Eduard Julius Vortheil (ochrzczony jako Julius Eduard) (ur. 19 września 1851 w Tilsit, Królestwo Prus, zm. 25 lutego 1927 w Pabianicach) – pionier kinematografii, założyciel kin i teatrów na ziemiach polskich.
Życiorys Według legendy, Eduard Vortheil w młodości uciekł z domu w Holandii. Miało to być skutkiem obwiniania go przez rodziców o śmierć brata. W trakcie zabawy lub bójki na nabrzeżu chłopiec ponoć wpadł do wody i nadział się na kotwicę. Historia ta nie została jednak potwierdzona w odpowiednich źródłach. Rzekomo holenderskie pochodzenie Vortheila podważają z kolei odnalezione dokumenty (akt małżeństwa rodziców, akt chrztu ojca), które wskazują, że Vortheilowie pochodzili z okolic Tilsit w Królestwie Prus.
W wieku 15 lat miał przenieść się do Paryża, gdzie ukończył szkołę średnią. Następnie, według wersji dostępnych w sieci, podjął studia chemiczne na uniwersytecie w Dorpacie, ale ich nie ukończył. Miał ponownie zawitać do Paryża, gdzie założył teatr variete, z którym jeździł po Europie. Zainteresowany dokonaniami braci Lumiere zakupił jedną z ich kamer. W związku z wiedzą chemiczną zdobytą w Dorpacie, podobno potrafił sam wywoływać filmy. Wyjechał do Cesarstwa Rosyjskiego, gdzie – być może jako pierwszy – otrzymał koncesję na prowadzenie kinoteatru (jej odpis ma znajdować się w petersburskim archiwum).
Przypisuje mu się nagranie koronacji cara Mikołaja II, która odbyła się 26 maja 1896 roku w Petersburgu. W orszaku na dworze cara znalazł się szach Persji Mozaffar ad-Din Szah Kadżar, który – zafascynowany dziełem Vortheila – miał zaprosić go do filmowania swojego dworu. W związku ze zrealizowanym zadaniem Vortheil przebywał w Teheranie ponoć 3 miesiące, nagrywając oraz wyświetlając filmy na dworze szacha. Ponadto został mianowany honorowym obywatelem Persji i otrzymał wysokie odznaczenie (do 1939 roku znajdowało się w rękach rodziny Masickich z Pabianic).
Do Polski Eduard Vortheil miał trafić na początku XX wieku i związać się z Łodzią. Tutaj wraz z Teodorem Junodem, ojcem aktora Eugeniusza Bodo, przy ul. Piotrkowskiej 21 założył pierwszy stały teatr w mieście. Później przenieśli go na Piotrkowską 17 do kamienicy Chaima Bławata, gdzie organizowali zarówno pokazy teatralne, jak i filmowe. Gdy zebrali wystarczające środki, na skrzyżowaniu Piotrkowskiej i dawnej Cegielnianej (dziś Jaracza, obecnie w tym miejscu znajduje się Dom Handlowy „Magda”) powstał nowy, osobny budynek - słynna „Urania”, kompleks rozrywkowo-gastronomiczny, najbardziej ceniona scena artystyczna w Łodzi. W tamtym okresie wyświetlano filmy takie jak: Paryżanka w swoim buduarze, Żandarm chce pić, Cudowna Lampa Alladyna, Zatrute Kurczę. Seanse właściciele kinoteatru kierowali głównie do zamożnych kupców, przedsiębiorców, pracowników kantorów różnych narodowości.
Według popularnej wersji, w 1911 roku podczas konnej wycieczki Eduard miał zobaczyć Pabianice, w których zakochał się od pierwszego wejrzenia (zabudowania miały przypominać mu rodzinne strony). Postanowił się tu przeprowadzić, a już w następnym roku otrzymał pozwolenie na budowę pierwszego kina w tym mieście (2 czerwca 1912 roku). Drogi Teodora Junoda i Vortheila rozeszły się.
Pierwsze seanse w kinoteatrze „Luna” (później „Mazur”) miały odbyć się w 1913 roku. Coraz starszy Eduard zaczął prowadzić obiekt w spółce z Pabianiczaninem Rudolfem Masickim. Kino liczyło 600 miejsc na widowni, a na jego deskach grały takie gwiazdy jak: Mieczysława Ćwiklińska, Stefan Jaracz, Józef Węgrzyn, Kazimierz Junosza-Stępowski. Vortheil miał mieć znajomości we Francji i sprowadzać filmy do Pabianic prosto z Paryża.
W 1918 roku „Luna” miała zostać rozbudowana, a Vortheil - jako schorowany samotnik bez rodziny - zamieszkał z rodziną Masickich przy ul. św. Rocha 12 (tuż obok kina), a udziały odsprzedał Rudolfowi Masickiemu. Jego własny dom miał zostać rozebrany, a belki wykorzystane do wspomnianej przebudowy „Luny”.
Eduard Vortheil zmarł 25 lutego 1927 roku w Pabianicach. Został pochowany na miejscowym cmentarzu ewangelicko-augsburskim. Na jego nagrobku widnieje napis: „pionier kinematografii”.
Życie prywatne Nie miał żony ani dzieci. Przez lata uważano, że był ojcem chrzestnym Eugeniusza Bodo, lecz w kwietniu 2026 roku zdementowano tę informację. Rodzicami chrzestnymi aktora byli Daniel Lacs i Maria Waydel.
Vortheil w kinematografii W 2002 powstał film biograficzny o Vortheilu, pt. Eduard Julius Vortheil. Sny i marzenia pioniera fotografii w reżyserii Andrzeja Perza i Zbigniewa Gajzlera.
W serialu Bodo (2016) postać Vortheila została zagrana przez Roberta Gonerę.
Przypisy
Kategoria:Ludzie związani z Łodzią (Królestwo Kongresowe) Kategoria:Ludzie związani z Pabianicami Kategoria:Pochowani w Pabianicach Kategoria:Ludzie filmu związani z Łodzią Kategoria:Dyrektorzy teatrów w Łodzi Kategoria:Holendrzy Kategoria:Pionierzy kina Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu w Tartu Kategoria:Zmarli w 1927 Kategoria:Urodzeni w 1851 Kategoria:Ludzie urodzeni w Tylży