Bezirk Krościenko – dawny powiat (Bezirk) kraju koronnego Królestwo Galicji i Lodomerii, funkcjonujący w latach 1854–1867. Siedzibą starostwa było miasteczko Krościenko.

Kontekst historyczny Bezirk Krościenko utworzono w ramach reformy uwłaszczeniowej z okresu Wiosny Ludów (1848–1849), która likwidowała jurysdykcję właściciela ziemskiego nad poddanymi. W Galicji, dominium – jako podstawowa jednostka administracyjna i filar systemu feudalnego straciło rację bytu. Konieczne stało się zatem wprowadzenie nowego systemu administracyjnego, którego zręby powstały w latach 1851–1855. Nowy trójstopniowy podział administracyjny objął 21 cyrkułów (niem. Kreise), 179 małych powiatów (niem. Bezirke) i ponad 6000 gmin (niem. Gemeinde).

Krościenko, podobnie jak inne mniejsze miasta państwowe, było pod zarządem dominium. Zarząd ten nazywano kamerarią miejską (städtische Kämmerei). Miasteczko funkcjonowało w podobny sposób jak miasta w prywatnych majątkach. Ustrój prawie nie zmienił się od czasów przedrozbiorowych. Właścicielem dominium Krościenko był w 1850 roku Michał Dziewolski, a zarządcą był Teofil Jędrzejowski. W 1853 roku zarządcą był Anton Gerzabek. W 1850 roku utworzono w Krościenku c.k. urząd skarbowy. W 1851 roku ogłoszono utworzenie starostw powiatowych i sądów powiatowych oraz obwieszczono, gdzie znajdą się ich siedziby. Cyrkuły miały działać do 1865 roku. W Krościenku głównym poborcą podatkowym mianowano Austriaka Alexandra Wolframa, a kontrolerem (drugą osobą w urzędzie) został Prosper Fontany, poprzednio pracujący w nowosądeckim magistracie. Woźnym urzędu został Polak – Jan Wesołowski. Kancelaria i kasa urzędu tymczasowo mieściły się w karczmie ratuszowej. W 1854 roku poborcą był Ignaz Sieradzki, a w 1856 roku – Joseph Rotter. W 1853 roku uruchomiono w miasteczku urząd pocztowy. Ekspedytorem został Wojciech Andruszkiewicz (lub Andrusikiewicz), miejscowy organista i nauczyciel. W 1854 roku podjęto decyzję o utworzeniu w zachodniej Galicji 68 małych powiatów sądowo-administracyjnych (gemischte), przy czym ich siedziby i – najprawdopodobniej – kształt terytorialny wzorowano na istniejących już powiatach podatkowych.

Powiat Bezirk Krościenko objął obszar o wielkości 8,9 mil², zamieszkany był przez 21.352 ludzi i podzielony na 33 gminy katastralne, w tym jedno miasteczko (Krościenko). Do powiatu należały (pisownia z epoki): Biała Woda, Czarna Woda, Czernice, Czorsztyn, Grywałd, Hałuszowa, Huba, Jaworki, Kamieniec, Kiczna, Kluszkowce, Krościenko, Krośnica, Łączki, Maniów, Maszkowice, Mizerna, Ochotnica, Sigulina (obecnie Sygulina – część wsi Maniowy), Sromowce niżnie, Sromowce wyżnie, Szczawa, Szczawnica wyźnia, Szczawnica niźnia, Szczeresz, Szlachtowa, Tylka, Tylmanowa, Wola Kosnowa, Wola pokulina, Wolaki (obecnie przysiółek Łącka), Wiesendorf, Zabrzeż, Zagorzyn, Zalesie, Zasadne, Zarzyce i Zbłudza. Powiat wszedł w skład cyrkułu sądeckiego, jako jeden z jego dziesięciu powiatówAllgemeines Landes-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kronland Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Großherzogthume Krakau. Jahrgang 1854, Lemberg 1855.. Od południa powiat graniczył z Zalitawią.

W 1855 roku utworzono dwa nowe urzędy: obwodowy (Bezirksamt) z naczelnikiem, zwanym również starostą – do spraw politycznych i sądowy (Gerichtsamt), z adiunktem – do spraw cywilnych. W sądzie pracowali – poza adiunktem – koncypient (początkujący urzędnik), woźny i klucznik więzienny. Przy sądzie pracował notariusz. DNa potrzeby sądu wybudowano na rynku obok ratusza nowy, parterowy budynek, około 1880 roku nadbudowano ten budynek o drewniane piętro. o nowo utworzonego „c.k. Urzędu ksiąg gruntowych” (czyli hipoteki) zatrudniono dedykowanego urzędnika. W latach 1847 i 1855 kameraria krościeńska zatrudniała tylko jednego policjanta.Zachowano dotychczasową pieczęć urzędu: baranek z chorągiewką otoczony napisem: Sigillum de Krościenko. Miasto pozostawało pod zarządem kamerarii miejskiej. Zgodnie ze spisem z 1856 roku powiat liczył 20 007 katolików, 2347 greko-katolików i 483 osób wyznania mojżeszowego.

Po nadaniu Galicji autonomii oraz powołaniu samorządu gminnego i powiatowego w 1865 zlikwidowano cyrkuły (Kreise). Dotychczasowe małe powiaty (Bezirke) w liczbie 179, utrzymały się do 1867 roku, kiedy to w następstwie kolejnej reformy administracyjnej (23 stycznia 1867) zostały zastąpione przez 74 większe powiaty. Obszar zniesionego Bezirk Krościenko wszedł wtedy w skład nowych powiatów: nowosądeckiego, nowotarskiego i limanowskiegoVerordnung des Staatsministeriums vom 23 Jänner 1867 über die Reform des politischen Verwaltung in den Königreich Galizien und Lodomerien mit dem Großherzogtum Krakau und den Herzogtümern Auschwitz und Zator: w powiecie nowotarskim znalazły się (nazewnictwo zgodne ze źródłem): Czorsztyn, Grywałd, Huba, Hałuszowa, Kluszkowce, Krościenko, Maniów, Mizerna, Ochotnica, Sromowce niżne, Sromowce wyżne i Tylka, w powiecie nowosądeckim znalazły się: Białawoda, Czarnawoda, Czarniec, Jaworki, Kiczna, Łącko, Maszkowice, Szczawnica, Szlachtowa, Tylmanowa, Zabrzeż, Zagorzyn z Wolą Piskuliną i Wolą Kosnową oraz Zarzyce, w powiecie limanowskim znalazły się: Kamienica, Szczawa, Zalesie, Zasadne i Zbludza.

1 sierpnia 1878 częściowo zmieniono granice tych powiatów, włączając sześć gmin dawnego Bezirk Krościenko z powiatu nowosądeckiego do powiatu nowotarskiegoDz. U. Kr. z 1881, cz. 3, nr 18.

Mimo likwidacji powiatu krościeńskiego w 1867 roku, sąd powiatowy w tym miasteczku działał do 1955 roku (od 1919 roku pod nazwą „sąd grodzki”). Urząd skarbowy i areszt działały do 1955 roku. Po likwidacji powiatu dotychczasowy jego naczelnik Mikołaj Kieryczyński objął urząd naczelnika sądu.

Starostowie pierwszym naczelnikiem powiatu był Czech Manswet Kozel (ojciec Mansueta Johanna Kosela), adiunktem był wtedy Anton Schmidt, aktuariuszem – Jan Lepschy (ojciec Leonarda Lepszego), natomiast na stanowiskach kancelistów pracowali: Józef Komalski i (od 1857 roku) Jan Rucki drugim i ostatnim (w latach 1864–1867) naczelnikiem był Polak Mikołaj Kieryczyński.

Podział administracyjny (1854) +Podział administracyjny Bezirk Krościenko w 1854 rokuLp.Gmina jednostkowaPowierzchniaLudnośćPowiat w 1867 po zniesieniu 1Krościenko (m)46401106 nowotarski2Grywałd2735597 nowotarski3Tylka600189 nowotarski4Czerniec855333 nowosądecki5Łącko z Wolakami i Wiesendorfem19201419W tym w Łącku – 1209 mieszkańców, a w Wolakach i Wiesendorfie – 210. nowosądecki6Szczereż i Maszkowice2185639W tym w Szczereżu –178 mieszkańców, a w Maszkowicach – 461. nowosądecki7Zarzecze1355359 nowosądecki8Maniów3750905 nowotarski9Huba430127 nowotarski10Mizerna i Sygulina1000168 nowotarski11Szczawnica (Niżna i Wyżna)58151410W tym w Szczawnicy Niżnej – 522 mieszkańców, a w Szczawnicy Wyżnej – 888. nowosądecki1 sierpnia 1878 włączono do powiatu nowotarskiego.12Biała Woda2015505 nowosądecki13Czarna Woda1915338 nowosądecki14Jaworki (dwie części)3460711 nowosądecki15Szlachtowa3460810 nowosądecki16Ochotnica83803093 nowotarski17Tylmanowa60401415 nowosądecki18Zabrzeż i Wietrznica1720625 nowosądecki19Czorsztyn715117 nowotarski20Hałuszowa785134 nowotarski21Kluszkowce2000435 nowotarski22Krośnica1200356 nowotarski23Sromowce Niżne1605484 nowotarski24Sromowce Wyżne1205474 nowotarski25Kamienica37401281 limanowski26Kiczna1385367 nowosądecki27Szczawa4435759 limanowski28Wola Kosnowa1445500 nowosądecki29Wola Piskulina599 nowosądecki30Zagorzyn1255477 nowosądecki31Zalesie2170454 limanowski32Zasadne4555381 limanowski33Zbłudza1280384 limanowski Objaśnienie:

(M) = miasto; (m) = miasteczko

Przypisy

Bibliografia Handbuch des Lemberger Statthelterei-Gebietes in Galizien für das Jahr 1858. Lemberg, 1858. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim.

Kategoria:Historia Krościenka nad Dunajcem Krościenko nad Dunajcem