mały|Mapa Laosu z zasobów CIA Zaangażowanie CIA w Laosie – szereg trwających od lat 50. XX wieku do 1974 roku operacji specjalnych amerykańskiej Centralnej Agencji Wywiadowczej na terenie Laosu.
Zaangażowanie CIA było związane przede wszystkim z rozpoczęciem operacji Erawan – paramilitarnej aktywności CIA w Laosie, polegającej na szkoleniu laotańskich żołnierzy. Początki operacji datuje się na rok 1959 i wiążą się one z wydarzeniami mającymi miejsce w regionie Azji Południowo-Wschodniej po rozpadzie Indochin Francuskich. Zaangażowanie amerykańskiej agencji wywiadowczej w Laosie było reakcją na rozprzestrzenianie się komunistycznych ruchów w regionie, konfliktem laotańskim i działalnością Pathet Lao. Podpisanie w styczniu 1973 roku paryskich układów pokojowych oznaczało wycofanie sił amerykańskich. Rok później Laos opuściła Air America, co ostatecznie zakończyło zaangażowanie CIA w tym państwie.
Rozpoczęcie misji szkoleniowej przez CIA było związane z sytuacją polityczną Stanów Zjednoczonych i niechęcią Ameryki do zwiększenia zaangażowania swoich sił w regionie. Prezydent John F. Kennedy, który nie chciał wysyłać więcej amerykańskich żołnierzy do Południowo-Wschodniej Azji, zdecydował się na zaangażowanie CIA do przeprowadzenia misji szkoleniowej wśród mieszkańców Laosu. Generał Vang Pao był przywódcą walczących z komunistami żołnierzy wywodzących się z grupy etnicznej Hmong, którzy pod przewodnictwem Vang Pao nawiązali współpracę z CIA. Przez 13 lat oficerowie CIA kierowali lokalnymi siłami w działaniach prowadzonych przeciw północnemu Wietnamowi. Poza działaniami skierowanymi przeciw komunistom z Wietnamu, kierowali także akcjami wymierzonymi w komunistów laotańskich. Ponadto CIA wspierało partyzantów z Laosu za pomocą zrzutów przeprowadzanych we współpracy z lotnictwem.
CIA uznało całą operację za sukces, ponieważ udało się zahamować rozwój komunizmu w Laosie. Agencja twierdzi, że zaangażowanie w Laosie były największymi działaniami paramilitarnymi w historii CIA.
Geneza Po porażce Francji w Wietnamie i podziale kraju wzdłuż siedemnastego równoleżnika, rząd Stanów Zjednoczonych zaczął obawiać się konsekwencji niestabilności całego regionu Azji Południowo-Wschodniej. Stany Zjednoczone obawiały się, że komunizm rozprzestrzeni się z niestabilnego Wietnamu na inne kraje w tym regionie, między innymi Laos. Zgodnie z doktryną powstrzymania, Stany Zjednoczone postanowiły podjąć działania mające na celu zatrzymanie szerzenia się komunizmu w tej części świata. Zapewnienie bezpieczeństwa w Laosie oznaczałoby ustabilizowanie sytuacji w pozostałych krajach regionu. Z tego powodu Stany Zjednoczone nie mogły dopuścić do przejęcia władzy w Laosie przez komunistyczny ruch Pathet Lao.
Na ówczesne zaangażowanie amerykańskie w Laosie miał wpływ konflikt laotański. W 1953 roku Francja, pod naciskiem USA i napiętej sytuacji wewnętrznej, formalnie przyznała Laosowi niepodległość, co zostało potwierdzone postanowieniami konferencji genewskiej w 1954 roku. Przez trzy dekady sytuacja w Laosie była daleka od stabilizacji. Walkę między sobą toczyli konserwatyści księcia Boun Ouma, którzy skupieni byli wokół armii przeciwko zwolennikom neutralności państwa Souvanna Phoumy i Pathet Lao Souphanouvonga. Wycofywaniu się USA z Indochin 1973 roku towarzyszyło zastąpienie prawicowego rządu w Wientian przez koalicję neutralistów i Pathet Lao. W 1975 roku Pathet Lao przejął pełnię władzy, a król Sisavang Vatthana został zmuszony do abdykacji. W wyniku tych wydarzeń doszło do proklamowania Laotańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej, a prezydentem został Souphanouvong.
Utworzenie misji w Laosie i początkowa działalność W 1957 roku pracownicy amerykańskiego wywiadu w Laosie wysłali depeszę do Waszyngtonu, w której wskazali na niezdolność komunistycznego ruchu Pathet Lao i Królewskiej Gwardii Laotańskiej do pokojowego rozwiązania sporu. Pomimo podpisanego porozumienia pod koniec 1957 roku, CIA zebrało informacje, z których wynikało, że ruch Pathet Lao nie chciał porzucić swojej radykalnej ideologii i chęci obalenia rządu laotańskiego. CIA uważało, że Pathet Lao chce ustanowić komunistyczny rząd poprzez prowadzenie wywrotowych działań politycznych i tajnych operacji wojskowych.
CIA ustaliło, że propagandyści Pathet Lao aktywnie działali na obszarach wiejskich, gdzie zachęcali do sprzeciwu wobec urzędników rządu laotańskiego. W celu nakłonienia do sprzeciwu, ludność informowana była, że strona komunistyczna wkrótce przejmie władze i ukarze tych, którzy się im sprzeciwiają. Odmowa poparcia dla Pathet Lao natomiast oznaczać miałaby wznowienie wojny domowej. W rezultacie Pathet Lao rządziło prowincjami, w których nie znajdowały się wojska Armii Narodowej Laosu.
W niejawnym memorandum z października 1958 roku CIA przyznało, że agencji powierzono nadzór nad tajnymi operacjami w Laosie. Departament Stanu zasugerował kontynuację operacji w tym regionie. W memorandum zwrócono się do szefa Dywizji Dalekiego Wschodu o rozważenie roli CIA w Laosie i zaakceptowania sugestii CIA dotyczących operacji.
Początek działań paramilitarnych 1959 rok Latem 1959 roku Wietnam Północny zaatakował Laos. W związku z tym faktem amerykańskie przywództwo wątpiło w zdolności generała Vang Pao do odniesienia zwycięstwa w konflikcie z komunistami. Niekorzystny dla amerykańskiego przywództwa rozkład sił w regionie skutkował podjęciem decyzji o przeniknięciu Amerykańskiej Grupy Sił Specjalnych o kryptonimie „Hotfoot” pod dowództwem podpułkownika Arthura „Bull” Simonsa do Laosu. W wyniku tej decyzji dwanaście mobilnych zespołów szkoleniowych rozpoczęło swoje działania w Wientianie, Luang Prabang, Savannakhet i Pakse.
Urzędnicy CIA w Laosie poprosili o dodatkowe środki transportu lotniczego. W sierpniu 1959 roku CIA nakazało należącemu do niej przedsiębiorstwu Air America wyszkolić dwóch pilotów helikopterów. Oprócz roli w operacjach bojowych, Air America kierował misjami poszukiwawczo-ratowniczymi w Laosie. Operacja, która pierwotnie miała być jedynie krótkotrwała, stała się początkiem długoterminowego zaangażowania amerykańskiego w Laosie.
Jesienią 1959 roku siły specjalne Stanów Zjednoczonych rozpoczęły szkolenie szeregu laotańskich żołnierzy w zakresie prowadzenia niekonwencjonalnych taktyk wojennych. Działania te były prowadzane w ramach operacji pod kryptonimem „Erawan” w efekcie braku osiągnięcia porozumienia między komunistyczną armią Pathet Lao a armią królewską (stroną rządową, popieraną przez Amerykanów). CIA utworzyło jednostkę szkoleniową z sił specjalnych armii Stanów Zjednoczonych. Rząd laotański chciał, aby amerykańska pomoc przeciwko Pathet Lao pozostała tajna, dlatego uformowana jednostka szkoleniowa przybyła do Laosu na pokładzie linii lotniczej Air America, przekraczając granicę w cywilnych ubraniach bez wyraźnych amerykańskich symboli. Umożliwiło to zachowanie amerykańskiego zaangażowania w tajemnicy.
W 1959 roku CIA nakazała siłom powietrznym rozmieszczenie eskadry bombowców B-47 w bazie na Filipinach, co umożliwiło wykorzystanie ich do zakłócania lub niszczenia komunikacji Pathet Lao z Wietnamem Północnym.
Do grudnia 1959 roku Vang Pao musiał podjąć decyzję dotyczącą kontynuacji prowadzonych walk z komunistami. Vang Pao zdecydował, że będzie prowadził dalsze działania i zbierze dziesięciotysięczną armię, jeśli Stany Zjednoczone zapewnią mu dostawy broni. Z pomocą zespołu amerykańskich sił specjalnych zaczął organizować siły z grupy etnicznej Hmongów. Odtajnione dokumenty z 2008 roku ujawniły, że ambasador USA w Laosie pełnił funkcję dowódcy polowego w prowadzonych działaniach. Amerykańscy żołnierze w ramach realizowanych działań poprowadzili członków plemion Meo i Hmong przeciwko siłom komunistycznym w regionie. Vang Pao wyraził natomiast obawy, że Hmongów prawdopodobnie spotkają represje ze strony komunistów za prowadzone działania.
Grupa etniczna Hmong
Hmong to liczna grupa etniczna zamieszkująca górzyste regiony Azji Południowo-Wschodniej, w tym Wietnamu, Laosu i Tajlandii. W XX wieku społeczność Hmongów została podzielona przez konflikt między komunistami a stronami rządzącymi w krajach regionu. W Tajlandii wielu z nich przyłączyło się do strony komunistycznej. Natomiast Hmongowie zamieszkujący Laos popierali stronę stojącą w opozycji do komunistów.
Lata 1960–1964 W latach 1960–1961, w ramach operacji Erawan, kontynuowano programy szkoleniowe dla żołnierzy z Laosu. Wcześniejsze szkolenia laotańskiej armii były słabo zorganizowane i stanowiły przedmiot sporu między Amerykanami a Francuzami. W lutym 1960 roku Waszyngton zdecydował o przedłużeniu programów szkoleniowych dla laotańskiej armii. Doszło jednak do sporu pomiędzy Paryżem a Waszyngtonem. Francuzi chcieli zachować pełną kontrolę nad armią laotańską. Phoumi (laotański polityk) sprzeciwił się francuskiemu zwierzchnictwu i wyraził swoje poparcie do kontrolowania operacji szkoleniowych przez siły specjalne USA. Dodatkowo żądał całkowitego usunięcia Francuzów z Laosu. Francuzi wyrazili natomiast sprzeciw wobec obecności USA w Laosie, twierdząc, że taka ingerencja narusza porozumienia genewskie. Po długiej serii negocjacji połączonych z interwencjami ze strony Królewskiego Rządu Tajlandii, siły specjalne USA zostały skierowane do kontynuacji szkoleń.
W marcu 1960 roku czterech pilotów Civil Air Transport (w ramach którego powstała spółka zależna Air America), którzy zostali przeszkoleni do prowadzenia operacji na śmigłowcach H-19A dotarło do Laosu. Ze względu na ograniczenia operacyjne wynikające ze słabej mocy śmigłowców H-19, które mogły latać tylko na niższych wysokościach, były one głównie wykorzystywane do przewożenia oficerów CIA na spotkania w odległych rejonach kraju.
mały|Samolot De Havilland Canada C-7A Caribouu linii lotniczych Air America dostarcza zaopatrzenie w Laosie, około 1960 rok
W styczniu 1961 roku, kiedy prezydentem USA został John F. Kennedy, siły paramilitarne CIA były skupione przede wszystkim na rozwoju sytuacji na Kubie. Z tego powodu CIA nie było w stanie zapewnić wsparcia z powietrza dla projektu prowadzonego przez Siły Powietrzne Stanów Zjednoczonych Ameryki (ang. United States Air Force – USAF) o kryptonimie „Mill Pond”. W ramach prowadzonych działań załogi USAF miały korzystać w przestrzeni powietrznej Laosu z nieoznakowanych bombowców B-26. Ostatecznie w wyniku ograniczonych środków i zaangażowania w innej części świata USAF nieoficjalnie dostarczyły do Laosu swoje jednostki, których rzekomym pracodawcą została korporacja Air America.
W styczniu 1961 roku Air America dostarczyło broń pierwszym 300 kursantom. Przedsiębiorstwo to zatrudniło czterech doświadczonych pilotów śmigłowców Korpusu Piechoty Morskiej Stanów Zjednoczonych Ameryki. Następnie w celu wzmocnienia zaangażowania amerykańskiego w tej części świata, CIA zorganizowało przeniesienie czterech śmigłowców UH-34 do Air America w zastępstwie za będący do tej pory w ich posiadaniu słabszy model H-39.
W pierwszych miesiącach 1961 roku przedsiębiorstwo Air America dysponowało tylko kilkoma helikopterami, a także samolotami STOL (samoloty krótkiego startu i lądowania). Stan ten uległ zmianie na początku marca 1961 roku, kiedy to nowa administracja Kennedy’ego zaniepokoiła się coraz gorszą sytuacją w Laosie. Ówczesny prezydent Stanów Zjednoczonych postanowił przenieść dodatkowe 14 śmigłowców UH-34 z Korpusu Piechoty Morskiej do Air America, a pilotowane one miały być przez „ochotników” z piechoty morskiej i marynarki wojennej.