Bitwa o Imphal – starcie militarne stoczone w regionie miasta Imphal, stolicy stanu Manipur w północno-wschodnich Indiach pomiędzy marcem a czerwcem 1944 roku.
Cesarska Armia Japońska próbowała zniszczyć siły alianckie pod Imphal i najechać na Indie w swojej ostatniej ofensywie w Azji w czasie II wojny światowej, ale została odparta i zepchnięta do Birmy z dużymi stratami. Wraz z toczoną w tym samym czasie bitwą o Kohimę, bitwa ta stała się punktem zwrotnym w trwającej od 1941 roku kampanii birmańskiej. Japońskie niepowodzenia pod Kohimą i Imphalem były największymi porażkami armii japońskiej w dotychczasowym biegu wojny i kosztowały Japończyków wiele ofiar poniesionych nie tylko w walkach, ale też w wyniku głodu, chorób i wycieńczenia, których doświadczyli żołnierze podczas odwrotu.
Tło sytuacyjne thumb|Gen. por. Renya Mutaguchi, dowódca japońskiej 15 Armii W marcu 1943 roku japońskie dowództwo w Birmie zostało zreorganizowane. Nowa kwatera główna, Armia Obszaru Birmy, została przekazana pod dowództwo gen. por. Masakazu Kawabe. Jedną z podległych jej formacji, odpowiedzialną za środkową część frontu naprzeciwko Imphalu i Assam, była 15 Armia. Gen. por. Renya Mutaguchi został wyznaczony do dowodzenia tą armią w marcu 1943 roku i od chwili objęcia dowództwa stanowczo opowiadał się za nową inwazją na Indie. Motywy tego stanowiska wydają się niepewne. Mutaguchi odegrał znaczącą rolę w kilku zwycięstwach Japonii od czasu incydentu na moście Marco Polo w 1937 roku i wierzył, że jego przeznaczeniem jest wygranie bitwy decydującej o wyniku wojny. Mógł również zostać sprowokowany przez pierwszą wyprawę Czinditów, rajd za japońskimi liniami rozpoczęty przez Brytyjczyków pod dowództwem Orde’a Wingate’a na początku 1943 roku. Alianci szeroko nagłośnili w propagandzie udane aspekty wyprawy Wingate'a, ukrywając swoje straty spowodowane chorobami i wycieńczeniem, co prawdopodobnie doprowadziło Mutaguchiego i niektórych jego współpracowników do niedocenienia trudności terenowych, z którymi będą musieli się później zmierzyć.
Na początku 1944 roku Japończycy toczyli wojnę na kilku frontach. Zostali zepchnięci przez Amerykanów na środkową i południowo-zachodnią część Pacyfiku, a ich statki handlowe były atakowane przez alianckie łodzie podwodne i samoloty. W Azji Południowo-Wschodniej utrzymywali swoje linie przez cały poprzedni rok, lecz alianci przygotowywali kilka ofensyw z Indii i chińskiej prowincji Junnan do Birmy. W szczególności miasto Imphal w Manipur na granicy z Birmą zostało umocnione jako znacząca baza logistyczna aliantów, z lotniskami, obozami wojskowymi i składami zaopatrzenia. Imphal był połączony z jeszcze większą bazą w Dimapur w dolinie rzeki Brahmaputra drogą, która wiła się na odległości 160 km przez strome i zalesione wzgórza Naga.
Japońskie plany ofensywne thumb|Mapa bitew o Imphal i Kohimę Mutaguchi planował wykorzystać zdobycie Imphalu, aby dostać się do doliny Brahmaputry. Spowodowałoby to przerwanie alianckich linii komunikacyjnych w północnej Birmie, gdzie kierowane przez Amerykanów Dowództwo Północnego Obszaru Bojowego próbowało zbudować drogę Ledo łączącą Indie i Chiny drogą lądową oraz z lotniskami zaopatrującymi armię chińskich nacjonalistów pod przywództwem Czang Kaj-szeka przez most powietrzny nad Himalajami. Chociaż sztaby Armii Obszaru Birmy i Południowej Ekspedycyjnej Grupy Armii (naczelne dowództwo sił japońskich w południowo-wschodniej Azji i na południowym Pacyfiku) miały zastrzeżenia co do skali proponowanej operacji Mutaguchiego, ostatecznie przekonał ich jego osobisty upór. Ostatecznie premier Hideki Tōjō oraz Imperialna Kwatera Generalna zatwierdziły plan.
Mutaguchi zamierzał odizolować i zniszczyć alianckie jednostki na ich wysuniętych pozycjach, a następnie zdobyć Imphal. Jego plan nazwano U-Go, lub operacją C. W szczegółach: 33 Dywizja Piechoty pod dowództwem gen. por. Motoso Yanagidy miała otoczyć i zniszczyć 17 Dywizję Indyjską w Tiddim, a następnie zaatakować Imphal od południa; Grupa Bojowa Yamamoto, utworzona z jednostek odłączonych od japońskiej 33 i 15 Dywizji pod dowództwem gen. mjr. Tsunoru Yamamoto miała zniszczyć 20 Dywizję Indyjską w Tamu, a następnie zaatakować Imphal od wschodu. Siły te były wspierane przez 14 Pułk Czołgów, wyposażony w 66 różnego typu czołgów, pod rozkazami ppłk. Nobuo Ueda i 3 Pułkiem Ciężkiej Artylerii pod dowództwem ppłk. Kazuo Mitsui; 15 Dywizja Piechoty pod dowództwem gen. por. Masafumiego Yamauchiego miała otoczyć Imphal od północy. Ta dywizja wciąż przybywała z prac przy budowie dróg w Tajlandii i na początku operacji była nieprzygotowana oraz zmęczona; w oddzielnej operacji pomocniczej 31 Dywizja Piechoty pod dowództwem gen. por. Kotoku Sato miała odizolować Imphal, zdobywając Kohimę na drodze Imphal – Dimapur, a następnie skierować się do Dimapur.
Pod naciskiem Subhasa Czandry Bosego, przywódcy Azad Hind (ruchu, który usiłował siłą obalić brytyjskie panowanie w Indiach przy wsparciu Japonii), Indyjska Armia Narodowa wniosła znaczący wkład w przyszłą operację. Pierwotnie Japończycy zamierzali używać kolaboracyjnych hinduskich jednostek tylko do rozpoznania i propagandy.
Jednostki 1 Dywizji (początkowo Brygada Subhas lub 1 Pułk Partyzancki, pomniejszona o batalion wysłany do Arakanu) osłaniały lewą flankę natarcia 33 Dywizji; 2 Pułk Partyzancki został przyłączony później w bitwie do Grupy Bojowej Yamamoto; Grupa Służb Specjalnych, przemianowana na Grupę Bahadur, działała jako zwiadowcy i przecieracze szlaków wysuniętych jednostek japońskich w początkowych etapach ofensywy. Mieli oni za zadanie infiltrować linie brytyjskie i zachęcać jednostki British Indian Army do dezercji.
Wszyscy dowódcy dywizji Mutaguchiego w jakimś stopniu nie zgadzali się z tym planem. Sato nie ufał motywom Mutaguchiego, a Yanagida otwarcie szydził ze swojego szorstkiego przełożonego, nazywając go „głupcem”. Yamauchi był już bardzo chory i miał skłonności do fatalizmu. Ich główne zastrzeżenia dotyczyły podaży. Mutaguchi zakładał, że sukces zostanie osiągnięty w ciągu trzech tygodni, ale odpowiednie dostawy zapasów na front po tym okresie można było uzyskać tylko wtedy, gdyby Japończycy zajęli składy zaopatrzenia aliantów, ponieważ deszcze monsunowe, które zwykle padały od połowy maja, musiały spowodować to, że szlaki zaopatrzeniowe od rzeki Czinduin staną się prawie niemożliwe do przebycia. Ryzyko, jakie podejmował Mutaguchi, przynosiło efekty w przeszłości, ale nie można było powtórzyć tych sukcesów, biorąc pod uwagę niemal całkowitą przewagę w powietrzu aliantów na tym obszarze oraz poprawę morale i wyszkolenia żołnierzy brytyjskich i indyjskich. Mutaguchi zaproponował stosowanie racji żywnościowych jak za czasów Czyngis-chana, przeprawiając stada bawołów i bydła zebrane w całej północnej Birmie przez Czinduin jako porcje mięsa idące na własnych kopytach. Jednak większość zwierząt padła po drodze z braku paszy, a ich mięso zgniło wiele kilometrów od żołnierzy, których miały posilić.
Plan Mutaguchiego zawierał także inne słabości, które ujawniły się w miarę postępów kampanii. Japończycy zakładali, że Brytyjczycy nie będą w stanie używać czołgów na stromych wzgórzach porośniętych dżunglą wokół Imphalu. Dla ułatwienia ruchu wojsk i zaopatrzenia Japończycy zostawili w tyle większość swojej artylerii polowej, główną broń przeciwpancerną. W rezultacie ich żołnierze prawie nie mieli broni do walki z czołgami.
Opierając się na swoich doświadczeniach z kampanii na Malajach i w Singapurze oraz podczas japońskiego podboju Birmy na początku 1942 roku, Mutaguchi oceniał wojska brytyjskie i indyjskie jako z natury gorsze. Żołnierze wroga, których spotykał na początku wojny, byli na ogół słabo wyszkoleni i źle dowodzeni. Jednak po dwóch latach walk alianci w dużej mierze przezwyciężyli problemy administracyjne i organizacyjne, które sparaliżowały ich wczesne wysiłki w Birmie, a ich wojska były znacznie lepiej wyszkolone i zmotywowane.
Alianckie przygotowania obronne thumb|Gen. por. William Slim, dowódca 14 Armii thumb|Gen. por. Geoffry Scoones, dowódca IV Korpusu Imphal był utrzymywany przez IV Korpus pod dowództwem gen. por. Geoffry’ego Scoonesa. Korpus był częścią 14 Armii dowodzonej przez gen. por. Williama Slima. Ponieważ alianci planowali jako pierwsi przystąpić do ofensywy, jednostki korpusu zostały odrzucone prawie do rzeki Czinduin i rozdzielone, przez co były narażone na całkowitą izolację i otoczenie.
Indyjska 20 Dywizja Piechoty pod dowództwem gen. mjr. Douglasa Graceya obsadzała Tamu, 110 kilometrów na południowy wschód od Imphalu. Dywizja nie była doświadczona, ale dobrze wyszkolona; Indyjska 17 Dywizja Piechoty pod dowództwem gen. mjr. Davida „Puncha” Cowana zajęła Tiddim, 243 kilometry na południe od Imphalu, na końcu długiej i niepewnej linii komunikacyjnej. Dywizja, która miała tylko dwie brygady, od grudnia 1941 roku działała na froncie tylko sporadycznie; Indyjska 23 Dywizja Piechoty pod dowództwem gen. mjr. Ouvry Robertsa znajdowała się w rezerwie w okolicach Imphalu. Służyła na froncie pod Imphalem przez dwa lata i była poważnie osłabiony w wyniku chorób endemicznych, takich jak malaria i tyfus. Indyjska 50 Brygada Spadochronowa pod dowództwem bryg. Maxwella Hope-Thompsona znajdowała się na północ od Imphalu, prowadząc zaawansowane szkolenie w dżungli; w okolicach Imphalu stacjonowała również indyjska 254 Brygada Czołgów pod dowództwem bryg. R.L. Scoonesa.
Indyjskie dywizje składały się z personelu brytyjskiego i indyjskiego. W każdej brygadzie był co do zasady jeden brytyjski, jeden gurkhijski i jeden batalion indyjski, chociaż dwa brygady (37 Brygada w 23 Dywizji i 63 Brygada w 17 Dywizji) składały się w całości z jednostek gurkhijskich. Każda dywizja była wspierana przez dwa pułki artylerii polowej (zwykle brytyjskiej) i jeden pułk indyjskiej artylerii górskiej.
Preludium Pod koniec lutego został przeprowadzony lokalny japoński kontratak na indyjski XV Korpus w Arakanie, przy użyciu tej samej taktyki, jaką proponował Mutaguchi. Atak nie powiódł się, gdy alianckie samoloty zrzuciły na spadochronach zaopatrzenie swoim żołnierzom, pozwalając im utrzymać się na pozycjach, podczas gdy atakującym Japończykom skończyły się zapasy. Od tego momentu alianci mieli w coraz większym stopniu polegać na swoich samolotach transportowych. Japończycy nieoczekiwanie napotkali też kilka indyjskich czołgów, przeciwko którym słabo wyposażona piechota była bez szans. Planowanie operacji U-Go było już jednak zbyt daleko zaawansowane, aby uwzględnić te zmiany.
Podczas gdy Japończycy przygotowywali się do ataku, alianci rozpoczęli fazę powietrznodesantową (operacja Thursday) drugiej wyprawy Czinditów 5 marca 1944 roku. Japońscy oficerowie, tacy jak gen. mjr Noburo Tazoe, dowodzący jednostkami Sił Powietrznych Armii Japońskiej w Birmie, wezwał Mutaguchiego do zrezygnowania z nowej ofensywy i przerzucenia wojsk, aby zabezpieczyć japońskie tyły przed Czinditami. Mutaguchi odrzucił jednak te obawy, twierdząc, że za kilka tygodni zajmie bazy lotnicze, z których zaopatrywano Czinditów.
Początkowe fazy bitwy thumb|Sikhijski sygnalista na froncie pod Imphalem obsługuje radio bezprzewodowe z brytyjskimi oficerami, nasłuchując patroli zgłaszających japońskie pozycje Kiedy otrzymali informacje, że zbliża się duża, japońska ofensywa, Slim i Scoones planowali wycofać swoje wysunięte dywizje na równinę Imphalu i zmusić Japończyków do walki na krańcu ich nadmiernie wydłużonych i trudnych linii zaopatrzeniowych. Jednak źle ocenili datę ataku Japończyków i siłę, której użyją przeciwko niektórym celom. Wojska japońskie zaczęły przekraczać rzekę Czinduin 8 marca. Scoones wydał swoim wysuniętym oddziałom rozkaz wycofania się do Imphalu dopiero 13 marca.
Tamu – Shenam