Kurtaczek kapturowy (Pitta sordida) – gatunek małego ptaka z rodziny kurtaczków (Pittidae). Zamieszkuje tereny Azji kontynentalnej i wyspy Archipelagu Malajskiego. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Taksonomia Po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego gatunek ten opisał Philipp Ludwig Statius Müller w 1776 roku, nadając mu nazwę Turdus sordidus. Opis sporządził na podstawie tablicy barwnej de Buffona, który nazwał tego ptaka Merle des Philippines (w dosłownym tłumaczeniu „kos z Filipin”). Obecnie (2021) kurtaczek kapturowy jest powszechnie umieszczany w rodzaju Pitta.

Podgatunki Sporna jest liczba podgatunków kurtaczka kapturowego oraz ich status. Niektóre bywają podnoszone do rangi gatunku. Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) wymienia 12 podgatunków, podobnie jak autorzy Clements Checklist of Birds of the World (2021), Howard and Moore Complete Checklist... (2014) oraz HBW (tom 8., 2003). Na liście ptaków świata opracowywanej przy współpracy BirdLife International z autorami HBW (5. wersja online: grudzień 2020; wydanie książkowe: HBW and BirdLife International Illustrated Checklist of the Birds of the World, dalej nazywane Illustrated Checklist...) znajduje się 8 podgatunków kurtaczka kapturowego, a niektóre zostały podniesione do rangi gatunku. Poniższa lista prezentuje 12 podgatunków podzielonych na grupy według Clements Checklist...:

kurtaczek rdzawołbisty, P. s. cucullata Hartlaub, 1843 P. s. abbotti Richmond, 1902 grupa mulleri/bangkana P. s. mulleri (Bonaparte, 1850) P. s. bangkana Schlegel, 1863 grupa sordida/palawanensis kurtaczek kapturowy, P. s. sordida (Statius Müller, 1776) P. s. palawanensis Parkes, 1960 P. s. sanghirana Schlegel, 1866 kurtaczek zielonosterny, P. s. forsteni (Bonaparte, 1850) – wyróżnia się brakiem białej plamy na skrzydle i według autorów Illustrated Checklist... (tom 2., 2016) bliższy jest kurtaczkowi papuaskiemu (P. (s.) novaeguineae), jednak ze względu na braki w wiedzy dotyczącej m.in. głosu kurtaczków zielonosternych przypisany jest do kurtaczka kapturowego grupa novaeguineae/goodfellowi kurtaczek papuaski, P. s. novaeguineae S. Müller & Schlegel, 1845 – w Illustrated Checklist... odrębny gatunek P. s. goodfellowi White, 1937 – w Illustrated Checklist... podgatunek kurtaczka papuaskiego P. s. mefoorana Schlegel, 1874 – w Illustrated Checklist... podgatunek kurtaczka papuaskiego kurtaczek wyspowy, P. s. rosenbergii Schlegel, 1871 – w Illustrated Checklist... odrębny, monotypowy gatunek

Filogeneza Kurtaczek kapturowy to gatunek siostrzany wobec kurtaczka bladego (P. nympha). Poniższy kladogram obrazuje pokrewieństwo w obrębie rodzaju Pitta według wyników Selvatti et al. (2016):

Linia rozwojowa kladu (P. sordida + P. nympha)+P. moluccensis odłączyła się od reszty kurtaczków około 8,3 mln lub 4,88 mln lat temu, zależnie od źródła. Kurtaczek kapturowy wraz z bladym oddzieliły się od modroskrzydłego (P. moluccensis) 5,2 mln lub 3,91 mln lat temu, a następnie linie rozwojowe kurtaczka kapturowego i bladego rozeszły się blisko 3,11 mln lub 3,00 mln lat temu.

mały|P. nympha (po lewej) i P. sordida (po prawej) na ilustracji z 1870 roku Pokrewieństwo wśród podgatunków kurtaczka kapturowego lub w obrębie kompleksu gatunków P. sordida (status części taksonów jest sporny) zostało ustalone przez Pera G.P. Ericsona et al. (2019). Zespół przeprowadził badania filogenomiczne, które obejmowały zarówno kompletny genom mitochondrialny, jak i zestaw wielu genów wchodzących w skład DNA jądrowego oraz analizę polimorfizmu pojedynczego nukleotydu. Podgatunki są zgrupowane w dwa klady, wschodni i zachodni, których linie rozwojowe rozdzieliły się około 2 mln lat temu. W kladzie zachodnim znajduje się podgatunek nominatywny (takson siostrzany wobec P. s. sanghirana) oraz P. s. abbotti, P. s. palawanensis, P. s. mulleri, P. s. bangkana i kurtaczek rdzawołbisty (P. s. cucullata). Klad wschodni tworzy 6 podgatunków: P. s. goodfellowi, kurtaczek papuaski (P. s. novaeguineae), P. s. hebetior, P. s. mefoorana, kurtaczek wyspowy (P. s. rosenbergii) i kurtaczek zielonosterny (forsteni). „P. s. hebetior” nie jest uznawany przez IOC, a wspomniane badanie wykazało, że jest zagnieżdżony w obrębie P. s. novaeguineae.

Poszczególne podgatunki kurtaczka kapturowego nie mogły powstać tylko w wyniku specjacji allopatrycznej. Prawdopodobnie głównym czynnikiem wywołującym podziały w obrębie tego gatunku jest cykl zlodowaceń i okresów międzylodowcowych. Podczas zlodowaceń poziom morza mógł być nawet o 120 m niższy od współczesnego, dzięki czemu na dwóch szelfach kontynentalnych – Sahulu i Sundzie – tworzyły się pomosty lądowe. Rozmieszczenie geograficzne poszczególnych podgatunków P. sordida wskazuje na rozprzestrzenianie się nie tylko na wyspy położone w głębi oceanu, ale i z szelfu na szelf. Rezultaty badań filogenomicznych wskazują na zachodzenie hybrydyzacji i introgresji w populacji kurtaczków kapturowych w najwyżej niewielkim stopniu. Wyjątkiem jest kurtaczek zielonosterny (P. s. forsteni), który należy do wschodniego kladu, lecz pod względem genetycznym znajduje się pomiędzy kladem wschodnim i zachodnim. Jest to zgodne z jego zasięgiem występowania, który obejmuje Sulawesi położone blisko Borneo, na którym występują już kurtaczki kapturowe z kladu zachodniego. Najprawdopodobniej kurtaczki kapturowe wywodzą się z Azji, a nowe tereny kolonizowały z zachodu na wschód, najpewniej przez Wallaceę.

Zasięg występowania mały|Osobnik z kolekcji muzealnej (podgatunek nominatywny) Kurtaczek kapturowy zamieszkuje Azję Południową i Azję Południowo-Wschodnią aż po Nową Gwineę. Przyjęty przez BirdLife International system klasyfikacji zakłada odrębność gatunkową kurtaczka papuaskiego (z podgatunkiem nominatywnym, P. (s./n.) mefoorana i P. (s./n.) goodfellowi) oraz wyspowego, stąd też są na stronie organizacji opisane odrębnie i osobno klasyfikowane przez IUCN. Według danych BirdLife International zasięg występowania kurtaczka papuaskiego (wraz z dwoma wymienionymi podgatunkami) zajmuje blisko 1,4 mln km², a kurtaczka wyspowego – 3,6 tys. km². Dla kurtaczka kapturowego z wyłączeniem wymienionych taksonów jest to 12,3 mln km², stąd łączny (tj. uznając każdy z tych 12 taksonów za podgatunki) zasięg występowania kurtaczka kapturowego zajmuje ponad 13,7 mln km². mały|Osobnik z kolekcji muzealnej (podgatunek P. s. novaeguineae) W zależności od podgatunku kurtaczki kapturowe zamieszkują: kurtaczek rdzawołbisty, P. s. cucullata Hartlaub, 1843 – obszar od podnóża Himalajów w północnych Indiach na wschód po północną Mjanmę, południowe Chiny (południowy Junnan) oraz północny Wietnam (zachodni Tonkin), a dalej na południe po północny Bangladesz, Tajlandię, środkowy Laos i Kambodżę. Poza sezonem lęgowym wędrują na południe, docierając do Sumatry i Jawy. P. s. abbotti Richmond, 1902 – Nikobary grupa mulleri/bangkana P. s. mulleri (Bonaparte, 1850) – najdalej wysunięta na południe część Tajlandii, północna Malezja, Sumatra, zachodnia Jawa, Borneo i zachodnie wyspy Sulu (Sibutu) P. s. bangkana Schlegel, 1863 – Bangka i Belitung grupa sordida/palawanensis kurtaczek kapturowy, P. s. sordida (Statius Müller, 1776) – Filipiny (oprócz kilku wysp: Palawanu, Balabac, Catanduanes, Masbate i Panay) P. s. palawanensis Parkes, 1960 – wyspy zachodnich Filipin: Palawan, Balabac, Calauit, Busuanga, Culion P. s. sanghirana Schlegel, 1866 – Wyspy Sangihe (położone blisko Celebesu) kurtaczek zielonosterny, P. s. forsteni (Bonaparte, 1850) – północny Celebes (półwysep Minahasa) grupa novaeguineae/goodfellowi kurtaczek papuaski, P. s. novaeguineae S. Müller & Schlegel, 1845 – Nowa Gwinea (poza terenami górskimi), wyspy w pobliżu jej zachodniego wybrzeża (Waigeo, Batanta, Salawati, Misool) oraz Karkar u jej północnego wybrzeża, a prócz tego wchodząca w skład Moluków wyspa Gebe P. s. goodfellowi White, 1937 – Wyspy Aru (administracyjnie część Moluków) P. s. mefoorana Schlegel, 1874 – Numfoor (położona w Zatoce Cenderawasih) kurtaczek wyspowy, P. s. rosenbergii Schlegel, 1871 – wyspy Biak i Supiori (położone w Zatoce Cenderawasih przylegającej do północno-zachodniego wybrzeża Papui Zachodniej)

Morfologia Wyróżnia się około 12 podgatunków kurtaczka kapturowego, co wynika z dużej zmienności w ubarwieniu i ras geograficznych. Przeważnie u większości podgatunków głowa czarna, a u innych z brązową „czapeczką” („kapturkiem”). Ciało i skrzydła zielone z charakterystycznym, błękitnym lusterkiem. Wokół kloaki rozciąga się karmazynowa plama, sięgająca aż do środka podbrzusza. Niekiedy na piersi znajdują się czarne akcenty. Na skrzydłach poza niebieskim lusterkiem znajdują się czasem białawe plamki. Długość ciała 16–19 cm; masa 40–82 g (podgatunek nominatywny), 67,5–71,5 g (podgatunek mefoorana); brak wyraźnego dymorfizmu płciowego.

Ekologia i zachowanie mały|Gniazdo kurtaczków kapturowych

Środowisko Kurtaczki kapturowe występują w różnych typach siedlisk. Zamieszkują m.in. mgliste lasy deszczowe, plantacje (kawy, kauczuku, kokosów, gałki muszkatołowej, albicji oraz gorczycy), skruby, namorzyny, lasy bambusowe, sady, stare ogrody, pola ryżowe, bagna oraz krzewinki. Są to naziemne ptaki, żerujące głównie na ziemi, w ściółce leśnej, lecz czasem wzlatują na nisko położone gałęzie, maksymalnie na wysokość 7 metrów. Niektóre populacje z północnych obszarów podejmują sezonowe wędrówki, nocą.

Odżywianie się Kurtaczek kapturowy żeruje na ziemi. Gatunek ten odżywia się głównie bezkręgowcami, czasami drobnymi kręgowcami. W skład diety wchodzą chrząszcze (Coleoptera), mrówki (Formicidae), termity (Isoptera), prostoskrzydłe (Orthoptera), karaczany (Blattodea), także dżdżownice (Lumbricidae) i ślimaki (Gastropoda), których muszle roztrzaskuje o głazy.

Rozmnażanie To cichy, płochliwy ptak, którego bardzo trudno zaobserwować i do niego podejść. Jednak wraz z nastaniem pory deszczowej można go usłyszeć, ponieważ samce kurtaczków zaczynają wydawać odgłosy godowe. Odgłosy składają się z dwóch dźwięków, czasem przypominając ciche szczekanie. Połączona para zaczyna budować gniazdo (zarówno samiec, jak i samica) z różnorodnej roślinności (liści, mchu, patyczków i korzonków) oraz ziemi, w końcu formując kopczyk w kształcie kopuły. Samica następnie składa od 3 do 5 jaj koloru białego z czekoladowymi plamami. W zależności od zasięgu występowania jaja są składane w różnych miesiącach: na terenie Indii od kwietnia do sierpnia, w południowo-wschodniej Azji od maja do października, na Borneo od grudnia do kwietnia, na Sulawesi od lutego do czerwca, na Nowej Gwinei od grudnia do czerwca, a na Filipinach od maja do czerwca, być może także w lipcu. mały|Kurtaczek kapturowy w zoo w San Diego

Status i ochrona Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) stosuje, jak wyżej wspomniano, ujęcie systematyczne według listy opracowanej przy współpracy BirdLife International z autorami HBW i dzieli ten takson na trzy gatunki, klasyfikując je następująco: kurtaczek kapturowy – gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern). Liczebność populacji nie jest znana, a jej trend uznaje się za spadkowy ze względu na niszczenie siedlisk oraz odłów w celu sprzedaży jako ptaka klatkowego; stosunkowo pospolity w części swojego zasięgu, ale rzadki lub występujący lokalnie na innych obszarach. kurtaczek papuaski (P. novaeguineae) – gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern). Liczebność populacji nie jest znana, ale ptak ten opisywany jest jako pospolity i szeroko rozpowszechniony; trend liczebności uznaje się za spadkowy ze względu na niszczenie siedlisk oraz odłów w celu sprzedaży. kurtaczek wyspowy (P. rosenbergii) – gatunek bliski zagrożenia (NT, Near Threatened). Liczebność populacji szacuje się na 13 000 – 38 000 dorosłych osobników, a jej trend uznawany jest za spadkowy ze względu na niszczenie siedlisk.

Obecnie kurtaczka kapturowego stara się hodować wiele instytucji m.in. zoo w San Diego i zoo w Londynie, które hoduje podgatunek P. s. muelleri.

Przypisy