Jan Antoni Poszakowski SJ, lit. Jonas Antanas Pašakauskas (ur. 1 marca 1684, zm. 3 czerwca 1757) – litewski jezuita, teolog, pisarz polemiczny, historyk, autor kalendarzy, kapelan nadworny Anny Katarzyny z Sanguszków Radziwiłłowej i Hieronima Floriana Radziwiłła.
Życiorys Jan Poszakowski urodził się 1 marca 1684 roku w nieznanej miejscowości nad rzeką Szaka na terenie parafii Szadów (powiat upicki, województwo trockie). Pochodził z rodziny drobnoszlacheckiej. Naukę pobierał w szkole jezuickiej w Kownie. Po ukończeniu klasy retoryki wstąpił do prowincji litewskiej Towarzystwa Jezusowego 21 lipca 1700 roku. Dwuletni nowicjat odbył w domu nowicjackim przy kościele św. Ignacego w Wilnie. W roku szkolnym 1702/03 uczestniczył w kursie retoryki dla scholastyków jezuickich w NieświeżuB. Natoński, Poszakowski Jan Antoni (1684–1757), w: PSB, t. 27, 1982–1983, s. 705.. W latach 1703–1706 studiował filozofię pod kierunkiem Michała Suffczyńskiego w Akademii Wileńskiej, gdzie zdaniem egzaminatorów osiągnął bardzo dobre wynikiA. Mariani, Le strategie editoriali di Jan Poszakowski s.i. (1684–1757). Un contributo alla storia della letteratura religiosa del tardo barocco, „Studia Europaea Gnesnensia”, 8 (2013), s. 210.. W latach 1706–1710 wykładał infimę, gramatykę, syntaksę i poetykę w Akademii Wileńskiej. W wyniku epidemii dżumy w lipcu 1710 roku Poszakowski wraz ze współbraćmi schronił się w majątku Akademii Dworzyszcze, gdzie jesienią tego roku rozpoczął naukę teologii scholastycznej. Studia te kontynuował po powrocie do Wilna wiosną 1711 roku. Tam otrzymał też święcenia kapłańskie 21 maja 1713 roku. Z uwagi na dobre wyniki w nauce został dopuszczony do dysputy publicznej z zakresu teologii scholastycznej. Tym samym uzyskał zezwolenie na rozwiązanie kazusów sumienia. mały|lewo|Hieronim Florian Radziwiłł (1715-1760) Dzięki znajomości języka litewskiego, wyniesionej z domu rodzinnego, Poszakowski głosił kazania w tym języku w wileńskim kościele św. JanówDiarium Collegij Societatis Iesu ab Anno 1710 ad anni 1723 Septembrem exclusive = Vilniaus jėzuitų kolegijos dienoraštis, 1710–1723 metai, red. I. Katilienė, Vilnius 2004, s. 58, 66, 84, 90, 100, 110, 122.. W roku szkolnym 1714/15 Poszakowski wykładał poetykę i retorykę w Kownie, a następnie w Krożach (1715/16). W roku 1716/17 odbył trzecią probację w Nieświeżu. Następnie pracował jako minister (zastępca rektora), ojciec duchowny, prefekt szkół i kaznodzieja litewski w Kownie w roku 1717/18. Tu 15 sierpnia 1717 roku złożył uroczystą profesję tzw. czwartego ślubuPolonica w Archiwum Rzymskim Towarzystwa Jezusowego, t. 3: Germania, red. A.P. Bieś, R. Danieluk, L. Grzebień, M. Inglot, Kraków 2006, s. 51.. W latach 1718–1721 wykładał filozofię (logikę, fizykę i metafizykę wraz z etyką) w Akademii Wileńskiej. Przy obejmowaniu katedry filozoficznej 30 sierpnia 1718 roku otrzymał stopień magistra sztuk wyzwolonych i filozofiiAkademijos laurai [Arba laipsniu̜ teikimo ir daktaro, licenciato, magistro ir bakalauro laipsniu̜ siekiančiu̜ju̜ Vilniaus Jezaus Draugijos Akademijoje knyga, suras̆yta ir sudaruta 1650 metais] = [Laureae Academicae: Seu Liber continens ritum promovendi et catalogum promotorum ad gradum doctoratus licentiatus, magisterii et baccalaureatus in alma Academia Vilnensi Soc. Iesu comparatus et ordinatus anno 1650], ed. M. Svirkas, I. Balčiene, R. Plečkaitis, E. Karpavičius, Vilnius 1997, s. 213.
W roku szkolnym był ministrem, prefektem szkół, prefektem kościoła i prokuratorem kolegium nieświeskiego. Od 1722 roku związany był z dworem Anny Katarzyny z Sanguszków Radziwiłłowej, gdzie służył jako wychowawca jej syna Hieronima Floriana Radziwiłła. Formalnie należał do kolegium nieświeskiego, rezydował jednak w Białej Książęcej. Poszakowski miał towarzyszyć księciu podczas podróży zagranicznej. Jednak mimo uzyskania zgody na wyjazd od generała Franza Retza już w 1731 roku, Poszakowski nie wyjechał, pozostając na dworze Anny KatarzynyA. Mariani, Le strategie editoriali, s. 211–213.. W latach 1733–1735 jezuicki katalogi osobowe podawały go jako kapelana nadwornego Hieronima Floriana Radziwiłła, przypisanego do kolegium w Słucku. 22 maja 1735 został rektorem kolegium słuckiego. Urząd ten pełnił do 1739 roku. Jako przełożony kolegium słuckiego organizował uroczyste obchodzenie imienin Anny Katarzyny i Hieronima Floriana Radziwiłłów, a w 1736 roku hucznie przyjął księcia po jego powrocie z podróży zagranicznej. W 1738 roku uporządkował bibliotekę i odprawiał uroczystości kanonizacyjne św. Jana Franciszka Regisa. Dzięki kontaktom z dworem radziwiłłowskim starał się o korzyści materialne dla kolegium, np. uzyskując zapasy miodu pitnego, paramenty i lustra wytworzone w manufakturach radziwiłłowskichA. Mariani, Le strategie editoriali, s. 214–215.. mały|Anna Katarzyna z Sanguszków Radziwiłłowa (1676-1746), kanclerzyna wielka litewska, protektorka Jana Poszakowskiego W styczniu 1739 roku Poszakowski objął urząd rektora kolegium nieświeskiego, który sprawował do 1742 roku. Po złożeniu tego urzędu przeniósł się do domu trzeciej probacji przy kościele św. Michała pod Nieświeżem, gdzie poświęcił się działalności piśmienniczej, pełniąc równocześnie urzędy ojca duchownego, katechety braci zakonnych, doradcy rektora (łac. monitor) i spowiednika domowego. Z uwagi na pogarszający się stan zdrowia w 1756 roku Poszakowski powrócił do kolegium nieświeskiego. W ostatnim roku życia był doradcą rektora, profesorem języka francuskiego i historii. Zmarł w Nieświeżu 3 czerwca 1757 roku.
Relacje z dworem radziwiłłowskim odgrywały silną rolę w kształtowaniu piśmiennictwa Poszakowskiego. W kręgu Anny Katarzyny jezuita nauczył się języka francuskiego. Znajomość tego języka pozwalała mu później tłumaczyć obcą literaturę religijną. Jako wychowawca Hieronima Floriana interesował się dziejami rodu Radziwiłłów, przepisując życie Bogusława Radziwiłła i tłumacząc pamiętnik Albrychta Stanisława Radziwiłła na polski. Starania o opublikowanie tego dzieła podjęła Anna Katarzyna u Józefa Andrzeja Załuskiego. Na specjalne pozwolenie hetmana Michała Kazimierza Radziwiłła „Rybeńki” jezuita korzystał z biblioteki ordynackiej w zamku nieświeskimJ.D. Janocki, Lexicon der itzlebenden Gelerhrten in Polen, Breslau 1755, s. 126.. Kontakty Poszakowskiego jako pisarza nie były jednak ograniczone do dworu Radziwiłłów. Jezuita prowadził również korespondencję z koadiutorem wileńskim Józefem Stanisławem Sapiehą oraz z Józefem Andrzejem Załuskim. Sekretarz Załuskiego Jan Daniel Janocki zawarł sylwetkę Poszakowskiego w Lexicon der itzlebenden Gelehrten in PolenJ.D. Janocki, Lexicon der itzlebenden Gelerhrten, s. 126–127..
Według nekrologu Poszakowski cechował się pogodnym usposobieniem, otwartością i życzliwością, dzięki której zjednywał sobie przyjaciół. Dobre relacje utrzymywał też z innowiercami przebywającymi na dworze Radziwiłłów. Skutkowało to niekiedy konwersjami, jak w przypadku chirurga Mahlera i czy Petersona. Poszakowski był też człowiekiem pracowitym i płodnym pisarzem: mimo pogarszającego się stanu zdrowia do końca życia zajmował się pisaniem, wydając ponad 30 dzieł. Ponadto, mimo bliskich kontaktów z dworem Radziwiłłów i piastowania zaszczytnych urzędów zakonnych zachował też osobistą skromnośćE. Janikowski, Ks. Jan Poszakowski, polski apologeta XVIII w.Życie i twórczość, „Studia Theologica Varsaviensia”, 16 (1978), s. 95..
Twórczość Prace Jana Poszakowskiego dzielą się na cztery grupy: 1) teologiczno-polemiczne, 2) historyczno-apologetyczne, 3) kalendarze oraz 4) literatura nabożna i homiletyczna. Dzieła te były napisane zrozumiałą polszczyzną, wolną od makaronizmów i wtrętów łacińskich. Litewski jezuita dążył do jedności Kościoła, którą on pojmował nie jako pogodzenie różnych wyznań w duchu irenizmu, lecz jako powrót innowierców na łono Kościoła łacińskiego.
Dzieła teologiczno-polemiczne Prace apologetyczne Poszakowskiego wpisywały się w tendencję pojednawczą, która nastała w połowie XVII wieku w atmosferze kolokwium toruńskiego. Wybór takiej strategii komunikacyjnej wynikał też z obecności innowierców na dworze Radziwiłłów, na którym Poszakowski był aktywny jako duszpasterz. Ze względu na tych odbiorców prace Poszakowskiego były pozbawione inwektyw i cechowały się spokojnym tonem i rzetelną argumentacją: autor zestawiał stanowisko Ojców Kościoła w danej kwestii z nauką Jana Kalwina czy Marcina Lutra, by udowodnić, że Kościół katolicki jest bliższy pierwotnemu Kościołowi niż wyznania ewangelickieE. Janikowski, Ks. Jan Poszakowski, s. 98..
Taką metodę stosował Poszakowski w pierwszej książce pt. Nauka PP. Dissidentów z Nauką Starodawnego Kościoła Zniesiona (Wilno 1733), zadedykowanej Tomaszowi Wolanowi, cześnikowi oszmiańskiemu i wyznawcy kalwinizmuK. Estreicher, Bibliografia staropolska, t. 25, s. 124..
Kolejnym dziełem był Głos Pasterza Jezusa Chrystusa wzywającego owieczki do owczarni swoiey albo Nauka katolicka (Wilno 1736), zadedykowany biskupowi wileńskiemu Michałowi Janowi ZienkowiczowiK. Estreicher, Bibliografia staropolska, t. 25, s. 119–120.. Dzieło to stanowiło pierwszą pozycję z sześciutomowej serii, której celem było umocnienie katolików w wierze. Poszakowski rozprawiał w nim o istnieniu Boga wbrew ateistom oraz o prawdziwości religii chrześcijańskiej wbrew deistom i naturalistom. Dalej przedstawiał wykład eklezjologii w duchu katolicyzmu, nie wnoszący nic nowego w porównaniu z polemistami szesnastowiecznymi. O prawdziwości religii katolickiej miała świadczyć przede wszystkim jego starodawność, którą Poszakowski udowadniał w świetle sukcesji biskupów rzymskich, oraz niezmienność i trwałośćE. Janikowski, Jan Poszakowski, s. 99–100.. mały|304x304px|Dedykacja Prawdy z orłem i strzałą Jana Poszakowskiego, z herbami Trąby Radziwiłłów i Lis Sapiehów Kontynuacją Głosu pasterza był tom poświęcony polemice z Kościołem ewangelicko-augsburskim na temat Eucharystii, pt. Rozdział Światła od ciemności, to jest Nauka katholicka o Przenayświętszey Eucharystyey z Nauką Protestantów Konfessyey Augzburskiey w Xięgach Symbolicznych zawartą zniesiona, y we trzech tratkatach przełożona (Wilno 1737). Druga wersja, zatytułowana wprost Nauka katholicka o Przenayświętszey Eucharystyey była zadedykowana kapitanowi Pawłowi Kryjerowi WojewskiemuK. Estreicher, BIbliografia staropolska, t. 25, s. 124–125.. Rozdział Światła stanowił odpowiedź na pisma polskiego luteranina Marcina Zygmunta Zieleńskiego. Traktat Poszakowskiego dzielił się na cztery części: pierwsza dotyczyła mszy, druga – przytomności Chrystusa w Eucharystii, trzecia – komunii pod jedną postacią. W ostatniej części autor udowadniał, że protestanci nigdy tak naprawdę nie spożywają ciała i krwi Chrystusa z braku prawdziwych kapłanów. Przygotowując to dzieło, Poszakowski korzystał z twórczości alzackiego jezuity Johanna Jacoba ScheffmacheraE. Janikowski, Ks. Jan Poszakowski, s. 100–101..