Walki o Wyspę Bougainville’a – seria bitew lądowych i morskich stoczonych podczas wojny na Pacyfiku pomiędzy siłami alianckimi a japońskimi na Wyspie Bougainville’a. Była to część operacji Cartwheel, wielkiej ofensywy aliantów na południowym Pacyfiku. Walki przebiegły w dwóch fazach. Pierwsza faza, w której wojska amerykańskie wylądowały i utrzymały perymetr wokół przyczółka w Torokinie, trwała od listopada 1943 do listopada 1944 roku. Druga faza, w której do ofensywy przeszły głównie wojska australijskie, likwidując kotły z wygłodniałymi, odizolowanymi, ale wciąż zdeterminowanymi oddziałami japońskimi, trwała od listopada 1944 do sierpnia 1945 roku, kiedy to poddali się ostatni japońscy żołnierze na wyspie. W końcowej fazie walk siły australijskie posuwały się na północ w kierunku półwyspu Bonis i na południe w stronę głównej japońskiej twierdzy Buin, lecz II wojna światowa zakończyła się, zanim te dwie enklawy zostały zdobyte.
Okupacja japońska Przed wojną Wyspa Bougainville’a była administrowana jako część australijskiego Terytorium Nowej Gwinei, mimo że geograficznie jest częścią łańcucha Wysp Salomona. W rezultacie przez różnych historyków badaczy tych walk jest ona określana zarówno jako część walk na Nowej Gwinei, jak i walk na Wyspach Salomona.
Na przełomie marca i kwietnia 1942 roku Japończycy wylądowali na Buka oraz Wyspie Bougainville’a w ramach ofensywy na południowym Pacyfiku. W tamtym czasie na wyspie stacjonował tylko niewielki garnizon australijski, który składał się z około 20 żołnierzy z 1. Samodzielnej Kompanii oraz kilku obserwatorów wybrzeża. Wkrótce po przybyciu Japończyków większość sił australijskich została ewakuowana przez alianckie okręty, chociaż niektórzy obserwatorzy wybrzeża pozostali na tyłach wroga, aby zapewnić informacje wywiadowcze.
Po zabezpieczeniu wyspy Japończycy niezwłocznie przystąpili do budowy lotnisk na północy, wschodzie i południu Wyspy Bougainville’a; ale nie na zachodzie.. Główne bazy lotnicze znajdowały się na wyspie Buka, półwyspie Bonis na północy, w Kahili i Kara na południu oraz w Kiecie na wschodnim wybrzeżu, podczas gdy cumowisko marynarki wojennej zostało zbudowane przy porcie Tonolei w pobliżu Buin na południowej równinie przybrzeżnej, mniejsze kotwicowiska powstały także na pobliskich wyspach Shortland. Na wyspach Treasury i Shortland wybudowane zostały kolejne lotniska, bazy morskie i kotwicowiska. Obiekty te pomagały chronić Rabaul, główny japoński garnizon i największą bazę morską na południowym Pacyfiku, jednocześnie umożliwiając dalszą ekspansję na południowy wschód, wzdłuż łańcucha Wysp Salomona, do Guadalcanalu i dalej. Bazy te pozwoliły Japończykom prowadzić operacje lotnicze na południowych Wyspach Salomona i atakować alianckie linie komunikacyjne pomiędzy Stanami Zjednoczonymi, Australią i południowo-zachodnim Pacyfikiem. Przez aliantów Wyspa Bougainville’a była uważana za kluczową dla neutralizacji japońskiej obecności wokół Rabaulu.
Po przejściu aliantów do ofensywy na Pacyfiku ich szacunki japońskich sił na Wyspie Bougainville’a były bardzo zróżnicowane i wahały się od 45 000 do 65 000 żołnierzy armii cesarskiej, personelu marynarki wojennej oraz robotników. Siły te wchodziły w skład japońskiej 17 Armii dowodzonej przez gen. Harukichi Hyakutake. Hyukatake podlegał pod gen. Hitoshiego Imamurę, dowódcę japońskiej 8 Grupy Armii, z siedzibą w Rabaulu. Natomiast dowództwo marynarki wojennej w Rabaulu było podporządkowane wiceadm. Jinichi Kusakiemu, dowódcy Floty Obszaru Południowo-Wschodniego. Poziom współpracy między tymi dwoma oficerami był większy niż zwykle występujący pomiędzy dowódcami różnych rodzajów japońskich sił zbrojnych. Na Wyspie Bougainville’a siły japońskie składały się z następujących formacji: 17 Dywizji Piechoty, złożonej z 81 Pułku Piechoty i III batalionu 53 Pułku Piechoty pod dowództwem gen. mjr. Kesao Kijimy oraz elementów 6 Dywizji Piechoty. 17 Dywizja Piechoty zajęła północną część wyspy, podczas gdy 6 Dywizja była odpowiedzialna za obszar na południe od Tariny..
Plany aliantów Wybór celu operacji thumb|Mapa przedstawiająca lokalizacje kluczowych bitew na Wyspie Bougainville’a w latach 1944–1945 Neutralizacja głównej japońskiej bazy w Rabaulu była ostatecznym celem ofensywy aliantów na Wyspach Salomona. Aby to osiągnąć, alianccy planiści przygotowali plan operacji Cartwheel. W 1943 roku Rabaul był już w zasięgu alianckich ciężkich bombowców, ale dla lekkich bombowców i myśliwców eskortowych potrzebne było bliżej położone lotnisko. Do tego celu nie musiała być zajęta cała Wyspa Bougainville’a; potrzebny był tylko dość płaski kawałek ziemi, aby mogły na nim wylądować samoloty. Według Morisona był to „jedyny powód, dla którego Kolegium Połączonych Szefów Sztabów upoważniło Halseya do zajęcia części wyspy: ustanowienie wysuniętych lotnisk do ataku na Rabaul”.
Teren wokół przylądka Torokina został wybrany jako miejsce do lądowania, ponieważ nie było tam żadnych japońskich baz, przez co nie spodziewano się silnego oporu. Ponadto położona tuż obok niego zatoka Cesarzowej Augusty miała miejsce na kotwicowisko otoczone naturalnymi falochronami, podczas gdy fizyczne przeszkody na wschód od przylądka, takie jak przykład pasma górskie i gęsta dżungla, oznaczały, że przeprowadzenie kontrataku byłoby ponad możliwości Japończyków przez kolejne tygodnie, jeśli nie miesiące, co pozwoliłoby wojskom amerykańskim skonsolidować siły po wylądowaniu i dać im wystarczająco dużo czasu na ustanowienie silnego perymetru obronnego.
Przygotowania do lądowania Wyspa Bougainville’a leżała w rejonie południowo-zachodniego Pacyfiku, więc operacje na jej obszarze nominalnie znajdowały się pod dowództwem gen. Douglasa MacArthura, którego kwatera główna znajdowała się w Brisbane w Australii. Chociaż MacArthur musiał zatwierdzić wszystkie główne posunięcia, całkowicie przekazał planowanie i kontrolę operacyjną adm. Williamowi F. Halseyowi, dowódcy Trzeciej Floty Stanów Zjednoczonych, z siedzibą w Nouméa na Nowej Kaledonii. W połowie października, Halsey wyznaczył dzień 1 listopada jako datę inwazji na Wyspę Bougainville’a..
Na początku października dla Japończyków stało się jasne, że alianci planują dalsze działania ofensywne po przejęciu kontroli nad Nową Georgią, chociaż cel ich kolejnego ataku był nieznany. Dowódca japońskiej Połączonej Floty, adm. Mineichi Koga, wypływając pod swoim proporcem na pokładzie pancernika „Musashi” z atolu Truk, wysłał wszystkie samoloty ze swoich lotniskowców do Rabaulu. Tam miały połączyć się z armijnymi siłami powietrznymi, które już tam stacjonowały i zbombardować bazy aliantów oraz trasy zaopatrzenia w ramach planu zwanego przez Japończyków Operacją RO. W rzeczywistości plan ten przyniósł bardzo niewiele, poza dalszym zniszczeniem japońskiego lotnictwa w regionie, ponieważ atakujące siły powietrzne poniosły bardzo ciężkie straty. Później uniemożliwiło to Japończykom przeciwdziałaniu amerykańskim desantom na Wyspach Gilberta i Marshalla.
Aby zmylić Japończyków co do prawdziwego celu aliantów, przeprowadzono dwie inne inwazje. Wyspy Treasury, na południowy zachód od Shortlands, zostały zajęte 27 października przez 8 Brygadę nowozelandzkiej 3 Dywizji Piechoty pod dowództwem bryg. Roberta Row’a, a następnie przeprowadzono pozorowane lądowanie na Choiseul, jedną z głównych wysp łańcucha Salomonów. W przeciwieństwie do Guadalcanalu i Nowej Georgii, planiści alianccy nie byli w stanie uzyskać cennych informacji od obserwatorów wybrzeża lub małych oddziałów armii australijskiej, ponieważ Japończycy wyparli ich z wyspy na długo przed rozpoczęciem operacji Cherry Blossom.
Przydzielone siły Kontradm. Theodore Wilkinson, dowódca sił amfibijnych Trzeciej Floty, został przydzielony przez Halseya do kierowania lądowaniem na przylądku Torokina z pokładu jego okrętu flagowego, transportowca szturmowego „George Clymer”. Łodzie pod dowództwem Wilkinsona miały dostarczyć na wyspę żołnierzy I Korpusu Amfibijnego Marines, dowodzonego przez gen. mjr. Alexandra Vandegrifta, zwycięzcę kampanii na Guadalcanal. Siły Vandegrifta, w sumie 14 321 ludzi, składały się z 3 Dywizji Piechoty Morskiej pod dowództwem gen. mjr. Allena H. Turnage’a, 37 Dywizji Piechoty Armii Stanów Zjednoczonych pod dowództwem gen. mjr. Roberta S. Beightlera oraz Advance Naval Base Unit No. 7.
Lądowanie na przylądku Torokina Dzień pierwszy: 1–2 listopada 1943 thumb|Sektory desantowe w pobliżu przylądka Torokina Trzy grupy transportowców zebrały się w Zatoce Cesarzowej Augusty rankiem 1 listopada. Mapy wybrzeża Wyspy Bougainville’a, które posiadali alianci, były bardzo mało wiarygodnymi opracowaniami niemieckiej Admiralicji pochodzącymi z około 1890 roku. Zostało na nich naniesionych kilka poprawek dzięki lotom zwiadowczym i rozpoznaniu okrętów podwodnych, ale niektóre odległości nadal były błędne zaznaczone. Morison wspomina, że „pod koniec podejścia, kiedy oficer nawigacyjny transportowca został poproszony przez kapitana o pozycję statku, odpowiedział: „Około trzech mil w głąb lądu, sir!”. Morison wspomina dalej scenę lądowania:
Adm. Wilkinson z trudnych lądowań na Guadalcanalu i Nowej Georgii wyciągnął ważną lekcję o konieczności szybkiego rozładunku i oddalenia swoich powolnych, wrażliwych transportowców z miejsca lądowania. W tym celu załadował swoje transportowce tylko do połowy, a statki towarowe do jednej czwartej, oraz upewnił się, że 30% żołnierzy na plaży pomagało w rozładunku. Japończycy, zaskoczeni desantem, nie byli w stanie przeprowadzić ataku powietrznego na flotę inwazyjną. Adm. Wilkinson, ciesząc się, że jego transportowce niezagrożone atakiem powietrznym były w stanie wyładować prawie cały kontyngent wojsk i dużą ilość sprzętu, nakazał im opuścić obszar desantu około zachodu słońca.
Odpowiedź japońska Siły japońskie w rejonie desantu były ograniczone do siły plutonu, ponieważ Japończycy nie spodziewali się lądowania nieprzyjaciela w tym rejonie, a ich system logistyczny nie był w stanie zaopatrywać większej liczby żołnierzy tak daleko od bazy. Kiedy wieść o lądowaniu dotarła do Rabaulu, wiceadm. Tomoshige Samejima, dowódca japońskiej 8 Floty, natychmiast zaokrętował tysiąc żołnierzy z II batalionu 54 Pułku Piechoty na pięć transportowców-niszczycieli w Rabaulu i wysłał je na przylądek Torokina, aby wykonać przeciwuderzenie.. Transportowcom towarzyszyła eskorta składająca się z dwóch ciężkich krążowników, dwóch lekkich krążowników i sześciu niszczycieli dowodzonych przez wiceadm. Sentaro Omori. Podczas nocnego rejsu do Torokiny japońskie jednostki zostały wykryte przez amerykański okrętów podwodny i prawdopodobnie samolot rozpoznawczy. Zaniepokojony utratą elementu zaskoczenia, Omori skontaktował się przez radio z Samejimą, prosząc o pozwolenie na odesłanie powolnych transportowców z powrotem do Rabaulu, ale równocześnie kontynuację ataku okrętami amerykańskich transportowców, które, jak przypuszczał, wciąż znajdowały się w Zatoce Cesarzowej Augusty. Samejima zgodził się, a Omori nadal parł naprzód ze swoimi krążownikami i niszczycielami.
W tym samym czasie kontradm. Stanton Merrill płynął w kierunku Zatoki z czterema lekkimi krążownikami i ośmioma niszczycielami. Obie siły spotkały się we wczesnych godzinach porannych 2 listopada i doszło do bitwy w Zatoce Cesarzowej Augusty, w której Japończycy stracili lekki krążownik „Sendai” i niszczyciel „Hatsukaze”.
Rajd krążowników na Rabaul