thumb|Grób Stefana Pogonowskiego na Starym Cmentarzu w Łodzi Stefan Pogonowski (ur. 12 lutego 1895 w Domaniewie, zm. 15 sierpnia 1920 w Wólce Radzymińskiej) – polski oficer i poeta, porucznik piechoty Wojska Polskiego, podczas wojny polsko-bolszewickiej dowódca I batalionu 28 Pułku Strzelców Kaniowskich "Dzieci Łodzi", który poległ w bitwie pod Radzyminem. Pośmiertnie awansowany do stopnia kapitana. Dwukrotny kawaler Orderu Virtuti Militari.
Życiorys Urodził się w majątku Domaniew, w rodzinie ziemiańskiej Ryszarda i Heleny z Mareckich. Był jednym z dziewięciorga rodzeństwa: zmarłych w dzieciństwie dwóch braci Władysławów, Lucjana, Ryszarda, bliźniaczkę Mariannę (ur. 12 lutego 1895) oraz Stanisława (ur. 1896), Stanisława (1898–1934), Janiny (ur. 1902) i Anny (ur. 1908).
Po ukończeniu gimnazjum Mieczysława Witanowskiego w Łodzi (1914) wybrał karierę wojskową. Od 14 lutego 1914 w armii rosyjskiej. Absolwent Wileńskiej Szkoły Wojskowej, którą ukończył z trzecią lokatą 31 stycznia 1915 i został mianowany chorążym. Od 5 stycznia 1918 w oddziałach I Korpusu Polskiego. Od września 1918 w odrodzonym Wojsku Polskim w 4 Dywizji Strzelców Polskich gen. Żeligowskiego, członek Legii Rycerskiej Korpusu WschodniegoLucjan Żeligowski, Wojna w roku 1920. Wspomnienia i rozważania, Warszawa 2006, s. 96.. Od lipca 1919 jako dowódca 3 kompanii w 29 pułku strzelców kaniowskich. Od grudnia 1919 jako dowódca batalionu na froncie litewsko-białoruskim.
Poległ 15 sierpnia 1920 w Zamostkach Wólczyńskich pod Radzyminem, w czasie Bitwy Warszawskiej, prowadząc do ataku I batalion 28 pułku Strzelców Kaniowskich. Wg innej wersji zginął pod Wólką Radzymińską.
Rodziny nie założył. Był autorem wierszy lirycznych.
Pośmiertnie odznaczony został Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari oraz awansowany na kapitana. Pochowany na Starym Cmentarzu w Łodzi, w grobowcu z sylwetką rycerza w zbroi husarskiej, wykonanym przez Wacława Konopkę, a ufundowanym przez łódzkie społeczeństwo.
Komitet budowy pomnika kapitana Stefana Pogonowskiego otrzymał opinię generała Lucjana Żeligowskiego o znaczeniu nocnego ataku pod Radzyminem w nocy z 14 na 15 sierpnia 1920 przez batalion ciężkich karabinów maszynowych pod dowództwem Pogonowskiego:
"Dnia 15 sierpnia o godz. 1-szej w nocy, prowadząc swe dzielne kompanie do zwycięskiego ataku na pozycje nieprzyjacielskie pod Radzyminem padł dowódca 1-go batalionu 28-go pułku piechoty ś. p. kapt. Pogonowski....w chwili kiedy nieprzyjaciel otworzył sobie wejście do stolicy. Pogonowski z batalionem odosobnionym, w miejscu najbardziej zbliżonym do tyłów nieprzyjaciela, uderzył nań w nocy pod Wólką Radzymińską, dzięki czemu nieprzyjaciel, który już doszedł do Kątów Węgierskich, czuł się zagrożony na swoich tyłach...W samorzutnej inicjatywie ś. p. kapt. Pogonowskiego leży wielkość jego czynu. Był to...moment zwrotny w historii tej wojny. Psychologia klęski, cofania się, ciągłych odwrotów została nareszcie przełamana. Odwróciła się karta historii.- W tym przełomie psychologicznym jest wielka treść czynu i śmierci ś. p. kapt. Pogonowskiego.” Gen. L. Żeligowski przypisuje natarciu kapitana Pogonowskiego doniosłe znaczenie. Rosjanie widzieli ze swoich pozycji ognie i światła Warszawy. Droga do stolicy wydawała się być otwarta. Oto co zapisał gen. Żeligowski w swych wspomnieniach:
Ordery i odznaczenia Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 566 Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari Krzyż Walecznych (czterokrotnie) Krzyż Niepodległości
Awanse podporucznik – 2 II 1916 porucznik – 11 VI 1916 kapitan – pośmiertnie
Film W 2002 roku powstał pierwszy dokumentalny film poświęcony bohaterowi – "Stefan Pogonowski" w reżyserii Andrzeja B. Czuldy.
Upamiętnienie thumb|Patron pociągu W Łodzi jedną z ulic w dzielnicy Polesie, przebiegająca na obszarze tzw. Starego Polesia, nazwano jego imieniem. W Warszawie na Starym Żoliborzu jedna z ulic nosi jego imię. W podwarszawskich Markach jedna z ulic nosi jego imię. Ulica kapitana Stefana Pogonowskiego jest także w podwarszawskiej Zielonce. Kapitan Stefan Pogonowski jest patronem Zasadniczej Szkoły Zawodowej Zakładu Doskonalenia Zawodowego z siedzibą w Radzyminie. Jeden z pociągów Łódzkiej Kolei Aglomeracyjnej nosi imię kapitana Pogonowskiego 23 marca 2021 minister obrony narodowej nadał imię kpt. Stefana Pogonowskiego 31 Zgierskiemu Wojskowemu Oddziałowi Gospodarczemu..
Przypisy
Bibliografia
Zbigniew Piąstka: W cieniu alei cmentarnych. Łódź: Towarzystwo Przyjaciół Łodzi, 1990, s. 85-86. Jerzy Pogonowski, "Bohater Radzymina" (Kapitan Stefan Pogonowski", Warszawa 1934 http://www.pogonowski.com/?page_id=2023 Zapomniany bohater wojny polsko-bolszewickiej 1920 r. http://80.55.36.252/zespol/slad/slad.pdf
Szymon Nowak, Stefan Pogonowski, Wyd. Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa 2020, , wersja zdigitalizowana.
Kategoria:Absolwenci Wileńskiej Szkoły Wojskowej Kategoria:Porucznicy piechoty II Rzeczypospolitej Kategoria:Kapitanowie piechoty II Rzeczypospolitej Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Niepodległości Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Walecznych (czterokrotnie) Kategoria:Oficerowie 28 Pułku Strzelców Kaniowskich Kategoria:Patroni jednostek Wojska Polskiego Kategoria:Wojskowi związani z Łodzią Kategoria:Pochowani w części rzymskokatolickiej Starego Cmentarza w Łodzi Kategoria:Polacy – oficerowie Imperium Rosyjskiego Kategoria:Polacy – żołnierze Armii Imperium Rosyjskiego w I wojnie światowej Kategoria:Polegli w wojnie polsko-bolszewickiej (strona polska) Kategoria:Uczestnicy bitwy pod Radzyminem (1920) Kategoria:Urodzeni w 1895 Kategoria:Zmarli w 1920 Kategoria:Żołnierze korpusów polskich w Rosji 1917–1918 Kategoria:Żołnierze Armii Polskiej we Francji 1917–1919