmiennych są mięczaki (głównie małże), skorupiaki – równonogi (Isopoda), obunogi (Amphipoda) i kraby (Brachyura) – i morskie bezkręgowce potocznie nazywane „robakami morskimi”. Czasami zjadają też niewielkie ryby i osłonice, o tych drugich wiadomo jedynie z przygodnej obserwacji. Według Bakera schematy zachowań ostrygojadów nowozelandzkich czynią je lepiej przystosowanymi do żerowania na małżach zamieszkujących ujścia rzek, natomiast te obecne u ostrygojadów zmiennych lepiej przystosowują je do zbierania ze skalistych wybrzeży chitonów oraz ślimaków morskich nazywanych potocznie czareczkami.