Czuprzyk (Bucculatrix) – rodzaj motyli z podrzędu Glossata i rodziny czuprzykowatych. Kosmopolityczny. Obejmuje ponad 250 opisanych gatunków.
Morfologia thumb|left|Bucculatrix nigricomella w całkowitym spoczynku Motyle te osiągają od 2,5 do 7 mm rozpiętości skrzydeł. Głowa ich ma nagie oczy złożone o przeciętnych rozmiarach i pozbawiona jest przyoczek. Czoło jest silnie wydłużone i sięga znacznie poniżej oczu złożonych. Ciemię ma kępkę długich, włosowatych łusek sterczących we wszystkie strony.. Czułki są nitkowate i osiągają 0,6–0,95 długości przedniego skrzydła. W spoczynku układane są wzdłuż kostalnej krawędzi skrzydeł. Nasadowe człony czułków są powiększone, spłaszczone i mają wystające ku przodowi, szerokie i gęsto rozmieszczone łuski, formujące daszek częściowo nakrywający oczy (). U samców pierwszy człon biczyka czułka może być wcięty lub mocno zakrzywiony. Haustellum jest nagie i krótkie, nie przekracza długością półtorakrotności średnicy oka. Głaszczki wargowe są bardzo krótkie, nagie, jednoczłonowe. Głaszczki szczękowe są uwstecznione do jednoczłonowego płata.
Skrzydła są mocno wydłużone, lancetowate, o zredukowanym użyłkowaniu, zwłaszcza w przypadku pary tylnej. Przednie skrzydło ma zaostrzony wierzchołek, sięgającą wierzchołka czwartą gałąź żyłki radialnej, nierozwidlone u nasady żyłki analne pierwszą i drugą oraz pozbawione jest komórek wstawkowej i dodatkowej. Tylne skrzydło ma bardzo długą strzępinę. Odnóża przedniej pary mają golenie z epifizami i pozbawione ostróg. Golenie pary środkowej mają dwie, a tylnej cztery ostrogi.
Odwłok u samców większości gatunków ma między segmentem drugim a trzecim woreczek, który może się wywracać. Genitalia samców w obrębie rodzaju są bardzo zróżnicowane. Tegmen i winkulum bywają od wąskich po szerokie. Unkus i gnatos u większości gatunków zanikły, ale u B. formosa są dobrze rozwinięte. Wyróżniające dla rodzaju na tle rodziny są wydatne, zwykle sterczące dogrzbietowo wyrostki towarzyszące. Anellus jest stożkowaty i błoniasty. Juksta i sakus rzadko bywają dobrze wykształcone. Edeagus jest najczęściej wydłużony i walcowaty, często pofalowany, rzadko zaopatrzony jest w ciernie.
Odwłok samic pozbawiony jest gonapofiz przednich z wyjątkiem gatunku B. formosa. Pokładełko jest krótkie. Torebka kopulacyjna ma smukły i długi przewód oraz korpus ze znamieniem w postaci pojedynczej, dużej, kolczastej płytki.
Biologia i ekologia thumb|left|Mina Bucculatrix frangutella na kruszynie pospolitej. thumb|left|Miny Bucculatrix demaryella W rozwoju tych motyli występuje nadprzeobrażenie. U większości gatunków występuje pięć stadiów larwalnych, z których dwa pierwsze są beznogie i minują liście (endofoliofagi), a późniejsze żerują na liściach od zewnątrz (egzofoliofagi). Starsze, egzofagiczne stadia larwalne u części gatunków przechodzą wylinki w spłaszczonych oprzędach na spodzie liści. Część silniej wyspecjalizowanych gatunków indukuje na łodygach roślin żywicielskich powstawnie galasów i to w nich żeruje. Wśród roślin żywicielskich czuprzyków znajdują się przedstawiciele około 30 rodzin, przy najliczniej reprezentowane są astrowate, brzozowate i bukowate. Niemal wszystkie gatunki indukujące powstawanie galasów ograniczone są jednak do rodziny astrowatych. Przepoczwarczenie gąsienicy następuje w oprzędzie o charakterystycznej dla rodziny budowie. Jest on zwykle umieszczany na twardym podłożu (np. korze, kamieniu). Ubarwienie kokonu jest białe, kształt wrzecionowaty lub podługowato-jajowaty, a na jego powierzchni znajdują się podłużne żeberka. Owady dorosłe większości gatunków aktywne są za dnia.
Rozprzestrzenienie Rodzaj kosmopolityczny, znany ze wszystkich kontynentów oprócz Antarktydy. Najwięcej gatunków stwierdzono w krainach nearktycznej i palearktycznej – po około 100. W Europie rodzaj reprezentuje ponad 50 gatunków, z których w Polsce stwierdzono 19.
Taksonomia i ewolucja Rodzaj ten wprowadzony został w 1839 roku przez Philippa Christopha Zellera. Początkowo umieszczany był wśród wystrojowatych. W 1914 roku Thomas de Grey Walsingham wyznaczył Lyonetia albedinella gatunkiem typowym rodzaju. W 1915 roku Stanley Black Fracker umieścił rodzaj we własnym taksonie rangi rodzinowej. Na przestrzeni XX wieku czuprzykowate bywały klasyfikowany zarówno jako niezależna rodzina, jak i jako podrodzina Bucculatricinae w obrębie wystrojowatych. W 1984 roku Malcolm J. Scoble i Clarke Henry Scholtz opisali podrodzaj Bucculatrix (Leucoedemia), który dwa lata później wyniesiony został do rangi osobnego rodzaju w obrębie czuprzykowatych przez Lajosa Váriego i Douglasa M. Kroona. W 2008 roku Swietłana Barysznikowa dokonała analizy filogenetycznej rodzaju, ustalając relacje pomiędzy grupami gatunków. Z kolei analizy molekularne opublikowane w 2010 roku przez Marko Mutanena i innych oraz w 2012 roku przez Marianne Horak wskazały na bazalną pozycję rodzaju w obrębie rodziny.
Zapis kopalny Miny na sfosylizowanych liściach przypisywane temu rodzajowi, opisane jako B. platani, znane są już z turonu w kredzie. Natomiast najstarszą znaną skamieniałością osobnika dorosłego czuprzyka jest inkluzja w bursztynie bałtyckim z eocenu, należąca do B. rycki.
Wykaz gatunków Do rodzaju tego należy ponad 250 opisanych gatunków, w tym:
Przypisy
Kategoria:Czuprzykowate Kategoria:Rodzaje i podrodzaje zwierząt nazwane w 1839 roku