thumb|Cesarstwo Rzymskie z podziałem na prefektury, diecezje i prowincje ok. 400 thumb|Cesarstwo Rzymskie z podziałem na prowincje ok. 210 thumb|Cesarstwo Rzymskie z podziałem na prowincje (czasy cesarza Trajana) thumb|Cesarstwo Rzymskie z podziałem na prowincje (czasy cesarza Trajana przed 117) thumb|Cesarstwo Rzymskie za cesarza Oktawiana Augusta Prowincje rzymskie – jednostki administracyjne Cesarstwa Rzymskiego, tworzone na podbitych terytoriach (poza Italią). Zarządzane przez namiestników. W wielu prowincjach stacjonowało wojsko rzymskie. Pierwszą rzymską prowincją była wyspa Sycylia, podbita w 241 p.n.e. w czasie I wojny punickiej. Liczba i rozmiary poszczególnych prowincji zmieniały się na przestrzeni dziejów Imperium w zależności od warunków zewnętrznych i polityki wewnętrznej.
Zasadniczo prowincje rzymskie dzieliły się na dwa rodzaje: prowincje cesarskie (propretorskie) prowincje senackie (prokonsularne).
Prowincje w czasach Republiki Rzymskiej i daty ich powstania 227 p.n.e. Sicilia – propretorska, 231 p.n.e. Corsica et Sardinia – propretorska, 197 p.n.e. Hispania Citerior i Hispania Ulterior – propretorskie, 167 p.n.e. Illyricum – propretorska, 146 p.n.e. Macedonia-Achaea – propretorska 146 p.n.e. Africa Proconsularis – prokonsularna, 129 p.n.e. Asia – prokonsularna, 120 p.n.e. Gallia Transalpina, późniejsza Gallia Narbonensis – propretorska, 81 p.n.e. Gallia Cisalpina – propretorska, w czasach wczesnego Cesarstwa włączona do Italii, 74 p.n.e. Bitynia – propretorska, 67 p.n.e. Creta et Cyrenaica – propretorska, 64 p.n.e. Cilicia et Cyprus – propretorska, 64 p.n.e. Syria – propretorska, 30 p.n.e. Aegyptus – propretorska, rządzona przez ekwitę jako Praefectus augustalis 15 n.e. Mezja – propretorska.
Zabezpieczenie prowincji Prowincjami zarządzali gubernatorzy. W czasach Republiki wyznaczano ich na okres jednego roku. Na początku roku kalendarzowego nowi gubernatorzy, wybrani albo poprzez losowanie, albo bezpośrednio, obejmowali wyznaczone dla siebie prowincje. Byli to na ogół politycy z kręgu senatorskiego, dawni pretorzy lub konsulowie.
W czasach Cesarstwa wyjątek od tej zasady stanowił Egipt, który August uczynił prowincją zwyczajowo rządzoną przez wybranego członka warstwy ekwitów. Prowincje wystawione na niebezpieczeństwa obejmowali na ogół dawni konsulowie, mężowie o większym doświadczeniu i prestiżu. Po uformowaniu się pryncypatu August zachował dla siebie uprawnienia wybierania gubernatorów dla tzw. prowincji cesarskich, leżących głównie na niespokojnych granicach, świeżo podbitych, silniej obsadzonych wojskiem i zagrożonych buntami lub najazdami. Pozostałe prowincje oddane zostały w zarządzanie senatowi, który wybierał ich gubernatorów.
Rozmieszczenie legionów w prowincjach było zależne od lokalnych warunków. W 14 n.e. w Lusitanii nie stacjonował żaden legion, podczas gdy w Germania Inferior stacjonowały aż cztery. W czasach Cesarstwa największe i najsilniej obsadzone legionami prowincje (np. naddunajskie Panonia lub Mezja) były dzielone na mniejsze, aby nie zostawiać w rękach jednego człowieka zbyt wielkiej władzy, która mogła zagrozić tronowi. Gubernatorzy takich silnie uzbrojonych prowincji niejednokrotnie sięgali bowiem po władzę w Rzymie, obracając miecze swych legionów przeciwko własnemu krajowi i legionom wiernym władzy centralnej.
W różnych okresach status prowincji miały
!