Rybitwa złotodzioba (Thalasseus bergii) – gatunek dużego ptaka z rodziny mewowatych (Laridae), podrodziny rybitw (Sterninae). Wyróżnia się 4 podgatunki, przy czym liczba ta jest sporna. Gatunek występuje we wschodniej Afryce na wybrzeżu oraz wyspach od Somalii na południe po Południową Afrykę i Namibię, w obrębie Morza Czerwonego. Prócz tego gniazduje na obszarze od Zatoki Perskiej na wschód przez Malediwy, wyspy Czagos, Sri Lankę, Azję Południową i Azję Południowo-Wschodnią po Australię, a do tego na wyspach zachodniego i środkowego Oceanu Spokojnego. Jest gatunkiem rybożernym, związanym ze środowiskiem morskim. Nie jest zagrożony wyginięciem.
Taksonomia Po raz pierwszy gatunek opisał Martin Lichtenstein w 1823. Holotyp pochodził z Przylądka Dobrej Nadziei. Autor nadał nowemu gatunkowi nazwę Sterna bergii. Obecnie (2025) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) umieszcza rybitwę złotodziobą w rodzaju Thalasseus.
Liczba podgatunków jest sporna. IOC uznaje 4, podobnie jak autorzy Clements Checklist of Birds of the World (2025) i Handbook of Australian, New Zealand and Antarctic Birds (HANZAB; tom 3., 1996). Na liście ptaków świata opracowywanej przy współpracy BirdLife International z autorami HBW (10. wersja online: październik 2025) wymieniono 5 – główne cztery oraz T. b. gwendolenae. W Handbook of the Birds of the World (1996) znalazło się 6 – poprzednie oraz T. b. enigma. Cztery podgatunki uznawane przez IOC i Clements Checklist... to: T. b. bergii (Lichtenstein, 1823) – obejmuje T. b. enigma (Clancey, 1979), pierwotnie odnoszący się do populacji z Kanału Mozambickiego. Jego holotypem była samica odłowiona 7 września 1962 około 32 km na północ od Beiry, którą przechowywano w zbiorach Muzeum Historii Naturalnej w Zimbabwe; T. b. thalassinus (Stresemann, 1914) T. b. velox (Cretzschmar, 1827) T. b. cristatus (Stephens, 1826)
Systematyka w obrębie podgatunków jest szczególnie skomplikowana. Autorzy HBW wyróżnili ich 6 i zaznaczyli, że T. b. gwendolenae Mathews, 1912 może nie być ważnym (uznanym) taksonem. Opisywano liczne inne nieuznane podgatunki, w tym T. b. bakeri, T. b. edwardsi, T. b. halodramus, T. b. pelecanoides, T. b. poliocercua.
Filogeneza Wyniki badań filogenetycznych obejmujących wszystkie 6 gatunków Thalasseus ukazały się dopiero w 2018 roku. Trudno było wcześniej zdobyć próbki pozwalające na uzyskanie sekwencji krytycznie zagrożonych wyginięciem rybitw chińskich (T. bernsteini). Dotychczasowe wyniki badań wskazywały, że rybitwa bengalska (T. bengalensis) i rybitwa królewska (T. maximus) to gatunki siostrzane stanowiące grupę siostrzaną wobec rybitwy złotodziobej. Linia rozwojowa T. bergii miała się według nich wyodrębnić 1,5 mln lub 1,69 mln lat temu, a następnie blisko 1 mln lat temu rozdzieliły się T. bengalensis i T. maximus. Pozostałe dwa gatunki, rybitwa kalifornijska (T. elegans) i czubata (T. sandvicensis) tworzą klad bazalny:
Yang et al. (2018) ustalili pozycję rybitwy chińskiej w rodzaju Thalasseus. Wbrew wcześniejszym podejrzeniom, które opierano na badaniach morfologicznych, nie jest najbliżej spokrewniona z rybitwą bengalską, a z rybitwą złotodziobą. Przedstawiony kladogram uzupełniony o T. bernsteini nie ukazuje zależności między gatunkami Thalasseus znacznie odmiennie od poprzedniego:
Wykazano również zachodzenie hybrydyzacji międzygatunkowej rybitw złotodziobych i chińskich. Stanowi to znaczące zagrożenie dla rybitw chińskich, których populacja w 2017 liczyła niecałe 100 par. Wówczas nie potwierdzono jeszcze badaniami genetycznymi krzyżowania się z pospolitymi rybitwami złotodziobymi. Obserwowano i fotografowano jednak nietypowo upierzone osobniki. W 2004 pierwszy raz zauważono rybitwy chińskie u ujścia rzeki Min Jiang (Fujian) i rozpoczęto badania terenowe, a od 2008 do 2011 sfotografowano tam co najmniej 3, być może 4, potencjalne mieszańce. W programie ochrony gatunku nie ujmowano krzyżowania międzygatunkowego jako potencjalnego czynnika ryzyka. W Chinach i na Tajwanie jedyne znane wtedy stanowiska lęgowe rybitw chińskich leżały w obrębie kolonii rybitw złotodziobych. Wyniki uzyskane przez Yang et al. (2018) sugerują, że to gatunki siostrzane, które rozdzieliły się blisko 0,75 mln lat temu. Moment wyodrębnienia się dwóch linii rozwojowych, T. bernsteini+T. bergii oraz T. maximus+T. bengalensis ustalono na około 1 mln lat temu, co zgadza się z dotychczasowymi danymi dotyczącymi samej rybitwy złotodziobej. Wyznaczony dystans genetyczny rzędu 1,5–1,6% jest znacząco mniejszy niż między T. bernsteini i dowolnym z pozostałych gatunków w rodzaju.
Etymologia i nazewnictwo Epitet gatunkowy bergii upamiętnia Karla Heinricha Bergiusa, zmarłego w 1818 pruskiego farmaceutę i botanika, który jako pierwszy pozyskał okaz rybitwy złotodziobej w okolicy Kapsztadu.
Nazwy podgatunków pochodzą z łaciny, oznaczają kolejno: velox – „gwałtowny”, „szybki”; cristatus – „czubaty” i thalassinus – „morski” (od greckiego θαλάσσινος thalassinós – „morski”).
Nieuznawany podgatunek T. b. enigma opisano na podstawie okazu pozyskanego kilkanaście lat wcześniej. Clancey zdążył 12 lat później wykazać, że w Kanale Mozambickim występuje populacja jego zdaniem godna wyodrębnienia. W międzyczasie zaszły w Mozambiku zmiany ustrojowe, a oficjalne przyjęcie doktryny marksistowskiej potencjalnie znacząco utrudniło badania naukowe stronie południowoafrykańskiej. Clancey po kolejnych 5 latach nadał więc podgatunkowi nazwę enigma, gdyż nie chciał „pozostawiać tego bytu bez nazwy na czas nieokreślony”.
Morfologia Długość ciała wynosi od 43 do 53 cm, masa ciała zaś – u dorosłych T. b. velox: 340–397 g; u T. b. thalassinus: 325–350 g; u T. b. cristatus: 325–386 g (liczba osobników i dokładna lokalizacja nieokreślone). Rybitwy złotodziobe są stosunkowo dużymi przedstawicielami swojej podrodziny. Cechują się smukłą sylwetką, długimi, wąskimi i zgiętymi pod dużym kątem skrzydłami, głęboko wciętym rozwidlonym ogonem, długimi nogami i długim, nierzadko zgiętym w dół dziobem. Proporcjami ciała i sylwetką bardzo przypominają rybitwy bengalskie, od których są jednak większe i masywniejsze. W upierzeniu nie występuje dymorfizm płciowy. U osobników w każdym wieku występują trzy cechy diagnostyczne – połączenie dużych rozmiarów ciała, „rozczochrany” czub oraz żółty dziób. Od rybitwy bengalskiej (T. bengalensis) złotodziobe różnią się większymi rozmiarami ciała oraz dłuższym dziobem o intensywniej żółtej barwie. Podobne są również do rybitw królewskich (T. maximus), lecz rybitwy złotodziobe cechuje smuklejsza sylwetka i ciemniejszy wierzch ciała.
+Wymiary szczegółowe podane w mm (Larsson i Olsen, 1995);określenie „młodociany” odnosi się do ptaków w swojej pierwszej szacie (juwenalnej) i w 1. szacie zimowejPodgatunekWiekDługość skrzydłaDł. dziobaGłębokośćwcięcia w ogonieWiekDł. skokunśrednianśrednianśrednianśredniaT. b. veloxdorosłe30354–381366,0(♂ 362,3; ♀ 369,8)3757,8–68,8(♂ 60,0–68,8;♀ 57,8–68,1)64,6(♂ 66,3; ♀ 61,6)3672–12187,6(♂ 82,3; ♀ 89,5)Dorosłe i w 1./2.szacie zimowej4129,7–36,132,4młodociane20332–358342,6753,8–62,558,9735–5546,3T. b. cristatusdorosłe41325–365343,7(♂ 344,0; ♀ 342,4)6854,0–67,460,76655–10485,07422,6–32,028,4młodociane10325–355336,32649,7–62,557,71038–6643,6T. b. bergiidorosłe18344–375357,54557,0–67,762,31279–10689,84128,0–32,229,6T. b. thalassinus25322–356337,02953,5–64,056,7(♂ 56,5; ♀ 57,7)2565–10079,3(♂ 80,6; ♀ 78,8)2027,2–30,828,5 thumb|Rybitwy złotodziobe są jednymi z większych rybitw. Na zdjęciu stoją wraz z rybitwami białoczelnymi (Sternula albifrons) w szacie spoczynkowej Szata godowa W szacie godowej czoło białe; szerokość białego paska zależy od podgatunku, ogółem to około 2,5–11 mm. Ciemię czarne, widoczne jako błyszcząca czarna czapeczka z długim czubem. Jego pióra ułożone są luźno, jakby potargane. Dokładna pozycja czuba wiąże się z emocjami ptaka, w neutralnych sytuacjach jego pióra są ułożone gładko lub lekko opadają, natomiast czub jest nastroszony czy postawiony podczas zalotów. Szyja, spód ciała i lotki II rzędu białe. Kontrastują z szarym grzbietem i wierzchem skrzydła. Tęczówka ciemnobrązowa. Dziób żółty, w odcieniu żółcieni chromowej (opisywany też jako cytrynowy), niekiedy u nasady z zielonkawym nalotem. Czasem jest całkowicie zielonkawożółty i pokryty nieregularnymi czarnymi plamami. Nogi czarne.
Szata spoczynkowa W szacie spoczynkowej ciemię ma barwę białą, pokrywają je nieregularne czarne plamy i paski. Czerń zachowuje się jedynie w tylnej części ciemienia. Ma jednak matowy odcień, miejscami mogą pojawiać się siwe pióra. Czub jest krótszy i bardziej zaokrąglony niż w szacie godowej, dziób zaś – nieco bardziej matowy.
Szata juwenalna i młodociana W szacie juwenalnej pióra ciemienia mają brązowawe końcówki. Ich wierzch ciała, w tym wierzch skrzydeł, upstrzony jest gęsto brązowymi piórami, niekiedy tworzącymi pasy. Lotki I rzędu mają barwę ciemnobrązową, ich chorągiewki wewnętrzne zaś – białą. Lotki II rzędu popielatobrązowe z białymi końcówkami. Dziób przybiera kolor od słomkowożółtego po mniej intensywny szarożółty lub zielonkawożółty. Nogi czarnobrązowe, czarne, niekiedy szarożółte z czarnymi plamami.
Różnice między podgatunkami Przedstawiciele poszczególnych podgatunków różnią się od siebie głównie jasnością wierzchu ciała oraz ilością bieli na czole. U ptaków podgatunku nominatywnego biały pasek na czole jest najwęższy, między 2,5 a 6 mm szerokości, najszerszy zaś T. b. thalassinus – do 11 mm. Największe i najciemniejsze są rybitwy złotodziobe podgatunku T. b. velox. W zachodniej części zasięgu zostają gwałtownie zastąpione przez znacząco mniejszych przedstawicieli T. b. thalassinus. Im bliżej południowo-zachodniej Afryki, tym większe mają rozmiary i tym ciemniejszy grzbiet. Ptaki podgatunku T. b. bergii są stosunkowo duże. Dalej na wschód występuje T. b. cristatus, którego przedstawiciele osiągają przeciętne lub niewielkie rozmiary ciała. Osobniki ze wschodniego Półwyspu Malajskiego i Wielkich Wysp Sundajskich są większe, podobnie jak te z Moluków, Nowej Gwinei i wschodniej Australii. Według części źródeł (Larsson i Olsen, 1995) najjaśniejszy grzbiet cechuje T. b. thalassinus, według HBW – T. b. bergii, zwłaszcza w populacji wydzielanej niekiedy do T. b. enigma. Autorzy HANZAB podają, że u T. b. bergii wierzch ciała ubarwiony jest podobnie, jak u T. b. cristatus ze wschodniej Australii, a różnice między T. b. bergii i T. b. thalassinus są podobne, jak między T. b. cristatus z różnych części Australii. Wskazuje to na potrzebę dalszych badań nad podgatunkami rybitwy złotodziobej.
Zasięg występowania Rybitwy złotodziobe całorocznie występują na wybrzeżu i wyspach Morza Czerwonego oraz od wybrzeża Somalii na południe po Południową Afrykę i Namibię. Prócz tego gniazdują na obszarze od Zatoki Perskiej na wschód przez Malediwy, wyspy Czagos, Sri Lankę, Azję Południową i Azję Południowo-Wschodnią po Australię, a do tego wyspy zachodniego i środkowego Oceanu Spokojnego (na wschód po Wyspy Towarzystwa). BirdLife International szacuje powierzchnię tego obszaru na 142 mln km². Część populacji jest wędrowna.
Przedstawiciele podgatunku nominatywnego T. b. bergii (Lichtenstein, 1823) gniazdują w Namibii, Południowej Afryce i Mozambiku. Gniazdowanie stwierdzano od Swakopmund w Namibii do zatoki Algoa (Prowincja Przylądkowa Wschodnia) oraz od delty Zambezi w Mozambiku po Durban (KwaZulu-Natal). Poza sezonem lęgowym rybitwy złotodziobe widywano aż po Luandę w Angoli. Do 2003 roku poznano 27 miejsc gniazdowania T. b. bergii w całej południowej Afryce. Niektóre były wykorzystane raz, w innych kolonie są zakładane nieregularnie. 8 znajdowało się w Namibii, 19 – w Południowej Afryce, 2 w Prowincji Przylądkowej Wschodniej i 17 w Zachodniej.