thumb|upright|§ 12 thumb|upright|§ 12 Paragraf językowy (Adam Galos: Z dziejów genezy jednego paragrafu, Komunikaty Mazursko-Warmińskie nr 2-3, 247-259, 1994., również paragraf kagańcowyAgnieszka Szudarek: Kwestia narodowa i kwestia kobieca. Zadania Wielkopolanek w obliczu zaostrzenia polityki germanizacyjnej w 1908 r. w opinii warszawskich czasopism dla kobiet, s. 16., jak też ustawa językowa, ustawa kagańcowaJ. Okołowicz, Wychodźstwo i osadnictwo polskie przed wojną światową, Warszawa 1920, s. 254.K. Ślaski, Tysiąclecie polsko-skandynawskich stosunków kulturalnych, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1977, s. 353.J. Kochan, Oblicze ideowo-polityczne "Świata Słowiańskiego", „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej“ 18, 1979, 2, s. 44.Andrzej Staniszewski: Tradycja, kultura i oświata polska na łamach „Gazety Olsztyńskiej” za czasów Władysława Pieniężnego, s. 301.K. Groniowski, J. Skowronek, Historia Polski 1795-1914, wyd. 3 popr. i uzup., Warszawa 1987, s. 298.A. Brożek, Niemcy zagraniczni w polityce kolonizacji pruskich prowincji wschodnich 1886-1918, Poznań 1989, s. 128.R. Kaczmarek, Józef Biniszkiewicz (1875-1940). Biografia polityczna, Katowice 1994, s. 38.S. Kieniewicz, Historia Polski 1795-1918, wyd. 9, Warszawa 1997, s. 400, 546.M. Guzek, Filmowa Bydgoszcz 1896-1939, Toruń 2004, s. 16.B. Głodowski, Zaangażowanie duchowieństwa katolickiego w ruch trzeźwościowy na Pomorzu przed 1920 rokiem, „Studia Gdańskie”, 26, 2010, s. 144.Historia Polski. Kalendarium dziejów 1887-1943, red. A. Nowak, Kraków 2010, s. 58.K.K. Daszyk, „Chcemy mieć swój ideał honoru, męstwa, bezinteresowności...” O krakowskim hołdzie pozgonnym dla księcia Józefa Poniatowskiego w setną rocznicę jego śmierci, „Rocznik Krakowski”, 80, 2014, s. 98.J. Owsiański, R. Szubert, Rozgrywki piłkarskie na terenie Wielkopolski a kształtowanie patriotyzmu polskiej młodzieży w latach 1906-1923 i 1939-1943, „Rozprawy Naukowe AWF we Wrocławiu“, 55, 2016, s. 101.E. Kizik, Pierwsza kaszubska wystawa ludoznawcza w Kościerzynie w 1911 roku, „Zapiski Historyczne“, 82, 2017, s. 59 (491).K. Korda, Obraz Kaszub i Kaszubów w XIX i początkach XX wieku na przykładzie "Gazety Toruńskiej", „Acta Cassubiana”, 19, 2017, s. 245.T. Nodzyński, Posłowie polscy w Berlinie w dyskusjach wokół aktu 5 listopada 1916 roku w organach ustawodawczych Prus i Rzeszy Niemieckiej, „Studia Zachodnie“ 19, 2017, s. 128.K. Krawiec-Złotkowska, Znaczenie konfesji katolickiej w utrzymaniu polskości na Kaszubach na przełomie XIX i XX wieku, „Studia z Geografii Politycznej i Historycznej“ 7, 2018, s. 216.A. Rypel, Trudne sąsiedztwo. O relacjach między polskimi a niemieckimi mieszkańcami Bydgoszczy na początku XX wieku (na podstawie „Dziennika Bydgoskiego” z 1908 r.), „Język - Szkoła - Religia”, 15, 2021, s. 159, 162.) – zapis w niemieckiej ustawie o stowarzyszeniach (Vereinsgesetz) z dnia 19 kwietnia 1908 (§ 12), przewidujący nakaz odbywania zgromadzeń publicznych wyłącznie w języku niemieckimAdam Galos: Do genezy ustawy językowej z 1908 roku, s. 181..
Paragraf zakazywał używania na zgromadzeniach publicznych języka polskiego w tych miejscowościach, w których znajdowało się mniej niż 60% Polaków. W myśl postanowień ustawy, publiczne przemawianie po polsku dozwolone było wyłącznie w czasie kampanii wyborczej do parlamentu, a więc raz na 5 lat.
Ustawa uznawana była w Rzeszy za postępową, m.in. ze względu na zniesienie zakazu udziału kobiet w stowarzyszeniach organizujących zgromadzenia polityczne. Utrudniła ona jednak sytuację stowarzyszeń działających w zaborze pruskim czy Alzacji-Lotaryngii. Organy administracyjne zaczęły tendencyjnie podchodzić do kwestii ustalenia rzeczywistego charakteru stowarzyszeń, z góry przesądzając, że mają ono charakter polityczny, zaliczając do politycznych towarzystwa muzyczne, śpiewacze, robotnicze czy rolniczeAnna Tarnowska: Pruskie sądy administracyjne gwarantem praw podmiotowych? Organizacja sądów i praktyka orzecznicza Najwyższego Sądu Administracyjnego (OVG) a prawa polskiej mniejszości narodowej (1875-1914), Czasopismo prawno-historyczne 67(2):61-68, October 2018, s. 77..
Uchwalona ustawa o związkach i zgromadzeniach, wraz z paragrafem „językowym”, posiadała najdłuższą i najbardziej złożoną historię ze wszystkich przeciwpolskich kroków władz pruskichLewica mieszczańska a polityka bloku Bülowa (geneza wniesienia do parlamentu niemieckiego projektu ustawy o związkach i zgromadzeniach), s. 53.. Autorem paragrafu był, ówczesny wicepremier Prus, Theobald von Bethmann Hollweg, który wprowadził go na żądanie konserwatystówLewica mieszczańska a polityka bloku Bülowa (geneza wniesienia do parlamentu niemieckiego projektu ustawy o związkach i zgromadzeniach), s. 63.. Socjaliści, m.in. poseł Wolfgang Heine, zarzucali że paragraf ten skierowany jest przede wszystkim przeciwko robotnikom polskim, poprzez utrudnienie werbowania ich do organizacji zawodowych, co umożliwiłoby pracodawcom wypłacanie im niższych zarobków, a przez to pogorszyłoby też położenie wszystkich innych robotników.
Paragraf ten stanowił jeden z najbardziej znanych kroków antypolskich, zastosowanych w Prusach i w Rzeszy.
Ostatecznie paragraf językowy zniesiono w 1917 r.Anna Tarnowska: Pruskie sądy administracyjne gwarantem praw podmiotowych? Organizacja sądów i praktyka orzecznicza Najwyższego Sądu Administracyjnego (OVG) a prawa polskiej mniejszości narodowej (1875-1914), Czasopismo prawno-historyczne 67(2):61-68, October 2018, s. 79.Gesetz, betreffend die Abänderung des Vereinsgesetzes vom 19. April 1908 (RGBl. 1917, s. 361).
Zobacz też Germanizacja Polaków w okresie zaborów
Przypisy
Kategoria:Historia prawa niemieckiego Kategoria:Historyczne źródła prawa Kategoria:Cesarstwo Niemieckie