Sándor Márai, właśc. Sándor Károly Henrik Grosschmid de Mára (ur. 11 kwietnia 1900 w Koszycach, zm. 21 lutego 1989 w San Diego) – węgierski prozaik, poeta, publicysta, autor licznych powieści i prowadzonego od 1943 do samobójczej śmierci Dziennika (1985, 1997).
Życiorys Sándor Márai w wieku 4 lat|thumb|170px Pochodził ze starej rodziny saskich osadników. Jego ojciec Géza Grosschmid (1872–1934) był adwokatem i senatorem . Dzieciństwo spędził w Koszycach. Tam również rozpoczął edukację w szkole średniej, którą kontynuował następnie w Preszowie i Budapeszcie, gdzie też rozpoczął studia.
Pierwsze wiersze i artykuły opublikował w piśmie Czerwony Sztandar. Po upadku Węgierskiej Republiki Rad w obawie przed represjami białego terroru wyemigrował do Niemiec. Tam ukończył studia dziennikarskie. Napisał sztukę teatralną po niemiecku, współpracował też z niemiecką prasą. Swoją poezję jednak tworzył już tylko po węgiersku. W pierwszych latach twórczości podróżował sporo po Europie, odwiedził np. Frankfurt, Berlin, Paryż.
Ożenił się z Iloną Metzner (Lolą), rok od niego starszą, również pochodzącą z Koszyc. Przeżyli razem 62 lata. W 1928 razem z żoną powrócił na Węgry i osiadł w Budapeszcie. W 1930 rozpoczął pisać w stylu realistycznym. Był pierwszym autorem tłumaczącym dzieła Kafki oraz publikującym teksty krytyczne na temat jego dorobku literackiego. W krótkim czasie osiągnął literacki sukces, a jego dzieła zostały przetłumaczone na angielski, francuski, włoski, hiszpański, portugalski, fiński, chorwacki, czeski, turecki, szwedzki i duński. Był krytycznie nastawiony zarówno do autorytarnych rządów admirała Horthyego, jak i sowiecko-komunistycznej dyktatury. Jego teść – Żyd, zginął w 1944 w niemieckim obozie zagłady Auschwitz. Pisarz pomagał w ukrywaniu żydowskich dzieci.
W swojej twórczości często poruszał temat zmierzchu świata mieszczańskiego i kryzysu kultury europejskiej. Po wojnie, w latach 1945–1948, pisarz wydał osiem książek. Jego wydawca został jednak wkrótce upaństwowiony i już zapowiedziana nowa powieść Máraiego trafiła na przemiał, jedynie kilka egzemplarzy ocalili drukarze. Brat pisarza, reżyser filmowy Géza von Radványi, po światowym sukcesie swojego filmu Gdzieś w świecie, nie otrzymał zgody na realizację na Węgrzech nowego obrazu Cyrk Maximus, stracił również stanowisko wykładowcy w szkole filmowej, którą sam zakładał. Obaj bracia wyemigrowali. Sándor Márai w 1948 wyjechał z Węgier z żoną i ośmioletnim adoptowanym synkiem Janosem. Do kraju nigdy już nie wrócił.
Do 1952 Márai mieszkał we Włoszech, potem przeniósł się do Stanów Zjednoczonych, gdzie w Nowym Jorku pracował w Radiu Wolna Europa. W 1956, na wieść o wybuchu powstania przyleciał do Europy, ale w Monachium zdążył jedynie nagrać monologi uciekinierów na taśmę magnetofonową. W 1968 przeszedł na emeryturę i przeprowadził się do Włoch, do Salerno. W 1980 wrócił do USA, zamieszkał w San Diego w Kalifornii.
Bardzo ciężko przeżył śmierć żony, która 4 stycznia 1986 zmarła na raka gardła. 27 listopada 1986 zmarł w Budapeszcie jego brat Géza, 23 kwietnia 1987, kilka miesięcy później, niespodziewanie zmarł w wieku 47 lat jego przybrany syn Janos, który mieszkał z żoną i trzema córeczkami w okolicach San Diego. 22 lutego 1989 pisarz popełnił samobójstwo, odbierając sobie życie strzałem z pistoletu. W 1990 otrzymał pośmiertnie najwyższą węgierską nagrodę w dziedzinie kultury i sztuki – Nagrodę Kossutha.
thumb|130px|Sándor Márai – pomnik w Koszycach thumb|130px|Szkoła, do której uczęszczał Sandor Marai. Koszyce thumb|130px|Dom, w którym mieszkał Sandor Marai. Budapeszt W Koszycach zachował się rodzinny dom Máraiego na ulicy Mäsiarskiej. Na niedalekim skwerze znajduje się oryginalny pomnik pisarza, dzieło Pétera Gáspára. W mieście tym imię Máraiego noszą również szkoła podstawowa i gimnazjum z węgierskim językiem nauczania.
Dzieła 1928 Pierwsza miłość (Bébi, vagy az első szerelem; wyd. pol. 2007) – powieść 1930 Zbuntowani (wyd. pol. 2009) – z cyklu Dzieło Garrenów (tom 1) 1934 Wyspa (A sziget; wydanie pol. 2009) – powieść 1934 Wyznania patrycjusza (Egy polgár vállomásai; wyd. pol. 2002) – powieść autobiograficzna 1935 Rozwód w Budzie (Válás Budán, wyd. pol. 2019) – powieść 1937 Zazdrośni (Féltékenyek; wyd. pol. 2010) – z cyklu Dzieło Garrenów (tom 2) 1937 Obcy (Idegen emberek; wyd. pol. 2012) – z cyklu Dzieło Garrenów (tom 3) 1938 Cztery pory roku (Négy évszak; wyd. pol. 2015) – miniatury 1939 Dziedzictwo Estery (Eszter hagyatéka; wyd. pol. 2008) – powieść 1940 Występ gościnny w Bolzano (Vendégjáték Bolzanóban; wyd. pol. 2005) – powieść 1940 Sindbad powraca do domu (Szindbád hazamegy; wyd. pol. 2008) – powieść 1941 Magia (Mágia; wyd. pol. 2008) – opowiadania 1942 Żar ( A gyertyák csonkig égnek; wyd. pol. 2000) – powieść 1942 Niebo i ziemia (Ég és föld; wyd. pol. 2011) – felietony 1943 Księga ziół (Füves könyv; wyd. pol. 2003) – miniatury 1946 Siostra (A Nővér, wyd. pol. 2017) – powieść 1947 Znieważeni (Sértődöttek; wyd. pol. 2012) – z cyklu Dzieło Garrenów (tom 4) 1948 Maruderzy (Jelvény és jelentés; Utóhang; Sereghajtók; wyd. pol. 2013) – z cyklu Dzieło Garrenów (tom 5) 1952 Pokój na Itace (Béke Ithákában; wyd. pol. 2009) – powieść 1957 Krew świętego Januarego (San Gennaro vére; wyd. pol. 2007) – powieść 1970 Sąd w Canudos (Itélet Canudosban, wyd. pol. 2013) – powieść 1972 Ziemia! Ziemia!… Wspomnienia (Föld, föld!…; wyd. pol. 2005) – powieść autobiograficzna, 3 cz. Wyznań patrycjusza 1975 Pokrzepiciel (Erősitő; wyd. pol. 2010) – powieść 1983 Trzydzieści srebrników (Harminc ezüstpénz; wyd. pol. 2016) – powieść 1988 Dzieło Garrenów (A Garrenek műve) – cykl 5 powieści wydanych w latach 1930-1948: Zbuntowani, Zazdrośni, Obcy, Znieważeni, Maruderzy W podróży (A negy evszak, Tajak varosok, emberek; Musoron kivul; Kitepett noteszlapok; Vasarnapi kronika, Az irastudo; wyd. pl. 2011) – relacje z podróży 2024 Szkoła biednych, w przekładzie Ireny Makarewicz, , Wydawnictwo Czytelnik
Márai był też autorem dramatów: Przygoda (premiera w listopadzie 1940), Obywatele koszyccy (premiera w grudniu 1942), Czar (premiera 1946) oraz Przybysz w Wenecji (1960) – przeróbka powieści Występ gościnny w Bolzano. Pisał także wiersze. Do najpopularniejszych należą: Mowa żałobna (Halotti beszéd) – pokazuje, jak traci się narodowość na emigracji. Aniele z nieba (Mennyből az angyal) – opowiada o dramatycznych wydarzeniach 1956 na Węgrzech; tytuł wiersza nawiązuje do pierwszych słów popularnej kolędy. Wiersze (Összegyűjtött verse) Maraiego ukazały się w Polsce w 2016 w wyborze, przekładzie i opracowaniu Jerzego Snopka. Dwujęzyczny wybór wierszy (27 utworów) wydało wydawnictwo Pogranicze w Sejnach w ramach obchodów Roku Kultury Węgierskiej 2016-2017.
Utwory Máraiego tłumaczyli na język polski Teresa Worowska i Feliks Netz oraz Irena Makarewicz.
Dziennik pisarza Od 1943 aż do śmierci (1989) pisał również Dziennik (A teljes Napló), który stanowi ważną część jego spuścizny intelektualnej (wyd. pol. Dziennik. Fragmenty – 2006, 2007, 2008, 2009, 2013; Dziennik 1943–1948 – 2016; Dziennik 1949–1956 – 2017, Dziennik 1957–1966 – 2018; Dziennik 1967–1976 – 2019; Dziennik 1977–1989 – 2020) w tłum. i z posłowiem Teresy Worowskiej). Rozpoczęcie pracy nad Dziennikiem wiązało się również z zaprzestaniem pracy dziennikarskiej i publicystycznej. Dziennik opublikowano na emigracji w sześciu tomach. W 1990 został on wydany również na Węgrzech. W 1991 ukazały się również te fragmenty Dziennika, które sam autor we wcześniejszym wydaniu pominął (Ami a naplóból kimaradt – Zapiski wyłączone). Dziennik uznawany jest za jedno z najważniejszych dzieł Máraiego.
Przypisy
Bibliografia John Maxwell Coetzee, Sándor Márai, „Zeszyty Literackie” 2006, nr 4, s. 31–44. Tibor Klaniczay, József Szauder, Miklós Szabolcsi, Historia literatury węgierskiej, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1966, s. 201–202. Andrzej Sieroszewski, Sándor Márai, [w:] Mały słownik pisarzy węgierskich, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1977, s. 98–99. Teresa Worowska, Wielki nieznajomy, [w:] Sándor Márai, Wyznania patrycjusza, wyd. 2, Warszawa: Czytelnik, 2005, s. 497–518. „Zeszyty Literackie” 2006, nr 4 (96). – numer monograficzny poświęcony Sándorowi Máraiemu. Zwolińska Barbara, Pisać to znaczy żyć. Szkice o prozie Sándora Márai, Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2011.
Linki zewnętrzne
Sándor Márai – biografia Feliks Netz, "Życie w micie". Maciej Mzurkiewicz, Sándor Márai (1900–1989) – świadek wieku totalitaryzmów. Ewa Popławska, Sándor Márai – mistrz węgierskiej prozy. Sándor Márai – wiersz Aniele z nieba (wersja dwujęzyczna) Konrad Ludwicki, Sándor Márai – antropolog, emigrant, humanista (rozważania o istocie pisarstwa Máraiego na przykładzie „Dziennika”). Europy w Europie już nie ma. Rozmowa z Teresą Worowską.
Barbara Zwolińska, Na peryferiach wielkich miast – casus Sándora Máraia, literata i podróżnika. Barbara Zwoilńska, Sándora Máraia widzenie miast (rekonesans). Barbara Zwolińska, Tożsamość w ruchu (w) przestrzeni Berlina i Budapesztu (na podstawie W podróży Sándora Máraia oraz Pamięci Pétera Nádasa"). Knopf Hunlit
Kategoria:Artyści związani z Koszycami Kategoria:Ludzie urodzeni w Koszycach Kategoria:Pisarze związani z Budapesztem Kategoria:Pisarze związani z Nowym Jorkiem Kategoria:Urodzeni w 1900 Kategoria:Węgierscy autorzy pamiętników i dzienników Kategoria:Węgierscy pisarze XX wieku Kategoria:Węgierscy prozaicy Kategoria:Węgierscy samobójcy Kategoria:Zmarli w 1989 Kategoria:Felietoniści