Europejski Zielony Ład (ang. European Green Deal) – zatwierdzony w 2020 roku zbiór inicjatyw politycznych Komisji Europejskiej, którego nadrzędnym celem jest osiągnięcie przez Unię Europejską neutralności klimatycznej do 2050 roku. Plan zakłada przegląd każdej obowiązującej regulacji pod kątem jej wpływu na klimat, a także wprowadzenie nowego prawodawstwa dotyczącego gospodarki o obiegu zamkniętym, renowacji budynków, różnorodności biologicznej, rolnictwa i innowacji.

Przewodnicząca Komisji Europejskiej Ursula von der Leyen stwierdziła, że Europejski Zielony Ład będzie dla Europy „momentem lądowania człowieka na Księżycu”. 13 grudnia 2019 roku Rada Europejska zdecydowała o kontynuowaniu planu, z klauzulą wyłączającą dla Polski, a 15 stycznia 2020 roku plan poparł Parlament Europejski, wnosząc o podniesienie ambicji. Rok później przyjęto Europejskie prawo o klimacie, które przesądziło, że emisje gazów cieplarnianych w 2030 roku mają być o 55% niższe niż w 1990 roku. Sposób osiągnięcia tego celu szczegółowo opisuje pakiet legislacyjny Gotowi na 55. Jego elementem jest ETS2, nowy system handlu emisjami, który wejdzie w życie w 2027 roku i po raz pierwszy obejmie opłatami emisje z paliw używanych w budynkach i transporcie drogowym.

Wiceprzewodniczącym wykonawczym Komisji Europejskiej odpowiedzialnym za Europejski Zielony Ład został w 2019 roku Frans Timmermans. W 2023 roku zastąpił go Maroš Šefčovič, a w 2024 roku Teresa Ribera. thumb|upright=1.5|Emisje CO2 w Unii Europejskiej

Cele Nadrzędnym celem Europejskiego Zielonego Ładu jest uczynienie z Unii Europejskiej pierwszego „bloku neutralnego dla klimatu” do 2050 roku. Cele szczegółowe obejmują wiele sektorów, w tym budownictwo, różnorodność biologiczną, energetykę, transport i żywność.

Plan przewiduje obciążenia dla krajów, które nie ograniczają emisji gazów cieplarnianych w porównywalnym tempie. Służy temu mechanizm dostosowywania cen na granicach z uwzględnieniem emisji CO2 (CBAM). Plan obejmuje ponadto plan działania dotyczący gospodarki o obiegu zamkniętym, przegląd i ewentualną rewizję instrumentów polityki klimatycznej, w tym Europejskiego Systemu Handlu Emisjami, strategię „Od pola do stołu”, rewizję dyrektywy o opodatkowaniu energii pod kątem subsydiów dla paliw kopalnych i zwolnień podatkowych w lotnictwie i żegludze, strategię zrównoważonej i inteligentnej mobilności oraz strategię leśną UE, której kluczowymi celami są zalesianie oraz ochrona i odbudowa lasów w Europie. Program opiera się także na programie Horyzont Europa, który ma wspierać badania i innowacje w dziedzinie technologii transportowych, w tym akumulatorów, czystego wodoru, niskoemisyjnej produkcji stali oraz biogospodarki o obiegu zamkniętym.

Finansowanie polityk Zielonego Ładu ma zapewnić plan inwestycyjny , przewidujący co najmniej bilion euro inwestycji. Szacuje się, że osiągnięcie celów wyznaczonych w programie będzie wymagało do 2030 roku około 260 mld euro inwestycji rocznie. Prawie połowa europejskich budynków mieszkalnych powstała przed 1970 rokiem, zanim zaczęto uwzględniać standardy energetyczne. Jednym z głównych celów programu jest co najmniej podwojenie, a nawet potrojenie obecnego tempa renowacji budynków, wynoszącego około 1% rocznie.

W lipcu 2021 roku Komisja Europejska przedstawiła pakiet legislacyjny „Gotowi na 55”, zawierający między innymi wytyczne dla przemysłu motoryzacyjnego. Od 2035 roku wszystkie nowe samochody sprzedawane w UE mają być pojazdami bezemisyjnymi.

Europejski Pakt Klimatyczny Europejski Pakt Klimatyczny jest inicjatywą Komisji Europejskiej wspierającą realizację Europejskiego Zielonego Ładu. Stanowi platformę współpracy umożliwiającą osobom, społecznościom i organizacjom udział w działaniach na rzecz klimatu i środowiska w całej Europie. Przystępujące do paktu podmioty zobowiązują się do podejmowania konkretnych, mierzalnych działań klimatycznych i środowiskowych.

Obszary polityki Czysta energia thumb|upright=1.3|Struktura produkcji energii elektrycznej w UE (udział procentowy) Aby osiągnąć neutralność klimatyczną, UE zamierza zdekarbonizować swój system energetyczny, dążąc do zerowych emisji netto gazów cieplarnianych do 2050 roku. Kluczowe zasady obejmują priorytet dla efektywności energetycznej, rozwój sektora elektroenergetycznego opartego w przeważającej mierze na źródłach odnawialnych, zapewnienie przystępnych cenowo dostaw energii oraz w pełni zintegrowany, wzajemnie połączony i cyfrowy unijny rynek energii. W 2020 roku Komisja przedstawiła strategię integracji systemu energetycznego, obejmującą działania na rzecz większej bezpośredniej elektryfikacji i rozwoju czystych paliw, w tym wodoru. Powołano też Europejski Sojusz na rzecz Czystego Wodoru.

Zrównoważony przemysł W marcu 2020 roku UE ogłosiła strategię przemysłową mającą wzmocnić nowoczesne gałęzie przemysłu i rozwijać rynki „neutralnych klimatycznie” produktów gospodarki o obiegu zamkniętym, co obejmuje dekarbonizację i modernizację energochłonnych sektorów, takich jak produkcja stali i cementu. Planowana polityka zrównoważonych produktów ma ograniczać marnowanie materiałów i wzmacniać ponowne wykorzystanie oraz recykling, ze szczególnym uwzględnieniem tekstyliów, budownictwa, pojazdów, baterii, elektroniki i tworzyw sztucznych. UE zamierza także zaprzestać eksportu odpadów poza swoje granice i zrewidować przepisy o ich transporcie. Komisja Europejska szacuje, że do 2030 roku zielona ofensywa inwestycyjna Europy będzie kosztować dodatkowe 350 mld euro rocznie.

Budownictwo i renowacja Ten obszar polityki dotyczy procesów budowy i renowacji, w których wykorzystuje się wiele zasobów nieodnawialnych. Plan promuje energooszczędne metody budowlane, uodparnianie budynków na zmiany klimatu, cyfryzację oraz egzekwowanie przepisów o charakterystyce energetycznej budynków. Przewidziano także renowację mieszkań socjalnych, aby obniżyć rachunki za energię osobom najmniej zamożnym.

Od pola do stołu thumb|Rolnictwo ekologiczne jest jednym z celów strategii „Od pola do stołu” Strategia „Od pola do stołu” dotyczy zrównoważonej produkcji żywności oraz wsparcia dla rolników i rybaków. Jej celem jest ograniczenie stosowania chemicznych pestycydów, zwiększenie dostępności zdrowej żywności oraz pomoc konsumentom w rozumieniu oznaczeń produktów i zrównoważonych opakowań.

Program przewiduje następujące cele:

objęcie rolnictwem ekologicznym 25% unijnych gruntów rolnych do 2030 roku ograniczenie stosowania pestycydów o 50% do 2030 roku ograniczenie stosowania nawozów o 20% do 2030 roku ograniczenie strat składników odżywczych o co najmniej 50% ograniczenie stosowania środków przeciwdrobnoustrojowych w rolnictwie i akwakulturze o 50% do 2030 roku stworzenie systemu oznaczania zrównoważonej żywności ograniczenie marnowania żywności o 50% do 2030 roku przeznaczenie 10 mld euro na badania i innowacje w tym obszarze

Eliminacja zanieczyszczeń Plan działania na rzecz zerowych zanieczyszczeń zakłada wyeliminowanie do 2050 roku zanieczyszczeń ze wszystkich źródeł, z oczyszczeniem powietrza, wody i gleby. Szkodliwe substancje, takie jak mikroplastik i niektóre farmaceutyki zagrażające środowisku, mają być zastępowane zamiennikami.

Zrównoważona mobilność Strategia zrównoważonej i inteligentnej mobilności ma zwiększyć wykorzystanie paliw alternatywnych w transporcie drogowym, morskim i lotniczym oraz zaostrzyć normy emisji dla pojazdów spalinowych. Przewiduje rozwój inteligentnych systemów zarządzania ruchem, przenoszenie przewozów towarowych na kolej i drogi wodne, zmiany w transporcie publicznym ograniczające zatłoczenie i zanieczyszczenia oraz rozbudowę sieci punktów ładowania pojazdów elektrycznych. Plan Single European Sky ma usprawnić zarządzanie ruchem lotniczym, zwiększając bezpieczeństwo i efektywność lotów.

Bioróżnorodność Strategia bioróżnorodności UE została opublikowana w 2020 roku i przyjęta przez Parlament Europejski 9 czerwca 2021 roku. Obejmuje zarządzanie lasami i obszarami morskimi, ochronę środowiska oraz przeciwdziałanie utracie gatunków i ekosystemów. Odbudowa zniszczonych ekosystemów ma następować przez rolnictwo ekologiczne, wspieranie procesów zapylania, przywracanie swobodnego biegu rzek, ograniczanie pestycydów szkodliwych dla dzikiej przyrody i ponowne zalesianie.

Strategia zakłada między innymi ochronę 30% terytorium morskiego i 30% terytorium lądowego, ze szczególnym uwzględnieniem lasów pierwotnych i starodrzewów, posadzenie 3 mld drzew do 2030 roku, przywrócenie swobodnego biegu co najmniej 25 000 km rzek, zwiększenie udziału rolnictwa ekologicznego, odwrócenie spadku populacji owadów zapylających oraz przeznaczanie na te cele 20 mld euro rocznie. Według Komisji Europejskiej znaczna część gospodarki zależy od przyrody, a korzyści z sieci Natura 2000 w Europie szacuje się na 200–300 mld euro rocznie. Elementem tej polityki jest przyjęte później .

Kalendarium 11 grudnia 2019: przedstawienie Europejskiego Zielonego Ładu 14 stycznia 2020: przedstawienie planu inwestycyjnego Europejskiego Zielonego Ładu oraz mechanizmu sprawiedliwej transformacji 4 marca 2020: projekt europejskiego prawa o klimacie 10 marca 2020: przyjęcie europejskiej strategii przemysłowej 11 marca 2020: projekt planu działania dotyczącego gospodarki o obiegu zamkniętym 20 maja 2020: przedstawienie strategii „Od pola do stołu” oraz strategii bioróżnorodności UE do 2030 roku 8 lipca 2020: przyjęcie strategii integracji systemu energetycznego i strategii wodorowej 12 lipca 2020: wejście w życie taksonomii zrównoważonych działalności, ograniczającej greenwashing i pomagającej inwestorom w wyborze zielonych inwestycji 17 września 2020: przedstawienie planu celów klimatycznych na 2030 rok 9 grudnia 2020: uruchomienie Europejskiego Paktu Klimatycznego 14 lipca 2021: przedstawienie pakietu „Gotowi na 55” 21 grudnia 2024: wejście w życie rozporządzenia o europejskich zielonych obligacjach

Odbudowa po pandemii COVID-19 Wraz z rozprzestrzenianiem się pandemii COVID-19 w 2020 roku uwaga poświęcana Europejskiemu Zielonemu Ładowi zmalała. Część polityków, w tym premier Czech Andrej Babiš, sugerowała roczną pauzę lub całkowite porzucenie planu, argumentując, że priorytetem powinien być bieżący kryzys. Wraz z początkiem odbudowy gospodarczej większość rządów poparła jednak kontynuację programu. W połowie kwietnia 2020 roku przedstawiciele 17 rządów podpisali list wzywający do realizacji planu jako „odpowiedzi na kryzys gospodarczy, przekształcającej Europę w zrównoważoną i neutralną dla klimatu gospodarkę”.

W maju 2020 roku ogłoszono wart 750 mld euro pakiet odbudowy Next Generation EU oraz budżet w wysokości biliona euro, których częścią jest Europejski Zielony Ład. Środki mają być wydawane wyłącznie na projekty spełniające określone zielone kryteria, a 25% finansowania przeznaczono na łagodzenie zmian klimatu. Z finansowania wyłączono paliwa kopalne i energię jądrową. W lipcu 2020 roku przywódcy państw UE uzgodnili pakiet odbudowy i budżet, zwiększając udział środków na działania klimatyczne do 30%.

Mechanizm sprawiedliwej transformacji thumb|Frans Timmermans podczas wystąpienia o Zielonym Ładzie w siedzibie Europejskiego Banku Inwestycyjnego Mechanizm sprawiedliwej transformacji ma sprawiedliwiej rozłożyć ciężar przechodzenia na zieloną gospodarkę. Kraje o większym zatrudnieniu w sektorach węgla i łupków bitumicznych oraz o wyższych emisjach gazów cieplarnianych otrzymają większą pomoc finansową. Według Fransa Timmermansa mechanizm ułatwi inwestycje najbardziej dotkniętym regionom i zaoferuje pakiet wsparcia o wartości co najmniej 100 mld euro.

Pierwszym filarem mechanizmu jest Fundusz Sprawiedliwej Transformacji, który zapewni 17,5 mld euro unijnych grantów najbardziej dotkniętym regionom. Drugi filar to specjalny program przejściowy w ramach InvestEU mobilizujący inwestycje prywatne, a trzeci to instrument pożyczkowy dla sektora publicznego utworzony wspólnie z Europejskim Bankiem Inwestycyjnym.

Krytyka Lobbing