Gymnopleurus – rodzaj chrząszczy z rodziny poświętnikowatych i podrodziny Scarabaeinae. Obejmuje 65 opisanych gatunków zgrupowanych w dwóch podrodzajach. Zamieszkują krainy: etiopską, palearktyczną i orientalną.
Morfologia thumb|left|Wycięcie z boku nasady pokryw G. geoffroyi. Na dolnym rysunku kolorem żółtym zaznaczono przedplecze, zielonym – pokrywy, niebieskim – pierwszy wentryt, czerwonym – następny sternit, białym – kil thumb|left|Tylne skrzydło wysunięte przy złożonej pokrywie thumb|left|Ukośne biodro środkowe zaznaczone na zielono thumb|left|Budowa kolejnych par odnóży na przykładzie G. geoffroyi Chrząszcze o ciele długości od 8 do 30 mm, szerokim, owalnym w zarysie. Wierzch ciała u podrodzaju nominatywnego jest praktycznie nagi, natomiast u Metagymnopleurus porastają go szczecinki, które układać się mogą w plamki.
Głowa jest poprzeczna, o narządach gębowych całkowicie od góry zakrytych nadustkiem, który to ma na przedniej krawędzi u podrodzaju nominatywnego dwa słabo wykształcone ząbki, a u podrodzaju Metagymnopleurus dwa, a rzadziej cztery ostre zęby. Policzki są wydatne, odgraniczone od nadustka kilowatymi żeberkami, często przechodzącymi na czoło, gdzie tworzą parę gładkich, wypukłych, zbiegających się linii, a niekiedy także kilowatą wypukłość podłużną. Czułki zbudowane są z 9 członów, a ich zazwyczaj czarniawe buławki mają nieco kubkowatego kształtu człon nasadowy.
Przedplecze tylną krawędzią ściśle przylega do przodu pokryw. Tarczka jest zupełnie niewidoczna. Pokrywy mają krawędzie boczne za barkami szeroko i głęboko wykrojone, wskutek czego boczne części sternitów odwłoka widoczne są od góry. Wykrojenie to umożliwia wysuwanie na zewnątrz skrzydeł drugiej pary i tym samym lot przy złożonych pokrywach. Rzędy na pokrywach są słabo zaznaczone. Biodra przedniej i tylnej pary są wąsko rozstawione, zaś biodra środkowej pary są ukośne i rozstawione szerzej, jednak bardziej wąsko niż u rodzaju syzyf (Sisyphus). Poprzeczne szwy propleuralne są kompletne i nieskrócone przed biodrami. Szew między śródpiersiem i zapiersiem ma przebieg prawie prosty, aczkolwiek po bokach zakrzywia się ku tyłowi. Odnóża przedniej pary są grzebne, mają rozszerzone uda i golenie oraz słabo rozwinięte stopy. Golenie przedniej pary mają na wierzchołku ostrogę, która u samicy jest stopniowo wyostrzona i lekko łukowato wygięta na zewnątrz, zaś u samca równoległoboczna, ostro zakrzywiona ku dołowi, na szczycie skośnie ścięta i tępa. Odnóża pary środkowej i tylnej mają długie i smukłe uda oraz wąskie, lekko ku szczytowi rozszerzone, szablowato wygięte golenie z pojedynczymi ostrogami na wierzchołkach.
Odwłok cechuje się sternitami pierwszym i drugim całkowicie zlanymi. Części boczne powstałego z nich wentrytu widoczne są przez wycięcia pokryw od góry, podobnie jak boki sternitów następnych. U podrodzaju nominatywnego widoczne od góry części sternitów są szerokie i począwszy od sternitu trzeciego zakrzywiają się ostro ku dołowi, tworząc podłużny kil. U Metagymnopleurus części te są węższe i ich zagięcie ku dołowi tworzy listewkę, która przechodzi na drugi sternit i rozdwaja się na wysokości barków. Listewka lub kil nie zbliżają się nigdy do epimerytów zapiersia. Genitalia samca mają paramery znacznie szersze od sklerytu nasadowego, na całej długości silnie spłaszczone grzbietobrzusznie, w widoku bocznym nieco skośne. Wierzchołki paramer są stępione i zaopatrzone w małe, poprzeczne, symetrycznie zbudowane wyrostki. W widoku brzusznym paramery są silnie spłaszczone i pokryte słabo zesklerotyzowanymi blaszkami.
Występowanie i ekologia thumb|left|Gymnopleurus virens formujący kulkę nawozu thumb|Parka Gymnopleurus geoffroyi tocząca kulkę z nawozu Przedstawiciele rodzaju zamieszkują krainy: etiopską, palearktyczną i orientalną. W Palearktyce stwierdzono 11 gatunków, z których cztery występują w Europie. W Polsce jeszcze w XIX wieku występował G. geoffroyi na Śląsku, jednak nie był od tego czasu notowany i na „Czerwonej liście zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce” umieszczony jest jako gatunek wymarły (EX), w związku z czym rodzaj ten nie ma już reprezentanta w faunie tego kraju. Rosję zamieszkują 4 gatunki.
W północnej, chłodniejszej części zasięgu owady bytują na suchych i ciepłych stanowiskach otwartych, zwłaszcza kserotermicznych. W klimacie cieplejszym występują także w lasach. W armeńskiej części Kaukazu osiągają rzędne około 3000 m n.p.m., natomiast w górach Afganistanu dochodzą do około 4000 m n.p.m. Postacie dorosłe na terenie Palearktyki pojawiają się w marcu lub kwietniu i pozostają aktywne do września lub października.
Zarówno larwy jak i postacie dorosłe są koprofagami żerującymi na odchodach różnych ssaków roślinożernych, w tym na odchodach bydła i koni. Żer osobników dorosłych ma miejsce na powierzchni ekskrementów. Na początku rójki, który w Palearktyce przypada na wiosnę, chrząszcze gromadzą się na odchodach tworząc agregacje liczące do 200–300 osobników. Zgromadzenie trwa od kilku godzin do trzech dni i w tym czasie owady dobierają się w pary. Oboje rodzice z pary formują kulki z nawozu o średnicy od 25 do 30 mm, które następnie toczą na odległości dochodzące do kilkudziesięciu metrów. W odpowiednim miejscu wykopywane jest gniazdo o głębokości dochodzącej 15–20 cm zależnie od gęstości gleby. W komorze lęgowej samica formuje odchody w kształt gruszkowaty z dołeczkiem w części węższej, do którego znoszone jest pojedyncze jajo. Po złożeniu jaja wlot do gniazda jest zasypywany. Czynności te są następnie powtarzane i jedna para może w ciągu sezonu stworzyć dziesiątki gniazd. Rozwój jaja, larwy i poczwarki ma miejsce w komorze lęgowej i zamyka się ciągu dwóch miesięcy. Dorosłe już chrząszcze mogą jednak pozostawać w komorach jeszcze przez długi czas, w tym odbywać w nich hibernację w okresie zimowym.
Taksonomia i ewolucja thumb|Gymnopleurus cyaneus thumb|Gymnopleurus gemmatus thumb|Gymnopleurus fulgidus thumb|Gymnopleurus qurosh thumb|Gymnopleurus miliaris thumb|Gymnopleurus capensis thumb|Gymnopleurus asperrimus thumb|Gymnopleurus flagellatus thumb|Gymnopleurus splendens thumb|Gymnopleurus nitens Rodzaj ten wprowadzony został w 1803 roku przez Johanna K.W. Illigera. Nazwę autor wywiódł od greckich słów γυμνός (gymnos) i πλευρόν (pleuron), oznaczających „nagi bok” i nawiązujących do nienakrytych przez pokrywy boków odwłoka. Gatunkiem typowym wyznaczono Scarabaeus flagellatus opisanego przez Johana Christiana Fabriciusa w 1787 roku. Nie był to pierwszy z opisanych gatunków rodzaju. Już w 1762 roku Étienne Louis Geoffroy opublikował obszerny opis chrząszcza pod francuską nazwą zwyczajową Le bousier à couture, któremu następnie w 1775 roku Johann Kaspar Füssli nadał binominalną nazwę gatunkową Scarabaeus geoffroae (obecny Gymnopleurus geoffroyi).
Współcześnie Gymnopleurus zależnie od ujęcia umieszczany jest w plemieniu Gymnopleurini lub Scarabaeini. W 2006 roku Oleg Kabakow wprowadził podział tego rodzaju na dwa podrodzaje.
Zapis kopalny rodzaju ograniczony jest do G. deperditus z miocenu odnalezionego w Niemczech.
Do rodzaju tego należy 65 opisanych gatunków: podrodzaj: Gymnopleurus (Gymnopleurus) Illiger, 1803 Gymnopleurus aciculatus Gebler, 1841 Gymnopleurus aenescens Wiedemann, 1821 Gymnopleurus aeruginosus Harold, 1867 Gymnopleurus andreaei Ferreira, 1954 Gymnopleurus asperrimus Felsche, 1909 Gymnopleurus atratus Klug, 1845 Gymnopleurus barovskyi Kieseritsky, 1928 Gymnopleurus biharensis Arrow, 1931 Gymnopleurus bombayensis Arrow, 1931 Gymnopleurus calignosus Balthasar, 1962 Gymnopleurus colmanti Janssens, 1938 Gymnopleurus cyaneus (Fabricius, 1798) Gymnopleurus elegans Klug, 1845 Gymnopleurus eocaenicus Meunier, 1921 Gymnopleurus flagellatus (Fabricius, 1787) Gymnopleurus foricarius Garreta, 1914 Gymnopleurus geoffroyi (Füssli, 1775) Gymnopleurus humanus MacLeay, 1821 Gymnopleurus humeralis Klug, 1855 Gymnopleurus ignitus Klug, 1855 Gymnopleurus imitator Balthasar, 1963 Gymnopleurus jacksoni Waterhouse, 1890 Gymnopleurus janssensi Schafer & Fischer, 2001 Gymnopleurus lacunosus Klug, 1845 Gymnopleurus laetus Hope, 1842 Gymnopleurus laevicollis Castelnau, 1840 Gymnopleurus latreillei Castelnau, 1840 Gymnopleurus leei Fabricius, 1792 Gymnopleurus moerens Kolbe, 1895 Gymnopleurus mopsus (Pallas, 1781) Gymnopleurus naviauxi Montreuil, 2009 Gymnopleurus nyankpalaensis Endrödi, 1976 Gymnopleurus particolor Davis, 1986 Gymnopleurus persianus Reitter, 1909 Gymnopleurus plicatulus Fairmaire, 1890 Gymnopleurus profanus Fabricius, 1792 Gymnopleurus purpureus Garreta, 1914 Gymnopleurus pustulatus Kolbe, 1895 Gymnopleurus qurosh Montreuil, 2011 Gymnopleurus reichei Waterhouse, 1890 Gymnopleurus rhodesianus Balthasar, 1963 Gymnopleurus rotundatus Heer, 1862 Gymnopleurus ruandensis Janssens, 1938 Gymnopleurus sericeifrons Fairmaire, 1887 Gymnopleurus sindensis Arrow, 1931 Gymnopleurus sisyphus Heer, 1847 Gymnopleurus somaliensis Lansberge, 1882 Gymnopleurus sturmii MacLeay, 1821 Gymnopleurus thelwalli Waterhouse, 1890 Gymnopleurus thoracicus Harold, 1868 Gymnopleurus tristis Castelnau, 1840 Gymnopleurus tuxeni Petrovitz, 1955 Gymnopleurus virens Erichson, 1843 Gymnopleurus wahlbergi Fåhraeus, 1857 podrodzaj: Gymnopleurus (Metagymnopleurus) Kabakov, 2006 Gymnopleurus bicallosus Felsche, 1909 Gymnopleurus bicolor Latreille, 1823 Gymnopleurus coerulescens (Olivier, 1789) Gymnopleurus fulgidus (Olivier, 1789) Gymnopleurus gemmatus Harold, 1871 Gymnopleurus hypocrita Balthasar, 1960 Gymnopleurus koenigi (Fabricius, 1775) Gymnopleurus miliaris (Fabricius, 1775) Gymnopleurus parvus Macleay, 1821 Gymnopleurus puncticollis Gillet, 1909 podrodzaj: incertae sedis †Gymnopleurus deperditus Heer, 1862
Przypisy
Kategoria:Scarabaeinae Kategoria:Rodzaje i podrodzaje zwierząt nazwane w 1803 roku