Hunza (urdu ہنزہ, bsk. Hunzo) – historyczne księstwo o ustroju feudalnym z autokratycznym systemem władzy, istniejące od co najmniej XIV w. do jego zniesienia w 1974 r. Położone w środkowej części doliny rzeki Hunza w zachodniej części Karakorum; zamieszkałe przez Buruszów, niewielką grupę Wachów i innych osiedleńców. Przez ostatnie trzy wieki historycznie udokumentowanego istnienia graniczyło w zmiennym zakresie: na południu i południowym zachodzie z podobnym mu księstwem Nagiru, na północy i północnym wschodzie z chińskim regionem Sinciang, na zachodzie z księstwem Chitralu, a na północnym zachodzie z Afganistanem. Hunza była krajem nominalnie niezależnym, uznającym jednak Chiny za swego suzerena, oraz przejściowo uznającym zwierzchniość Kaszmiru. W wyniku brytyjskiej kampanii zbrojnej w 1891 r. weszła w obręb Indii Brytyjskich, zachowując wewnątrzpaństwową niezależność. W 1947 r., po rozpadzie Imperium Brytyjskiego, opowiedziała się za przyłączeniem do Pakistanu. W 1974 r. Hunza została zlikwidowana jako księstwo i włączona w region Obszary Północne, administrowany przez Pakistan, ale niemający statusu prowincji.

Czasy przedkolonialne Początki Od zarania dziejów państewka Hunza i Nagir, leżące na przeciwległych brzegach rzeki Hunzy, były niezależne politycznie i tylko doraźnie deklarowały tytularną lojalność wobec władztw sąsiadujących, np. Kaszmiru czy Turkiestanu. Wcześniejsi autorzy (np. J. Biddulph w 1880, E.F. Knight w 1983, H. Haughton w 1913, D. Lorimer w 1935) przytaczają opowieść o XV-wiecznej rywalizacji dwóch braci, protoplastów osobnych linii władców rządzących w Nagirze (dynastia Moghlot) i w Hunzie (dynastia Ayáśo). Obronny charakter wiosek w Dolinie Hunzy dowodzi raczej wojowniczych relacji między sąsiadującymi osiedlami niż zagrożenia zewnętrznego. Antagonizmy były okresowo zażegnywane, m.in. poprzez małżeństwa między domami panującymi. Podróżnicy w połowie XIX w. obliczali wielkość Hunzy na parę tysięcy domostw, skupionych w trzech zamieszkałych przez Buruszów wioskach w środkowej części doliny i rządzonych przez dziedzicznego władcę zwanego w języku buruszaski tham. Hunzakuc (lub Hunzakuts nazywają się mieszkańcy Doliny Hunzy i kraju Hunza) obok rolnictwa zajmowali się też wypasem i łowiectwem, ale nie zapewniało to egzystencji wolnej od okresów niedostatków, a nawet głodu. Znaczne korzyści czerpano z systematycznych napadów na karawany przeprawiające się drogami szlaku jedwabnego przez górskie przełęcze między Kaszgarem a Kaszmirem, kontrolowane przez bandy z Hunzy (w mniejszym stopniu z Nagiru). Nie tylko rabowano towary, ale i brano w niewolę ludzi, których odsprzedawano jako niewolników, głównie w Badakszanie. W górskich rzekach płukano także złoto, którym opłacano np. trybuty dla maharadży Kaszmiru.

Struktura władzy i społeczeństwa Społeczeństwo księstwa Hunzy było ściśle klasowe, z możliwością mobilności jedynie między najwyższymi klasami, i oparte na klanach rodowych (bsk. moór). Dziedziczny władca z dynastii Ayáśo, tham, rządził w otoczeniu licznych wielmożów (bsk. guśpúr i uyóṅko) i ich krewnych, warstwy utrzymywanej z podatków (w naturze) i innych bezpośrednich dochodów księstwa, np. z rozboju. Wzajemna współzależność władcy i tej arystokracji pozostawała w równowadze, ale czyniła politykę thama zależną od konieczności utrzymywania znacznej ilości nieproduktywnych osób, tytularnie pełniących funkcje urzędnicze. Inną wpływową grupą był rodzinny klan wezyra (bsk. wazīr), najważniejszego doradcy thama. Przeważająca część terenów uprawnych należała do klanów rządzących – thama i wezyra. Ludność niższych warstw była zobowiązana, obok wnoszenia podatków, także do wykonywania nieodpłatnie prac na rzecz społeczności. W każdej z wiosek mieszkał przedstawiciel władcy należący do jego rodziny (bsk. guśpúr) lub inna zaufana osoba, np. starszy wioski (bsk. traṅphá), wywodząca się przeważnie z rodowego klanu wezyra (bsk. wazīrkuċ). Charakterystyczną cechą Hunzy był brak wśród elity rządzącej przedstawicieli duchowieństwa, a najbliższy pīr rezydował w Gilgit. Z przywileju pełnienia urzędów (czyli dostępu do klasy uyóṅko) praktycznie wyłączeni byli Wachowie i osiedleńcy, których językiem ojczystym był szina. Swoistą grupę tworzyli baldákuyo pracujący sezonowo i nieodpłatnie jako tragarze, wcześniej zatrudniani także do wypłukiwania złota. Do najniższej, wyłączonej z wszelkich przywilejów warstwy społecznej Ḍom, pogardliwie nazywanej bériċo, należeli kowale i muzycy.

Konsolidacja księstwa Kilkutysięczną ludność prawobrzeżnego dna doliny w środkowym biegu Hunzy skonsolidował w mikropaństwo (księstwo) pod koniec XVIII w. tham Silum Chan III (zwany też Salim Chan), pokonawszy swego brata Mirzę. Poprzez rozbudowę kanałów irygacyjnych powiększono tereny uprawne wokół trzech osad obronnych (Ganesh, Altit i Baltit), co przyczyniło się do wzrostu liczby mieszkańców. W tym okresie zwiększyła się migracja z sąsiednich dolin, za którą w ciągu jednego pokolenia postępowała asymilacja z ludnością buruszowską. Nad Hunzę przybyły m.in. znaczne grupy Wachów i założone zostały osiedla w górnym biegu Hunzy, na terenie nazwanym później Gojal. Leżące na lewym brzegu Hunzy księstwo Nagir nie rozprzestrzeniało się w podobny sposób. Z okresem panowania Salima Chana wiąże się też rozszerzanie kontaktów z chińskim Kaszgarem po północnej stronie Karakorum, przy czym prowadzące na północ przełęcze (Kilik, Mintaka, Khunjerab) kontrolowane były przez Buruszów. Politykę korzystnych relacji z terenami granicznymi pod władzą dynastii Qing kontynuował jego syn Ghazanfar Chan. Okres jego rządów, podobnie jak jego syna Ghazana Chana, wyznaczało ścisłe egzekwowanie podatków od pasterzy i kupców oraz systematycznie prowadzone napady na karawany i handel niewolnikami, które były źródłem dochodu niezbędnym do utrzymania rozległej warstwy wielmożów i ich rodzin. Zbójecki proceder, sięgający poprzedniego stulecia, nie wywoływał jednak bezpośrednich zatargów z chińskimi sąsiadami, z którymi już w połowie XVIII w. tham Kisro utrzymywał relacje handlowe – w zamian za złoto Hunzakuc otrzymywali jedwab, bawełnę, srebro, herbatę i porcelanę. Tham Ghazan Chan wchodził natomiast w nieustanne konflikty z sąsiadami (Nagirem, Gilgitem). Nie cieszył się też zaufaniem Brytyjczyków, niechętnie patrzących na powiązania między thamami Hunzy a graniczną chińską prowincją, gdzie jeszcze w 1847 r. tham Ghazanfar Chan otrzymał od władz imperium chińskiego własność ziemską (urdu ǰagīr).

Okres w obrębie Imperium Brytyjskiego 1891–1947 Rola Hunzy w Wielkiej Grze Dolina Hunzy, a więc i leżące w niej księstwa Hunza i Nagir, miała strategiczne znaczenie ze względu na przełęcze górskie, ku którym prowadziła. Były one jednymi z niewielu szlaków komunikacyjnych między Chinami i poszerzającą na południe strefę wpływów Rosją po północnej stronie łańcucha Karakorum a Imperium Brytyjskim na jego południowej flance. Mocą zawartego w Amritsarze w 1846 r. traktatu między Brytyjską Kompanią Wschodnioindyjską a władcą księstwa Dżammu Gulabem Singh sprzedano mu Dolinę Kaszmiru i poprzez połączenie jej obszaru z pozostałymi władztwami Gulaba Singh utworzono księstwo Dżammu i Kaszmiru, a Gulab Singh został jego pierwszym maharadżą. Gilgit i leżąca na północ od niego Dolina Hunzy nie weszły formalnie w obręb nowego księstwa, choć Brytyjczycy uważali, że znalazły się one, podobnie jak Baltistan, w obrębie kaszmirskiej jurysdykcji. Hunza i Nagir pozostały niezależne, jednak kontynuowano płacenie maharadży wymaganego przez niego trybutu. W 1860 r. kolejny maharadża Dżammu i Kaszmiru Ranbir Singh zdołał przyłączyć do swego księstwa te tereny i mianował Gilgit stolicą nowo utworzonego dystryktu (bsk. wazarat) o tej samej nazwie. Tham Hunzy zwlekał do 1869 r. ze złożeniem hołdu nowemu maharadży Kaszmiru i nie godził się na obecność kaszmirskich urzędników w samej Hunzie. W zamian za brytyjskie wsparcie militarne Ranbir Singh przystał w 1877 r. na utworzenie w Gilgicie brytyjskiej agentury (Gilgit Agency), której zadaniem miało być m.in. monitorowanie działalności księstw na terenach przygranicznych. Brytyjskie zainteresowanie tym rejonem rosło wraz z aktywnością Rosji w tej części Azji Środkowej; budziło ona o tyle uzasadnione obawy Brytyjczyków o możliwość opanowania przez nią karakorumskich i pamirskich przełęczy, o ile znane im były kontakty thama Hunzy Safdara Ali Chana i władcy Chitralu z Rosją. Współpraca między Johnem Biddulphem, pierwszym szefem Gilgit Agency (sprawującym urząd zwany British Political Agent lub Resident), a maharadżą nie układała się najlepiej, a co gorsza baza w Gilgicie nie miała dostatecznie silnej obsady militarnej, by skutecznie odeprzeć ewentualny atak ze strony niespokojnych górskich państewek. W 1881 r. zawieszono jej działalność, uwalniając tym samym poczynania polityczne maharadży spod brytyjskiego nadzoru. Kiedy jednak zaczęto podejrzewać, że kolejny maharadża Pratap Singh utrzymuje korespondencję z carem Rosji, uznano za konieczne ustanowienie brytyjskiej kontroli w tym terenie i przywrócenie Gilgit Agency w 1889 r.

Polonicum Wielkiej Gry w Dolinie Hunzy Wyznaczony na nowego Political Agent Algernon Durand był młodszym bratem sir Mortimera Duranda, który jako minister spraw zagranicznych rządu indyjskiego (foreign secretary to the Government of India) szczególnie mocno popierał umocnienie, także militarne, pozycji Imperium na północnych rubieżach Kaszmiru. Algernon Durant tuż przed objęciem stanowiska w Gilgicie podróżował po tamtym rejonie i dobrze go poznał, co opisał – razem z dalszymi dziejami powstania i prowadzenia Gilgit Agency – w wydanej w 1899 r. książce The Making of A Frontier. Five Years’ Experiences and Adventures in Gilgit, Hunza Nagar, Chitral, and the Eastern Hindu-Kush. Wspomina w niej, że powracając ze swojej pierwszej wyprawy (misji rekonesansowej) w 1888 r. dowiedział się w Gilgicie, że niedawno odwiedził Hunzę rosyjski oficer, co skomentował krótkim: The game had begun. Tym oficerem był Bronisław Grąbczewski, generał w służbie wojsk rosyjskich, któremu w 1888 r. Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne powierzyło prowadzenie wyprawy naukowo-badawczej w rejon doliny rzeki Hunzy i jej dopływów. Miał za zadanie, podróżując z niewielką eskortą, odwiedzić mało znane, ale ważne ze względu na położenie w pasie granicznym, państewka, w tym Kandżut, jak nazywano wtenczas (według chińskiiej wersji) Hunzę i Nagir. Po pokonaniu wielkich trudności, jakie stawiały przed nim warunki terenowe, i licznych przygodach dotarł do stolicy Hunzy Baltitu, by spędzić tam tydzień fetowany przez thama Safdara Ali Chana. Jakkolwiek zainteresowany prowadzeniem wywiadu politycznego i terenowego, prowadził Grąbczewski przede wszystkim działalność naukową (m.in. spisywał słownictwo języków buruszaski i wachański), robił badania geologiczne oraz utrwalił w fotografiach obrazy ówczesnej Doliny Hunzy i jej mieszkańców.

Kampania wojenna o Hunzę i Nagir w 1891 r.