Antyfaszyzm w Polsce jako ruch istnieje od lat 20. XX wieku, kiedy to zaczęły powstawać grupy oraz organizacje sprzeciwiające się faszyzmowi, jak i innym skrajnym formom nacjonalizmu.
Historia II Rzeczpospolita mały|249x249px|Członkowie Akcji Socjalistycznej z flagami, na których widnieje antyfaszystowski symbol trzech strzał W II Rzeczypospolitej sprzeciw wobec faszyzmu i ruchów skrajnie nacjonalistycznych występował w różnych środowiskach politycznych i społecznych. Szczególne znaczenie miała Polska Partia Socjalistyczna (PPS), która łączyła sprzeciw wobec faszyzmu z obroną swobód demokratycznych i własnym programem socjalistycznym. Obok PPS w działaniach przeciwko faszyzmowi, nacjonalizmowi i antysemityzmowi uczestniczyły również inne środowiska demokratyczne, ludowe, żydowskie i lewicowe. Komunistyczna Partia Polski (KPP) stanowiła jeden z nurtów tego szerszego ruchu, jednak antyfaszyzmu w II Rzeczypospolitej nie można utożsamiać z działalnością komunistyczną.
Początki bardziej wyraźnych reakcji na faszyzm w II Rzeczypospolitej sięgały drugiej połowy lat 20., kiedy w Polsce rozwijały się środowiska radykalnie nacjonalistyczne i pojawiały się organizacje nawiązujące do ideologii faszystowskiej. W grudniu 1926 powstał Obóz Wielkiej Polski (OWP), którego ideologia i organizacja wykazywały podobieństwa do ruchów faszystowskich, choć jego stosunek do włoskiego faszyzmu pozostawał niejednoznaczny. W tym okresie sprzeciw wobec faszyzmu nie tworzył jeszcze jednolitego ruchu politycznego. Szczególnie istotnym środowiskiem pozostawała PPS, jednak jej relacje z Komunistyczną Partią Robotniczą Polski (KPRP) i późniejszą KPP były naznaczone ostrym konfliktem politycznym. W latach 1926 i 1928 spory te doprowadziły w Warszawie do krwawych starć między bojówkami PPS i komunistów podczas obchodów 1 maja.
Nurt socjalistyczny Jednym z najważniejszych elementów działalności PPS była samoobrona ruchu socjalistycznego. W warunkach nasilających się konfliktów politycznych partia rozwijała własne struktury służące ochronie działalności organizacyjnej. 8 grudnia 1934 Centralny Komitet Wykonawczy PPS podjął decyzję o powołaniu Akcji Socjalistycznej (AS), organizacji o charakterze paramilitarnym. Jej działalność była związana m.in. z ochroną pochodów i innych przedsięwzięć organizowanych przez ruch socjalistyczny.
Antyfaszystowskie stanowisko PPS zostało wyraźnie sformułowane w Programie radomskim, uchwalonym na XXIV Kongresie PPS w Radomiu 2 lutego 1937. W części poświęconej faszyzmowi program określał go jako ruch oparty m.in. na nacjonalizmie, nienawiści rasowej i imperializmie oraz jako system niszczący wolność i demokrację przy użyciu przemocy. W części dotyczącej ruchu socjalistycznego PPS stwierdzała, że jej głównym zadaniem jest „powstrzymanie postępów prądu faszystowskiego w Polsce”, a także deklarowała obronę istniejących swobód demokratycznych.
Antyfaszyzm PPS był przy tym odrębny od komunizmu. Program radomski bardzo ostro krytykował taktykę komunistów, uznając ją za czynnik osłabiający ruch robotniczy. PPS nie zamierzała więc podporządkowywać swojej działalności KPP ani przyjmować komunistycznej koncepcji walki politycznej. Jednocześnie partia podkreślała potrzebę obrony istniejących swobód demokratycznych i przeciwstawienia się tendencjom faszystowskim.
PPS podejmowała również próby współpracy z innymi siłami politycznymi. W połowie lat 30. doszło do zbliżenia między PPS a KPP. W lipcu 1935 r. zawarto między nimi tzw. pakt o nieagresji, którego celem było ograniczenie wzajemnych ataków i stworzenie możliwości współdziałania wobec rosnącej siły ugrupowań prawicowych. Porozumienie nie doprowadziło jednak do trwałego zjednoczenia obu partii. Różnice dotyczące komunizmu, Związku Radzieckiego, ustroju państwa oraz metod działania pozostały bardzo silne.
Współpraca części PPS i KPP znalazła wyraz również w działalności „Dziennika Popularnego”, wydawanego w latach 1936–1937. Pismo powstało w kręgu zwolenników współpracy jednolitofrontowej, przy udziale zarówno działaczy komunistycznych, jak i części lewicy PPS. Redaktorem naczelnym został Norbert Barlicki, działacz PPS. „Dziennik Popularny” należał do najważniejszych przedsięwzięć prasowych związanych z ideą frontu ludowego w Polsce.mały|Baner z napisem „Literatura i sztuka przeciw faszyzmowi” podczas pochodu pierwszomajowego w Warszawie (1936)
„Dziennik Popularny” prowadził wyraźnie antyfaszystowską działalność publicystyczną. Na jego łamach poruszano m.in. problem faszyzmu w Polsce i Europie, wojny domowej w Hiszpanii oraz antysemityzmu. Pismo miało również stosunkowo szeroki zasięg; Mierzecki odnotowuje wzrost jego nakładu do kilkudziesięciu tysięcy egzemplarzy, a w niektórych okresach jeszcze wyższe nakłady wydań niedzielnych. Działalność gazety została zakończona w marcu 1937.
drugiej połowie lat trzydziestych w części środowisk związanych z PPS i ludowcami pojawiała się koncepcja „frontu demokratycznego”, przeciwstawiana komunistycznej koncepcji frontu ludowego. Nie oznaczało to jednak jednolitego stanowiska całego Stronnictwa Ludowego; między PPS a ludowcami utrzymywały się istotne różnice i wzajemna nieufność.
Poza działalnością partyjną antyfaszystowskie idee rozwijały się również w części polskiej inteligencji i środowisk kulturalnych. Jednym z przykładów były lwowskie „Sygnały”, wydawane w latach 1933–1939. Andrzej Świecki wskazywał, że po wznowieniu pisma w 1936 jego profil coraz wyraźniej wiązał się z obozem antyfaszystowskim i ideą współpracy środowisk lewicowych oraz demokratycznych. „Sygnały” publikowały materiały poświęcone m.in. faszyzmowi, sytuacji w państwach rządzonych przez dyktatury oraz zagrożeniu wojną.
Bund i mniejszość żydowska Osobny nurt antyfaszystowski reprezentował Bund, czyli Powszechny Żydowski Związek Robotniczy. Był to niezależny żydowski ruch socjalistyczny, który w II Rzeczypospolitej przeciwstawiał się antysemityzmowi i organizował działalność samoobronną społeczności żydowskiej. W drugiej połowie lat 30. Bund współpracował w tym zakresie z PPS. Współpraca ta nie oznaczała jednak politycznego podporządkowania Bundu PPS ani rezygnacji z odrębnego programu żydowskiego ruchu socjalistycznego.
Antyfaszystowska działalność wśród ludności żydowskiej nie ograniczała się przy tym do obrony interesów partyjnych Bundu. W drugiej połowie lat trzydziestych, wraz z nasileniem antysemityzmu, Bund prowadził szeroką działalność na rzecz obrony praw obywatelskich ludności żydowskiej, organizując akcje protestacyjne i samoobronę przeciwko przemocy ze strony bojówek skrajnej prawicy. Szczególne znaczenie miała jego działalność masowa i społeczna, obejmująca związki zawodowe, organizacje młodzieżowe i instytucje kulturalne. W ten sposób sprzeciw wobec antysemityzmu i faszystowskiej przemocy wykraczał poza krąg osób związanych ściśle z ideologią Bundu i przyczyniał się do jego wzrostu znaczenia wśród różnych grup żydowskiej społeczności.
Wymiar międzynarodowy polskiego antyfaszyzmu Najbardziej znanym przykładem międzynarodowego wymiaru antyfaszyzmu z udziałem osób związanych z Polską była hiszpańska wojna domowa. Przytłaczająca większość polskich ochotników walczyła po stronie republikańskiej. Jacek Pietrzak szacuje ich liczbę na około 4,5–5 tys.; około 75% stanowili emigranci, głównie mieszkający we Francji. Bezpośrednio z Polski przybyło prawdopodobnie około 600–800 ochotników, przy czym w tej grupie zdecydowanie przeważali komuniści.
Największa część polskich ochotników walczyła w XIII Brygadzie Międzynarodowej im. Jarosława Dąbrowskiego, uczestniczącej w najważniejszych operacjach wojny. Brygada poniosła bardzo ciężkie straty, szacowane na około 30–40%. Wśród jej dowódców znajdował się Karol Świerczewski. Udział Polaków w wojnie hiszpańskiej miał więc silny związek z międzynarodowym ruchem komunistycznym, ale jednocześnie był przedstawiany przez samych uczestników i ich środowiska jako walka z faszyzmem po stronie Republiki.
Ruch ludowy mały|Wincenty Witos krytycznie odnosił się do tendencji dyktatorskich i faszystowskich w Europie, a także autorytarnych kierunków rozwoju polskiego życia politycznego Ważnym nurtem demokratycznego sprzeciwu wobec faszyzmu był ruch ludowy. Szczególnie wyraźnie stanowisko to znalazło wyraz w uchwałach Kongresu Stronnictwa Ludowego z 17 stycznia 1937. Przyjęta rezolucja stwierdzała, że „każda dyktatura jest dla chłopów zgubna”, a masy wiejskie mogą uzyskać należny im wpływ jedynie w ustroju demokratycznym. SL odrzucało możliwość współpracy zarówno z „faszyzmem z prawa”, jak i z „komunizmem z lewa”, oraz deklarowało współdziałanie z ugrupowaniami „szczerze demokratycznymi”, przy zachowaniu własnej samodzielności politycznej. Stanowisko to sytuowało ruch ludowy jako odrębny od KPP nurt antydyktatorski i antyfaszystowski, oparty na obronie demokracji parlamentarnej i interesów chłopstwa.
Istotną rolę odgrywała także młodzieżowa część ruchu ludowego, zwłaszcza Związek Młodzieży Wiejskiej RP „Wici”. Środowisko to rozwijało radykalny społecznie agraryzm, podkreślało znaczenie demokracji i praw obywatelskich oraz pozostawało w konflikcie z polityką sanacji. Związek był blisko związany ze Stronnictwem Ludowym, choć posiadał własną specyfikę ideową. W tym sensie środowisko „Wici” stanowiło jeden z elementów szerszego demokratycznego i społecznie radykalnego nurtu ruchu ludowego, który pozostawał przeciwny dyktatorskim i skrajnie nacjonalistycznym tendencjom obecnym w życiu politycznym II Rzeczypospolitej.
Jednocześnie stosunek ludowców do komunizmu pozostawał ambiwalentny i nie można utożsamiać demokratycznego antyautorytaryzmu ruchu ludowego z komunistyczną koncepcją frontu ludowego. Współpraca między częścią ludowców a lewicą robotniczą była przedmiotem sporów, podobnie jak stosunek do KPP. Z perspektywy historii antyfaszyzmu ważne jest więc rozróżnienie między szerszą współpracą różnych środowisk przeciwko prawicy i tendencjom autorytarnym a komunistycznym projektem Frontu Ludowego.
Wincenty Witos krytycznie oceniał również antysemityzm Stronnictwa Narodowego, określając go jako szkodliwy i kompromitujący. Jego wspomnienia zawierają ponadto liczne krytyczne odniesienia do tendencji dyktatorskich i faszystowskich w Europie oraz do autorytarnych kierunków rozwoju polskiego życia politycznego.
Środowiska demokratyczne Środowiska demokratyczne niezwiązane bezpośrednio z ruchem socjalistycznym reprezentowały również Kluby Demokratyczne, które zaczęły powstawać w drugiej połowie lat trzydziestych. Warszawski Klub Demokratyczny, utworzony w październiku 1937, skupiał przedstawicieli inteligencji, nauki, wolnych zawodów, nauczycielstwa i środowisk młodzieżowych. W przyjętej deklaracji występował przeciwko istniejącemu systemowi rządów, nacjonalizmowi i antysemityzmowi oraz opowiadał się przeciwko totalitaryzmowi i za demokratycznym prawem wyborczym. Ruch klubów demokratycznych rozwijał się następnie również w innych miastach, m.in. w Krakowie i we LwowieChajn Leon, U źródeł powstania Klubów Demokratycznych, 1937-1939; [w:] "Najnowsze Dzieje Polski", t. XI, 1967, ss. 129–157.
Kluby Demokratyczne są szczególnie istotne dla pokazania, że sprzeciw wobec skrajnego nacjonalizmu i tendencji autorytarnych nie ograniczał się do socjalistów, komunistów i ludowców. Ich środowisko wywodziło się w znacznej mierze z inteligencji oraz części lewicy demokratycznej i legionowej, a jego program łączył obronę demokracji parlamentarnej z krytyką nacjonalizmu i antysemityzmu. W praktyce Kluby Demokratyczne współpracowały z PPS i Stronnictwem Ludowym, zachowując jednak własną odrębność polityczną. W 1938 ruch ten przekształcił się w Stronnictwo Demokratyczne. II wojna światowa Na początku II wojny światowej działacze antyfaszystowscy, m.in. członkowie Akcji Socjalistycznej czy Klasowych Związków Zawodowych, zasilali szeregi Robotniczej Brygady Obrony Warszawy oraz gdyńskich kosynierów (zwanych również czerwonymi kosynierami).