Henryk III (ur. 28 października 1017, zm. 5 października 1056) – książę Bawarii w latach 1026–1041 (jako Henryk VI), książę Szwabii w latach 1038–1045, król Niemiec, Burgundii i Włoch od 1039 (w Niemczech i Burgundii koronowany wcześniej, za życia ojca), cesarz rzymski od 1046. Władca z dynastii salickiej, syn i następca cesarza Konrada II i Gizeli.
Panowanie
Już w 1028 w wyniku zabiegów ojca został wybrany i koronowany na króla Niemiec, a w 1033 koronowany na króla Burgundii. Samodzielną władzę przejął po śmierci Konrada w 1039.
Jako król Niemiec zapewnił państwu stabilność i pomyślność. W 1039 udzielił synowi króla polskiego Mieszka II Kazimierzowi Odnowicielowi militarnego wsparcia w postaci 500 ciężkozbrojnych, co umożliwiło Kazimierzowi powrót do Polski i odbudowanie struktur państwowych. Cesarz obawiał się bowiem zbytniego wzmocnienia Brzetysława czeskiego. W 1041 pokonał księcia Brzetysława. W 1043 ustalił granicę pomiędzy Austrią a Węgrami. W 1046 roku odebrał hołd wasalny książąt Polski – Kazimierza Odnowiciela oraz Czech – Brzetysława I. Po podziale Lotaryngii w 1044 doszło do długotrwałych walk między cesarzem a księciem Gotfrydem Brodatym, który otrzymał w lenno tylko Górną Lotaryngię. Sprawował arbitraż pomiędzy swoimi protegowanymi, np.: w 1054 rozstrzygnął spór między Czechami a Polską o Śląsk.
Będąc gorliwym chrześcijaninem, Henryk III przeprowadził reformę Kościoła. W 1046 zorganizował synody w Sutri i w Rzymie. Zwalczał występujące wśród kleru nadużycia i umocnił pozycję papieża, choć jednocześnie utrzymywał nad nim cesarską kontrolę zapewniając papieski tron kolejno czterem duchownym niemieckim. Doprowadził do pozbawienia rzymskiego stronnictwa arystokratycznego wpływu na wybór papieża i w 1046 został koronowany na cesarza. Pod wpływem żony, Agnieszki z Poitou, stał się propagatorem reformy kluniackiej i ulegał wpływom kultury francuskiej, która promieniowała na Niemcy także z anektowanej Burgundii. W działaniach wobec państwa i Kościoła kierował się zasadami treuga Dei (pokoju Bożego) oraz iustitia et pax (sprawiedliwości i pokoju), głoszonymi właśnie przez mnichów z Cluny.
Uważany jest za jednego z najsilniejszych monarchów w historii Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Podporządkował Cesarstwu Kościół, swobodnie decydował o obsadzie urzędu papieskiego, decydował o biegu spraw kościelnych i wytyczał kierunki wewnątrzkościelnej polityki. Trzymał w ryzach książąt niemieckich i dominował nad wschodnimi sąsiadami, którzy podlegali jego zwierzchnictwu. Z powodzeniem realizował ideę uniwersalnej władzy cesarskiej, wzorowanej na tradycji starożytnego Rzymu. Gorliwie oddany cesarskiemu urzędowi, podążał wzorem ojca, Konrada II.
Tytulatura Za życia swojego ojca Henryk jako 11-letni chłopiec został koronowany w Akwizgranie. Od 1028 używał tytułu królewskiego i występował w dokumentach jako Heinricus gratia Dei rex lub z numerem porządkowym jako Heinricus tertius Dei gratia rexBenedict Jacob Römer-Büchner, Die Siegel der deutschen Kaiser, Könige und Gegenkönige, Frankfurt am Mein 1851, s. 23–24. – Henryk (trzeci) z Bożej łaski król w latach 1028–1046.. Pod nominalną władzą Henryka III jako króla i faktyczną jego ojca jako cesarza znajdowało się Święte Cesarstwo Rzymskie, ponieważ tak od czasów Konrada II określano RzeszęTytułu cesarz Rzymian – Romanorum imperator (augustus) – używano w odniesieniu do władców Rzeszy od roku 982 za panowania Ottona II i jego następców, natomiast od okresu panowania Konrada II cesarstwem rzymskim nazywano Rzeszę. Jerzy Chodorowski, Osoba ludzka w doktrynie i praktyce Europejskich Wspólnot Gospodarczych, Poznań 1990, s. 70. Mieczysław Żywczyński, Kościół i społeczeństwo pierwszych wieków, Warszawa 1985, s. 199–200. Stefan Bratkowski, Wiosna Europy. Mnisi, królowie i wizjonerzy, Warszawa 1997, s. 136..
Henryk jako król Rzymian panował samodzielnie od roku 1039, nie zmieniając tytułu. W roku 1046 został koronowany na cesarza Rzymian. W okresie 1046–1056 Henryk był tytułowany Heinricus Dei gratia Romanorum Imperator AugustusBenedict Jacob Römer-Büchner, Die Siegel der deutschen Kaiser, Könige und Gegenkönige, Frankfurt am Mein 1851, s. 23–24. – Henryk z Bołej łaski cesarz Rzymian. Obok stosowanej w edyktach i na pieczęciach formuły dewocyjnej Dei gratia w dokumentach wystawianych przez cesarza znaleźć można również bardziej archaiczne formyNp. divina gratia, divina favente clementia, również z inwersją wyrazów czy divina disponente gratia. Harry Bresslau, Beiträge zur Lehre von den Urkunden Kaiser Konrads II, Göttingen 1869, s. 56.. Henryk używał tytułów imperator (wódz naczelny)W republikańskim Rzymie imperator to tytuł nadawany zwycięskiemu wodzowi. Od czasów Oktawiana był to stały składnik tytulatury władców rzymskich. Witold Doroszewski, Słownik języka polskiego, T. III, Warszawa 1961, s. 170. i augustus (wspaniały, boski)Jeden z oficjalnych tytułów cesarskich brzmiał cesarz Rzymian zawsze wspaniały (Romanorum imperator semper augustus). Augustus (wspaniały, boski) to tytuł nadany Oktawianowi przez senat w 27 r., który został przejęty przez cesarzy rzymskich. Tytuł ten występował w formie pierwotnej augustus lub rozwiniętej semper augustus. M. Casparus Caius Brulovius: Cajus Julius Caesar. Tragoedia. Actus IV i V, przygotowanie tekstu, przypisy u wykaz imion Lidia Winniczuk i Mieczysław Grzesiowski, „Meander”, t. XLVII, 1992, s. 170, 203. Jakub Pokora, Stanisławowi Augustowi panegiryk intarsją pisany (Drzwi w toruńskim ratuszu), „Rocznik historii sztuki”, t. XIX, 1992, s. 191., natomiast nigdy semper augustusHarry Bresslau, Beiträge zur Lehre von den Urkunden Kaiser Konrads II, Göttingen 1869, s. 56–59..
Małżeństwa i potomstwo Henryk III był dwukrotnie żonaty: w 1036 ożenił się z Gunhildą, córką Kanuta Wielkiego, króla Anglii, Danii i Norwegii, po raz drugi ożenił się w 1043 z Agnieszką z Poitou, córką Wilhelma V, księcia Akwitanii.
Z pierwszego małżeństwa pochodziła: Beatrycze (1037 – 13 lipca 1061), opatka w Gandersheim i Quedlinburgu
Z drugiego małżeństwa pochodziliStefan Weinfurter (1999). The Salian Century: Main Currents in an Age of Transition. The Middle Ages. Translated by Bowlus, Barbara M. University of Pennsylvania Press, s. 46.: Adelajda Szwabska (1045 – 11 stycznia 1096), ksieni w Gandersheim i Quedlinburgu Gizela (1047 w Rawennie – 6 maja 1053) Matylda (październik 1048 – 12 maja 1060), żona Rudolfa von Rheinfeld Henryk IV (11 listopada 1050 – 7 sierpnia 1106), cesarz rzymski Konrad II (wrzesień/październik 1052 – 10 kwietnia 1055), książę Bawarii Judyta Maria Szwabska (1054 – 14 marca po 1105), żona króla Węgier Salomona i księcia polskiego Władysława I Hermana
Przypisy
Bibliografia W. Czapliński, A. Galos, W. Korta, Historia Niemiec, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków 1981. .
T. Manteuffel, Historia Powszechna – Średniowiecze, PWN, Warszawa 2001, . J.-F. Noel, Święte Cesarstwo, Oficyna Wydawnicza Volumen, Warszawa 1998. . M. Serwański, J. Dobosz (red.), Słownik władców Europy średniowiecznej, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2002. . B. Zientara, Historia powszechna średniowiecza, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2002, . thumb|left|350px|Sarkofag Henryka III w katedrze w Spirze thumb|center|250px|Henryk i Agnieszka przed Świętą Dziewicą – miniatura średniowieczna
Kategoria:Dynastia salicka Kategoria:Władcy Bawarii Kategoria:Władcy Szwabii Kategoria:Władcy Niemiec Kategoria:Urodzeni w 1017 Kategoria:Zmarli w 1056 Kategoria:Cesarze Świętego Cesarstwa Rzymskiego