thumb|240px Czernidłówka szarawa, czernidłak szarawy (Coprinopsis cinerea (Schaeff.) Redhead, Vilgalys & Moncalvo) – gatunek grzybów należący do rodziny kruchaweczkowatych (Psathyrellaceae). Jest organizmem modelowym do badania grzybów wielkoowocnikowych.
Systematyka Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Coprinopsis, Psathyrellaceae, Agaricales, Agaricomycetidae, Agaricomycetes, Agaricomycotina, Basidiomycota, Fungi.
Po raz pierwszy opisał go w 1774 r. Jacob Christian Schaeffer nadając mu nazwę Agaricus cinereus. W 1921 r. Samuel Frederick Gray przeniósł go do rodzaju Coprinus (czernidłak). W wyniku badań filogenetycznych prowadzonych na przełomie XX i XXI wieku mykolodzy ustalili, że rodzaj Coprinus jest polifiletyczny i rozbili go na kilka rodzajów. Obecną, uznaną przez Index Fungorum nazwę nadali temu gatunkowi Redhead, Vilgalys i Moncalvo w 2001 r.
Ma około 30 synonimów. Niektóre z nich: Coprinopsis cinerea var. foersterorum A. Melzer 2009 Coprinus cinereus (Schaeff.) Gray 1821 Coprinus delicatulus Apinis 1965 Coprinus macrorhizus var. microsporus (Hongo) Bogart 1975 Coprinus macrorhizus var. microsporus (Hongo) Bogart 1979 Polską nazwę nadali Barbara Gumińska i Władysław Wojewoda w 1983 r. dla synonimu Coprinus cinereus. Opisywany był także jako czernidłak rościekliwy (Franciszek Błoński 1889), czernidłak rozciekliwy (F. Kwieciński 1896) i czernidłak nawozowy (Stanisław Chełchowski). Po przeniesieniu do rodzaju Coprinellus wszystkie te nazwy stały się niespójne z obecną nazwą naukową. W 2025 r. Komisja ds. Polskiego Nazewnictwa Grzybów Polskiego Towarzystwa Mykologicznego zarekomendowała dla rodzaju Coprinopsis nazwę czernidłówka.
Morfologia Kapelusz O szerokości 1,8–3,8 cm i wysokości 2,5–3,4 cm, dzwonkowaty do wypukłego, z lekko podniesionym wierzchołkiem. Powierzchnia o barwie od szarej do szaro-brązowej, na wierzchołku jasnobrązowa. Zasnówka włosowato- łuskowata, łuski białawe, luźno przylegające i łatwo usuwalne, pokrywające całą powierzchnię kapelusza, bardziej skupione wokół wierzchołka. Brzeg nieregularny, promieniowo żłobkowany. Blaszki Wolne, nierówne, stłoczone, wąskie, rozpływające się, za młodu białe, w okresie dojrzałości szarawo czarne. Trzon Wysokość 6,5–8,7 cm, średnica 0,5–0,8 cm, zwężający się ku górze, u nasady bulwiasty ze zwężającą się nibybulwką, pusty. Powierzchnia biała, włóknista; nibybulwka biała, stała, wydłużona do 7 cm. Pierścienia brak. Miąższ Cienki, czerniejący w okresie dojrzałości. Ma łagodny smak i zapach. Cechy mikroskopowe Podstawki maczugowate o wielkości 10–14 × 7–9 µm, większe podstawki są cylindryczno-maczugowate o rozmiarze 15,5–21,3 × 7,5–11,5 µm, wszystkie 4-zarodnikowe, cienkościenne, szkliste; ze sterygmami o długości 2–3,6 µm. Brzegi blaszek heteromorficzne. Cheilocystydy 17–41,5 × 15,6–41,3 µm, liczne, kuliste do jajowatych, cienkościenne, szkliste. Pleurocystydy 27–57 × 11,5–31,5 µm, wydłużone, elipsoidalne do wrzecionowatych, cienkościenne, szkliste. Osłona złożona z komórek o wielkości 24–71 × 7–17 µm, cylindrycznych, elipsoidalnych lub nabrzmiałych, cienkościennych, szklistych, z najwyższymi komórkami zwężającymi się ku górze, czasami ze sprzążką na przegrodzie. Miąższ złożony z promieniście ułożonych, cylindrycznych, cienkościennych strzępek o szerokości 7–22,7 µm. Trama regularna, zbudowana z cienkościennych szklistych strzępek szerokości 5,7–14,2 µm. Subhymenium zbudowane z pseudoparenchy. Strzępki skórki i miąższu przeplatana wzdłużnie, cienkościenne, szkliste o szerokości 4–21,3 µm. Na wszystkich strzępkach sprzążki.
Występowanie i siedlisko Znane jest występowanie Coprinopsis cinerea w Ameryce Północnej i Europie. W piśmiennictwie naukowym na terenie Polski podano wiele jego stanowisk. Liczne i bardziej aktualne stanowiska podaje internetowy atlas grzybów. Jest w nim zaliczony do gatunków rzadkich i wartych objęcia ochroną.
Saprotrof, grzyb koprofilny. Występuje w lasach, ogrodach, na leśnych polanach, pastwiskach i przy drogach, na pryzmach obornika zmieszanego ze słomą i nagrzewających się w wyniku fermentacji.
Znaczenie Coprinopsis cinerea jest łatwy do hodowli w laboratorium i z tego powodu został jednym z organizmów modelowych. Przeprowadzono na nim wiele prac badawczych. Szczególnie dobrze nadaje się do badania mejozy ze względu na jej synchroniczny przebieg i przedłużoną profazę. Po raz pierwszy jego genom zsekwencjonowano w 2003 r. Trzecią, najnowszą rewizję genomu przeprowadzono w 2010 r. Jego haploidalny genom ma 37,5 Mb. W 2014 roku odkryto produkowane przez Coprinopsis cinerea białko o właściwościach antybiotycznych. Białko to, znane jako copsin, ma podobne działanie do innych niebiałkowych antybiotyków pochodzenia organicznego. Jak dotąd nie ustalono, czy z tego białka można opracować antybiotyk dla ludzi i innych zwierząt. W normalnych warunkach jest nieszkodliwy dla zdrowia ludzi i zwierząt. Może jednak powodować oportunistyczne grzybice u ludzi z obniżoną odpornością., będących na przykład po przeszczepie hematopoetycznych komórek macierzystych lub w inny sposób poddawanych leczeniu immunosupresyjnemu. Większość zgłoszonych grzybic przypadków to infekcje dróg oddechowych, ale zgłaszano przypadki obejmujące serce, skórę, mózg lub jelita, a infekcje mogą szybko przekształcić się w układowe. Chociaż zakażenie Coprinopsis cinerea jest wyjątkowo rzadkie, jest trudne do leczenia i często prowadzi do zgonu w tej wrażliwej grupie pacjentów. Wytwarza lakazę. Jest to enzym mający zdolność rozkładania związków fenolowych i aromatycznych amin.
Przypisy
Kategoria:Grzyby koprofilne Kategoria:Kruchaweczkowate Kategoria:Mykobiota Polski Kategoria:Organizmy modelowe