Zrzeszenia prywatnych właścicieli domów w PRL – tworzone były w celu utrzymania domów i lokali w należytym stanie technicznym i sanitarnym, przeprowadzania ich remontu oraz budowy i utrzymania urządzeń służących do wspólnego użytkuRozporządzenie Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z 23 lutego 1983 r. w sprawie zasad tworzenia i zakresu działania zrzeszeń właścicieli i zarządców domów oraz Krajowej Komisji Współpracy Zrzeszeń Właścicieli i Zarządców Domów (Dz.U. z 1983, nr 11, poz. 57)..

Przez wprowadzenie publicznej gospodarki lokalowej i centralnie ustalanych czynszów państwo pozbawiło właścicieli praw wynikających z własności, a jednocześnie wymagało od właścicieli wypełnienia obowiązków związanych z utrzymaniem porządku i użytkowania domów. Zrzeszenia przedstawiały władzom konieczność poprawy gospodarki domami i uzyskiwały drobne środki poprawy. Powołanie Krajowej Komisji Współpracy Zrzeszeń umożliwiło reprezentowanie całego środowiska właścicieli domów i w pewnym stopniu poprawiło sytuację właścicieli. Istnienie i działanie zrzeszeń właścicieli domów i Krajowej Komisji Współpracy zrzeszeń przyczyniło się w znacznym stopniu do przetrwania prywatnej własności domów w okresie PRL.

Próba kontynuacji i wielkie zmiany Zrzeszenia Właścicieli Domów lub Właścicieli Nieruchomości istniały w wielu miastach w Polsce przed II wojną światową i po jej zakończeniu podejmowały ponownie działalność na podstawie przepisów i statutów sprzed wojny. Był to czas, gdy właściciele starali się naprawiać wojenne uszkodzenia domów i instalacji, a także mieli liczne problemy ze zmianami lokatorów, jakie przyniosła wojna i powojenne ruchy ludności. Zrzeszenia były bardzo więc ważnym oparciem dla właścicieli. Ale już w grudniu 1945 roku nowe władze państwowe (Krajowa Rada Narodowa i Rada Ministrów) wydały dekret o publicznej gospodarce lokalami i kontroli najmuDekret z 21 grudnia 1945 roku o publicznej gospodarce lokalami i kontroli najmu (Dz. U.R,P. z 1946 r. nr 4, poz. 27)., który zupełnie zmienił sytuację właścicieli domów. W miejsce wolnego najmu lokali opartego na umowach najmu dekret wprowadził publiczną gospodarkę lokalami z systemem przydziałów przez władze kwaterunkowe, a także upoważnienie władz miast do ustalania norm zaludnienia mieszkań. Władze miast zostały upoważnione do wydania polecenia właścicielowi do wykonania przeróbki ponad 3-pokojowewgo mieszkania na dwa lub więcej samodzielnych mieszkań i w przypadku niewykonania tego polecenia dokonania tych przeróbek z obciążeniem kosztami hipoteki domu. Dekret miał formę prawa wydawanego w nadzwyczajnych okolicznościach. Nie przewidywał żadnej formy i możliwości odwołań od wydawanych decyzji, a działania niezgodne z przepisami dekretu zagrożone zostały bardzo wysoką karą pieniężną lub aresztem. Dekret nie dotyczył działalności zrzeszeń, działały one więc dalej.

Zrzeszenia przymusowe Dalsze zmiany w sytuacji właścicieli domów wprowadził wydany w 1948 roku przez Radę Ministrów dekret o najmie lokaliDekret z 28 lipca 1948 o najmie lokali (Dz.U. R.P. z 1948 r. nr 36, poz. 259)., w którym wprowadzono obowiązkowe stosowanie wielkości czynszów wg wartości podanych w dekrecie, a także obowiązek przekazywania znacznej części tego czynszu na rzecz Funduszu Gospodarki Mieszkaniowej. Z tego funduszu miały być udzielane dotacje na kapitalne remonty budynków komunalnych, spółdzielczych i prywatnych wg planu ustalanego przez władze miejskie. Ale ten dekret zmienił nie tylko sytuację właścicieli, ale także zmienił bezpośrednio sytuację zrzeszeń, bowiem ustalono w nim, że Minister Administracji Publicznej utworzy przymusowe lokalne zrzeszenia prywatnych właścicieli nieruchomości albo też istniejącym zrzeszeniom nada charakter zrzeszeń przymusowych. W ślad za tym dekretem wydane zostało w 1949 roku rozporządzenieRozporządzenie Ministrów Administracji Publicznej, Skarbu i Budownictwa z 10 sierpnia 1949 roku w sprawie utworzenia przymusowych lokalnych zrzeszeń prywatnych właścicieli domów. (Dz.U. z 1964 r. nr 1, poz. 2)., w którym ustalono, że władze województw powołują zrzeszenia i nadają im statut, a także określono ich zadania, w których na pierwszym miejscu podano: „Współdziałanie z właściwymi władzami w nadzorze nad członkami zrzeszenia w zakresie pokrywania kosztów eksploatacji oraz bieżącego remontu.” Zrzeszenia więc miały się stać pomocniczym organem władz miejskich w nadzorowaniu działań właścicieli. Dekret ustalał, że członkiem zrzeszenia jest każdy właściciel prywatnego domu, jeżeli w tym domu znajduje się choćby jeden lokal podlegający publicznej gospodarce lokalami. Ponieważ jednak większość zrzeszeń przymusowych były to zrzeszenia poprzednio istniejące i przekształcone wg ustaleń dekretu – do ich zarządów weszły osoby z dawnych zrzeszeń, co powodowało, że jednak zrzeszenia przymusowe stanowiły głównie pomoc dla właścicieli, a nie dla władz miejskich. Ale wprowadzenie czynszów ustalanych przez państwo i to na niskim poziomie spowodowało, że właściciele nie mogli sfinansować prac konserwacyjnych i remontowych w pełnym zakresie, w związku z czym wykonywano tylko najbardziej pilne i konieczne prace, a stan techniczny budynków prywatnych stale się pogarszał. Wielu właścicieli nie było w stanie prowadzić gospodarki swoim budynkiem, w związku z czym przekazywali domy w administrację Zrzeszenia. Ta nienormalna sytuacja, w której właściciele obciążeni byli obowiązkami należytego utrzymania budynków bez wystarczających środków na realizację tych obowiązków, trwała przez następne kilkadziesiąt lat, powodując ogromne szkody w tych budynkach. W 1950 roku przepisy ww. dekretów zostały zastąpione ustawą o publicznej gospodarce lokalami i kontroli najmuUstawa z 20 lipca 1950 r. zmieniająca dekret o publicznej gospodarce lokalami i kontroli najmu (Dz. U.R.P. z 1950 r. nr 36, poz. 337, tekst jednolity nr36, poz. 343)., która uporządkowała przepisy, ale w niczym nie zmieniła sytuacji właścicieli domów.

Zrzeszenia znowu dobrowolne Kolejnym aktem prawnym dotyczącym publicznej gospodarki lokalowej, przydziałów, norm zaludnienia, dokwaterowań, czynszów itp. była Ustawa z 1959 roku Prawo LokaloweUstawa z 30 stycznia 1959 r. Prawo Lokalowe (Dz. U. z 1962. nr 39, poz.170. Jednolity tekst Dz.U. z 1962 r. nr 47, poz. 227).. Ustawa ta jednocześnie (art. 86) zlikwidowała przymusowe zrzeszenia właścicieli i na nowo określiła warunki tworzenia i działania lokalnych zrzeszeń właścicieli domów. Jako główne ich zadanie określono utrzymanie w należytym stanie technicznym i sanitarnym oraz przeprowadzanie remontu nieruchomości stanowiących własność członków. Na podstawie tej ustawy wydane zostało po raz pierwszy odrębne rozporządzenie w sprawie zrzeszeń prywatnych właścicieli domówRozporządzenie Ministra Gospodarki Komunalnej z 23 grudnia 1963 r. w sprawie zrzeszeń prywatnych właścicieli domów (Dz.U. z 1964 r. nr 1, poz. 2).. Było to rozporządzenie Ministra Gospodarki Komunalnej wydane w 1963 roku. Ustalono, że zrzeszenia mają osobowość prawną i że są rejestrowane w wydziałach gospodarki komunalnej i mieszkaniowej zarządów miast (Prezydium Miejskiej Rady Narodowej), a nie w rejestrze stowarzyszeń. W zrzeszeniach zostały tworzone biura usługowe administracji domów. W 1974 roku wydana została nowa ustawa Prawo LokaloweUstawa z 10.04. 1974 Prawo Lokalowe (Dz.U. z 1974 r. nr 14, poz.84)., w której ustalono, że właściciele domów mają prawo do zamieszkania w swoich domach w lokalach opróżnionych w całości lub części. W celu umożliwienia im zamieszkania w swoich domach terenowe organy administracji państwowej powinny w miarę istnienia wolnych lokali przekwaterować do nich najemców. Jeżeli właściciel dostarczy wolny lokal lub zobowiąże się do wpłacenia za najemcę wkładu do spółdzielni mieszkaniowej – organ administracji ma obowiązek dokonać przekwaterowania i umożliwić zamieszkanie właścicielowi w jego domu. Ustawa określała, że w budynku podlegającym publicznej gospodarce mieszkaniami na wniosek najemcy (bez zgody właściciela) mogą być dokonane przerywki lub podział na odrębne mieszkania.

Krajowa reprezentacji właścicieli domów Zła sytuacja prywatnych domów trwała niezmiennie przez wiele lat, aż przyszedł czas Solidarności (1980) i władze w wielu sprawach ustępowały pod naciskiem społecznym. Wtedy w gronie warszawskiego zrzeszenia powstał pomysł stworzenia reprezentacji wszystkich zrzeszeń, aby ich postulaty były przez władze. Przygotowano więc propozycję statutu i inne dokumenty niezbędne dla utworzenia Krajowej Komisji Współpracy Zrzeszeń Właścicieli i Zarządców Domów (KKW ZWiZD). Na zaproszenia skierowane do wszystkich zrzeszeń w kraju odbył się w Warszawie 8 grudnia 1980 r. zjazd przedstawicieli zrzeszeń, na którym powołana została Krajowa Komisja Współpracy, został uchwalony statut i wybrane prezydium Komisji. Po raz pierwszy w PRL powstała możliwość reprezentowania wobec władz państwowych wszystkich zrzeszeń, a tym samym występowania w imieniu całej rzeszy prywatnych właścicieli domów w Polsce. O powołaniu Komisji zawiadomione zostało Ministerstwo Budownictwa (które nadzorowało zrzeszenia), które nie wyraziło sprzeciwu, więc Komisja potraktowała to jako zgodę na jej istnienie i pojęła działania, pomimo że nie miała ustalonych podstaw prawnych, nie była zarejestrowana w rejestrze stowarzyszeń ani w żadnej instytucji nadzorującej stowarzyszenia. Komisja stopniowo budowała swoją pozycję. Delegacja Komisji odbyła rozmowy z kolejnymi ministrami administracji (J. Kępa, gen. Hupałowski), a także liczne rozmowy z wiceministrami i dyrektorami departamentów w ministerstwach administracji i finansów i w tych rozmowach przedstawiała fatalną sytuację prywatnych domów i ich właścicieli, przekonując o konieczności zmian w przepisach. Komisja zaczęła być zapraszana na spotkania w ministerstwie i dostawała do zaopiniowania projekty rozporządzeń. Przedstawiciele Komisji brali udział w posiedzeniach komisji sejmowych, gdzie było możliwe przedstawianie posłom istniejącej sytuacji właścicieli domów i związanych z tym postulatów zrzeszeń. Te postulaty na ogół natrafiały na niechętne nastawienie posłów, jednak to „drążenie skały” powoli przynosiło większe zrozumienie sytuacji. Miały też miejsce rozmowy z przedstawicielami prasy i pojawiły się w prasie teksty dotyczące prywatnych domów. Tak np. relacja z rozmowy z przewodniczącym Komisji ukazała się 20 sierpnia 1982 na pierwszej stronie „Życia Warszawy”. Były też rozmowy i wywiady w radiu i TV, w których przedstawiono złą sytuację „kamieniczników”. W rezultacie tych działań sytuacja prywatnych domów stała się bardziej znana i bardziej zrozumiana. Działania Komisji przyczyniły się do wydanej w 1981 roku bardzo ważnej dla właścicieli uchwały Rady Ministrów o pomocy finansowej państwa na remonty domów prywatnychUchwała nr 210 Rady Ministrów z 12 października 1981 r. w sprawie pomocy finansowej Państwa na bieżące naprawy domów wielomieszkaniowych, stanowiących własność osób fizycznych.(Monitor Polski z 1981 r. nr 28, poz. 253).. Był to pierwszy w historii PRL akt prawny dotyczący w całości prywatnych domów i wprowadzający dotacje państwowe na remonty prywatnych domów zajętych przez lokatorów kwaterunkowych. Postulaty zrzeszeń zgłaszane przez Komisję znalazły odbicie w ustawie z 1982 roku o zmianie ustawy Prawo LokaloweUstawa 3 grudnia 1982 r. o zmianie ustawy Prawo Lokalowe (Dz.U. z 1982 r. nr37, poz. 244).. Znalazł się w niej zapis (art. 18, ust. 4), że zrzeszenia właścicieli domów mogą tworzyć Krajową Komisję Współpracy, a tym samym Komisja uzyskała prawną podstawę działania.