Persicus – w starożytnej tytulaturze rzymskiej cesarski przydomek nawiązujący do zwycięstw nad Persami; występował także w rozwiniętej formie Persicus Maximus („wielki zwycięzca Persów”). Przydomek należał do grupy przydomków tworzonych od nazw ludów lub krain, używanych w propagandzie władzy do podkreślania zwycięstw wojennych. W III wieku n.e. tytuł miał szczególne znaczenie w kontekście wojen Rzymu z państwem Sasanidów.

W literaturze przedmiotu tytuł omawiany jest przede wszystkim w kontekście wojen rzymsko-perskich III wieku.

Znaczenie i użycie Łacińskie persicus, -a, -um oznaczało „perski” lub „persyjski”. Jako element oficjalnej tytulatury Persicus należał do grupy tzw. cognomina ex virtute, czyli przydomków nadawanych w związku z rzeczywistymi albo deklarowanymi sukcesami wojennymi. W podobny sposób tworzono m.in. przydomki Germanicus, Dacicus, Parthicus i Gothicus.

W przypadku wschodnich przeciwników Rzymu szczególne znaczenie miały tytuły Parthicus Maximus i Persicus Maximus. Pierwszy odnosił się pierwotnie do zwycięstw nad Partami, drugi do zwycięstw nad Persami. Po upadku państwa Partów i przejęciu władzy w Iranie przez Sasanidów formy Parthicus Maximus i Persicus Maximus są w części świadectw i interpretacji badawczych omawiane jako blisko powiązane z rzymskim postrzeganiem wschodniego przeciwnika. Robert Suski wskazywał, że w III wieku, zwłaszcza w propagandzie cesarzy z lat 268–284, formy Parthicus Maximus i Persicus Maximus bywały używane blisko siebie, a niekiedy funkcjonowały niemal synonimicznie.

Przydomek występował w formule tytulatury cesarskiej, a także w źródłach epigraficznych, papirologicznych i numizmatycznych. Jednym z poświadczonych przykładów jest antoninian Karusa z legendą awersu DIVO CARO PERS, rozwijaną jako Divo Caro Persicus, czyli „boskiemu Karusowi, zwycięzcy Persów”.

Kontekst propagandowy w III wieku W III wieku n.e. przydomki odnoszące się do zwycięstw na wschodzie nie zawsze odpowiadały rzeczywistym sukcesom militarnym. Według większość tytułów i haseł eksponowanych w źródłach numizmatycznych, epigraficznych i papirologicznych z lat 235–284 miała charakter prestiżowo-propagandowy i tylko część z nich miała bezpośrednie oparcie w rzeczywistych zwycięstwach cesarzy. Autor ten za realnie uzasadnione uznał m.in. sukcesy Waleriana przed 260 rokiem, Galliena i Karusa, natomiast użycie podobnych tytułów przez niektórych innych władców łączył raczej z potrzebami propagandy cesarskiej.

Suski interpretował popularność tytułów Persicus Maximus i Parthicus Maximus w drugiej połowie III wieku jako świadectwo nośności hasła wojny z Persją po klęsce i niewoli Waleriana. Jego zdaniem w przypadku części cesarzy tytuły te pozwalały przedstawiać sukcesy osiągnięte na wschodzie, także przeciw uzurpatorom, jako symboliczne zwycięstwa nad tradycyjnym przeciwnikiem Rzymu.

Wybrane poświadczenia Jednym z najwcześniejszych przykładów użycia formy Persicus w III wieku była tytulatura Filipa I Araba. Po zawarciu pokoju z Persami w 244 roku władca ten emitował monety z legendą PAX FVNDATA CVM PERSIS, a w źródłach epigraficznych i papirologicznych poświadczono przy nim tytuły Persicus i Persicus Maximus.

W tytulaturze Galliena po sukcesach wojsk rzymsko-palmyreńskich przeciw Persom pojawiły się tytuły Parthicus Maximus oraz Persicus Maximus. Według Dyrlagi poświadczenia Persicus Maximus są widoczne od września 266 roku, m.in. w papirusach egipskich.

Tytuł Persicus Maximus poświadczono również w przypadku Aureliana. Jego użycie bywa wiązane nie tyle z samodzielną wojną przeciw Persji, ile z propagandowym ujęciem zwycięstwa nad Zenobią i wschodnią częścią imperium pozostającą pod wpływem Palmyry. W podobnym kontekście analizowano użycie tytułu przez Probusa; poświadczenia pojawiają się przede wszystkim w dokumentach papirusowych, natomiast brak pewnych świadectw rzeczywistej wojny Probusa z Persją.

Karus Jednym z najlepiej uzasadnionych przykładów użycia przydomka jest cesarz Karus. W 283 roku prowadził on wyprawę przeciwko Persom; według opracowania jego wojska dotarły do Ktezyfonu, a po tym sukcesie do formuły cesarskiej dodano tytuł Persicus Maximus. Dodanie tytułu miało komunikować pomszczenie wcześniejszych rzymskich niepowodzeń w walkach z Persją. Karus zmarł wkrótce po zwycięstwie, latem 283 roku, jeszcze podczas kampanii wschodniej.

Dyrlaga wskazywał, że w przypadku Karusa tytuły Persicus i Persicus Maximus są potwierdzone przede wszystkim epigraficznie, natomiast wyraźne odwołania do tego sukcesu w legendach monetarnych pojawiły się dopiero na pośmiertnych antoninianach konsekracyjnych bitych przez jego synów i następców.

Poświadczenia u następców Karusa Tytuł był również powiązany z następcami Karusa. Inskrypcja z Lambaesis datowana na 284 rok wymienia Karinusa i Numeriana z elementem tytulatury Persici maximi obok innych przydomków zwycięskich. Według Dyrlagi Numerian i Karynus przyjęli tytuł Persicus Maximus w nawiązaniu do sukcesów ojca; w przypadku Numeriana istotne było także to, że towarzyszył Karusowi w wyprawie wschodniej.

Przypisy

Kategoria:Tytuły w starożytnym Rzymie