Operacja lwowska – działania wojenne Wojska Polskiego i sprzymierzonej Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej toczone z Armią Czerwoną na południowym odcinku frontu wschodniego od końca lipca do połowy października 1920. Obszar działań ograniczony był od północy terenem Polesia, a od południa granicami z Rumunią i Czechosłowacją, biegnącymi wzdłuż Dniestru i łuku Karpat.
Etapy operacji lwowskiej Za początek operacji lwowskiej uznano dzień 25 lipca 1920, kiedy to, po zakończeniu bitew pod Równem, Łuckiem i Dubnem, dowództwo Frontu Południowego wydało rozkaz nakazujący przegrupowanie do bitwy mającej na celu osaczenie i pobicie 1 Armii Konnej Siemiona Budionnego, a koniec to zagon kawaleryjski na Korosteń. faza wstępna to trwająca do pierwszych dni sierpnia bitwa pod Brodami i Beresteczkiem i toczone równolegle walki odwrotowe między Zbruczem i Seretem. Etap ten zakończył się częściowym pobiciem 1 Armii Konnej Siemiona Budionnego pod Brodami, ale na południu odwrotem znad Seretu. etap pierwszy to bitwa na przedpolach Lwowa stoczona przez polskie 3. i 6 Armię z armiami Frontu Południowo-Zachodniego na linii górnego Bugu i Gniłej Lipy oraz na bezpośrednich przedpolach miasta. W tym etapie sowieckie armie podjęły próbę zdobycia Lwowa dwustronnym oskrzydleniem od północy i południa z jednoczesnym atakiem ze wschodu. Etap ten zakończył się z końcem drugiej dekady sierpnia odwrotem przeciwnika na pozycje wyjściowe. etap drugi to bitwy toczone przez 3 i 6 Armię z 1 Armią Konną Budionnego i 12 Armią nad środkowym Bugiem, pod Zamościem i Komarowem, a także rozgrywające się jednocześnie na południu boje na wschód od Lwowa i nad Dniestrem, zakończone zwycięsko w pierwszych dniach września 1920. etap trzeci to przeprowadzona we wrześniu i w pierwszych dniach października kampania jesienna na Wołyniu i Podolu, zakończona wyparciem wojsk sowieckiego Frontu Południowo-Zachodniego z Małopolski Wschodniej za Zbrucz, a z Wołynia za Horyń.
Siły stron Armia Czerwona W pierwszej połowie sierpnia struktury Armii Czerwonej na froncie od Polesia do Karpat nie zmieniły się od czasu rozpoczęcia operacji lwowskiej. Na tym terenie działało gros sił Frontu Południowo-Zachodniego Jegorowa, ze stanowiskiem dowodzenia w Charkowie. W skład frontu wchodziły między innymi 12 Armia, 14 Armia i 1 Armia Konna Siemiona Budionnego. Już podczas operacji lwowskiej wyniknęły różnice zdań między Siergiejem Kamieniewem i Michaiłem Tuchaczewskim z jednej strony, a Aleksandrem Jegorowem i Józefem Stalinem z drugiej, w sprawie podporządkowania dowództwu Frontu Zachodniego armii operujących na odcinku przeciwpolskim. Ostatecznie 12 Armia i 1 Armia Konna przeszły pod rozkazy Michaiła Tuchaczewskiego. W początkach sierpnia prawe skrzydło Frontu Południowo-Zachodniego liczyło blisko 200 000 ludzi, miało ponad 2400 karabinów maszynowych i 300 dział. Polski wywiad następująco oceniał siły sowieckie:
Związek strategicznyDataZwiązki operacyjnebagnetyszablekmdziałaFront Południowo-Zachodni Aleksandr Jegorow3 VIII12., 14 Armia, 1 Armia Konna3500027200153526912 VIII12., 14 Armie, 1 Armia Konna4300016000?39017 VIII12., 14 Armie, 1 Armia Konna26500127001060200Związki operacyjneDataZwiązki taktycznebagnetyszablekmdziała12 Armia Gaspar Woskanow 3 VIII7., 25., 44., 58 DS, BB, BK1680034005509412 VIII7., 25., 44., 58 DS, BB, BK170003500?11217 VIII7., 25., 44 DS, BB, BK8600800280621 Armia Konna Siemion Budionny31 VIII4.,6.,9.11.,14 DK, 24.,45 DS7150880046579+1512 VIII4.,6.,9.11.,14 DK, 24.,45., 47 DS105008500?11017 VIII4.,6.,11.,14 DK, 24 DS3000770035050+614 Armia Michaił Mołkoczanow3 VIII41., 60., „Swodna” DS, 8 DK120005005209612 VIII41.,45.,47.,60 DS, 8 DK16000400?16617 VIII41.,45.,47.,60 DS, 8 DK18000500452110 Wojsko Polskie W pierwszej dekadzie sierpnia 1920 komendę nad wojskami działającymi na południe od Polesia sprawowało dowództwo Frontu Południowo-Wschodniego, z dowódcą gen. Edwardem Rydzem-Śmigłym i szefem sztabu płk. szt. gen. Tadeuszem Kutrzebą. Dowództwu temu podlegały 3., 2. i 6 Armia, a tej ostatniej Armia Czynna URL. Rozkazem Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego nr 8358/III z 6 sierpnia 1920 zmieniono struktury dowodzenia na tym odcinku. Z dniem 8 sierpnia dowództwo 2 Armii podporządkowano dowództwu Frontu Północnego gen. Józefa Hallera, a jego sztab wraz z oddziałami armijnymi przerzucono transportem kolejowym na południe od Warszawy. Dowództwo 2 Dywizji Jazdy i część jej jednostek odeszło do 5 Armii gen. Władysława Sikorskiego. Dywizje wchodzące dotąd w skład 2 Armii podporządkowano dowództwom armii sąsiednich. 1 Dywizja Piechoty Legionów i 4 Brygada Jazdy weszły w skład 3 Armii, a 6 Dywizja Piechoty oraz zreorganizowana 1 Dywizja Jazdy w skład 6 Armii. 10 sierpnia z podległości dowództwa Frontu Południowo-Wschodniego wyłączona została 6 Armia i podporządkowana bezpośrednio Naczelnemu Dowództwu Wojska Polskiego. W tym też czasie ze składu 6 Armii odeszła 18 Dywizja Piechoty i została przerzucona na odcinek Frontu Północnego, gdzie weszła w skład 5 Armii.
12 sierpnia 1920 dotychczasowe dowództwo 6 Armii przekształcone zostało w dowództwo Frontu Południowego, z siedzibą we Lwowie. Dowódcą frontu pozostał gen. Wacław Iwaszkiewicz, a szefem sztabu płk szt. gen. Edmund Kessler. W skład Frontu Południowego weszła zreorganizowana 5 Dywizja Piechoty, 6 DP, 12 DP, 13 DP, Grupa Jazdy oraz Armia Czynna URL gen. Michała Omelianowycza-Pawlenki. 18 sierpnia 1920 wyodrębnione zostało dowództwo „nowej” 6 Armii. Jej dowódcą został gen. Władysław Jędrzejewski, a sztab armii powstał na bazie dowództwa 5 Dywizji Piechoty. Dowództwu frontu podlegały odtąd: 6 Armia w składzie 5., 6. i 13 DP, a ponadto bezpośrednio 12 Dywizja Piechoty, Grupa Jazdy, Armia Czynna URL, DOGen. Lwów i Małopolskie Oddziały Armii Ochotniczej płk. Czesława Mączyńskiego. +Struktura organizacyjna wojsk polskich działających w obszarze lwowskim od 18 sierpnia 1920Front ŚrodkowyFront Południowy3 Armia6 ArmiaArmii URL2 Dywizja Piechoty Legionów5 Dywizja Piechoty1 Dywizja Strzelców7 Dywizja Piechoty6 Dywizja Piechoty2 Dywizja Strzelców6 Siczowa Dywizja Strzelców13 Dywizja Piechoty3 Dywizja StrzelcówBrygada Kozaków Dońskich4 Dywizja Strzelcówgrupa gen. Bałachowicza5 Dywizja StrzelcówDywizja Kawaleriipodległe bezpośrednio dowódcom frontuDOGen. Lublin12 Dywizja Piechoty1 Dywizja JazdyDOGen. LwówMałopolskie Oddziały Armii Ochotniczej 1 września nastąpiła całkowita likwidacja dowództw frontów. Armie miały podlegać bezpośrednio Naczelnemu dowództwu WP. Pozostawiono 2.3., 4., i 6 Armię, a 1. i 5 Armię rozformowano. Wojsko Polskie na froncie południowym zorganizowane było w dwie armie. Operowała tu również Armia Czynna URL i formacje białoruskie gen. Bałachowicza. Dwie armie polskie podlegały Naczelnemu Wodzowi marsz. Józefowi Piłsudskiemu, poprzez sprawującego dowództwo na tym odcinku frontu szefa Sztabu Generalnego gen. Tadeusza Rozwadowskiego. Pod koniec września po raz kolejny zreorganizowano dowodzenie na kierunku południowym. Rozkazem z 23 września rozwiązano sztab 3 Armii, a gros jej jednostek wysłano na kierunek północny lub do odwodu naczelnego dowództwa. Pozostałe na ukraińskim teatrze działań wojennych wojska zorganizowano w jedną armię (6 Armia), nad którą dowodzenie przejął gen. Stanisław Haller.
Pod Beresteczkiem i Brodami Podczas narady Józefa Piłsudskiego z gen. Edwardem Śmigłym-Rydzem w Chełmie ustalono, że 2 Armia przejdzie do obrony nad Styrem na południe od Łucka, a prawym skrzydłem zgrupowanym na południowy zachód od Beresteczka uderzy na Radziwiłłów i Brody, by wyjść na skrzydło i tyły sowieckiej 1 Armii Konnej. 6 Armia gen. Wacława Iwaszkiewicza miała bronić dostępu do niezajętej jeszcze przez Sowietów części Galicji Wschodniej, cofając się w razie konieczności z linii Styru na rubież: Krasne – Zborów – rz. Strypa, po czym we współdziałaniu z 2 Armią miała uderzyć na Brody i odzyskać linię Zbrucza. W tym czasie 3 Armia gen. Zygmunta Zielińskiego miała powstrzymać napór sowieckiej 12 Armii komarma Gaspara Woskanowa, wycofywać się na Stochód, a do grupy uderzeniowej wydzielić 1 Dywizję Piechoty Legionów gen. Stefana Dęba-Biernackiego. 29 lipca rozpoczęło się polskie natarcie. 1 Dywizja Piechoty Legionów sforsowała Styr, opanowała Ochmatków i Łoparze. W tym czasie 6 Dywizja Piechoty gen. Mieczysława Lindego maszerowała w kierunku wschodnim, a Grupa Operacyjna Jazdy osiągnęła rejon Gorakowa. Po pięciu dniach bitwy, szala zwycięstwa zaczęła przechylać się na stronę polską. Jednak sytuacja na Froncie Północnym, a szczególnie upadek Brześcia, zmusiła Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego do przerwania bitwy.
Piłsudski już 2 sierpnia rozkazał gen. Śmigłemu-Rydzowi przesunąć 2 Armię na linię Bugu. 2 Armia otrzymała rozkaz obsadzenia odcinka Włodzimierz Wołyński – Rawa Ruska. Losy bitwy pod Brodami nie zostały rozstrzygnięte. Dowódca sowieckiego Frontu Południowo-Zachodniego Aleksandr Jegorow postanowił wzmocnić wojska Siemiona Budionnego. Pod Brody została skierowana 47 Dywizja Strzelców komdywa Sziły i 8 Dywizja Kawalerii Witalija Primakowa, wchodząca dotychczas w skład 14 Armii Michaiła Mołkoczanowa. Tak wzmocniona 1 Armia Konna uderzyła na wycofującą się polską 2 Armię i zadała jej znaczne straty. Pod Brodami pozostała osamotniona 18 Dywizja Piechoty gen. Franciszka Krajowskiego. 5 sierpnia uderzyły na nią 4. i 11 Dywizja Kawalerii wspomagane 45 Dywizją Strzelców. Generałowi Krajowskiemu udało się jednak wyjść z okrążenia i odzyskać swobodę manewru.
4 sierpnia gen. Wacław Iwaszkiewicz wydał rozkaz operacyjny nr 40179, który nakazywał grupie gen. Pawła Szymańskiego przejść do odwodu, 3 Armia miała bronić Lubelszczyzny, a główny ciężar walki z Frontem Południowo-Zachodnim miały wziąć na siebie 6 Armia i Armia gen. Omelianowicza-Pawlenki. 6 sierpnia ND WP wydało rozkaz do przegrupowania i reorganizacji wojsk. Front przeniesiono na linię: Orzyc-Narew z przyczółkiem mostowym Pułtusk - przyczółek Warszawa-Wisła-przyczółek Dęblin-Wieprz i dalej wzdłuż Seretu lub Strypy. Linię frontu podzielono na trzy odcinki. Północny, od granicy niemieckiej w Prusach Wschodnich do Dęblina włącznie, był broniony przez Front Północny gen. Hallera. Front Środkowy gen. Śmigłego-Rydza bronić miał pozycji od Dęblina de Brodów. W skład Frontu Środkowego wchodziła między innymi 3 Armia gen. Zygmunta Zielińskiego, broniąca odcinka od Koch do Brodów. Front Południowy, złożony z 6 Armii gen. Władysława Jędrzejewskiego i Armii Ukraińskiej gen. Omelianowicza-Pawlenki, przewidziany był do obrony Galicji Wschodniej, a przede wszystkim Lwowa i Zagłębia Naftowego.
Na Lubelszczyźnie Podczas bitwy na przedpolach Warszawy największym zagrożeniem dla wojsk broniących Lubelszczyzny była sowiecka 12 Armia, która na niektórych odcinkach już 12 sierpnia sforsowała Bug. Jednak mimo słabej polskiej obrony armia ta nie zdecydowała się energiczniejszą akcję zaczepną. Sowieci zajęli Hrubieszów. Celem wyparcia Sowietów za Bug, lokalne działania podejmowała 7 Dywizja Piechoty, a grupa płk. Olszyny-Wilczyńskiego została skierowana do odzyskania Chełma. Pierwsza na pole bitwy przybyła 2 DP Leg., która wraz z 7 DP miała nacierać na Hrubieszów i tym samym zerwać sowieckie przygotowania do ofensywny. Natarcie rozpoczęte 20 sierpnia doprowadziło do zajęcia miasta przez Polaków oraz odrzucenia Rosjan za Bug. Realnie największe zagrożenie dla wojsk broniących Lubelszczyzny stanowiła jednak 1 Armia Konna. 16 sierpnia Jegorow wydał dyrektywę nr 787 o zastąpieniu 1 Armii Konnej pod Lwowem przez dywizje z grupy Jakira i skierowania jej na Lubelszczyznę.
Budionny do działań zaczepnych na kierunku lubelskim przystąpił dopiero 27 sierpnia. Główne kolumny maszerowały z Sokala przez Kryłów-Waręż w kierunku północno-zachodnim. Niepełna jeszcze grupa gen. Stanisława Hallera otrzymała rozkaz wyprowadzenia natarcia z rejonu Bełza w skrzydło i tyły 1 Armii Konnej. W tym czasie 2 Dywizja Piechoty Legionów uderzyła w Żabince na oddziały 57 Dywizji Strzelców ze składu 12 Armii.