Bitwa pod Arras – starcie zbrojne stoczone 21 maja 1940 r. podczas kampanii francuskiej w czasie II wojny światowej. Po niemieckiej inwazji na Niderlandy 10 maja siły francuskie i brytyjskie wkroczyły do Belgii. Niemiecki plan Fall Gelb przekształcił się w szereg operacji odwracających uwagę sił alianckich w Holandii i Belgii, z głównym natarciem prowadzonym przez Ardeny. Jednostki niemieckie przekroczyły Mozę, nie czekając na posiłki w bitwie pod Sedanem i zamiast umocnić przyczółki na zachodnim brzegu, Niemcy rozpoczęli posuwanie się doliną Sommy w kierunku kanału La Manche.
Alianci zostali zaskoczeni tym posunięciem, a ich próby odcięcia wysuniętych szpic wojsk pancernych nieprzyjaciela we Francji przerodziły się w sporadyczne, nieskoordynowane kontrataki, które nigdy nie osiągnęły wystarczającej koncentracji sił, aby odnieść sukces, ponieważ główne armie alianckie znajdowały się wtenczas w Belgii. Ofensywa pod Arras została zaplanowana przez Brytyjczyków i Francuzów w celu zmniejszenia nacisku na garnizon brytyjski w tym mieście i nie była skoordynowana z atakiem Francuzów na niemiecki „korytarz pancerny” z południa.
Ograniczona dostępnymi siłami, anglo-francuska ofensywa została rozpoczęta przez niewielkie, mieszane oddziały brytyjskich i francuskich czołgów oraz piechoty, które ruszyły do ataku na południe od Arras. Początkowo alianci zdobyli zamierzone cele pierwszego etapu ofensywy i rozproszyli wiele niemieckich jednostek, ale po pokonaniu 10 km zostali zmuszeni do wycofania się, aby uniknąć okrążenia po zapadnięciu zmroku. Atak zakończył się niepowodzeniem, ale miał nieproporcjonalny do swojej skali wpływ na zachowanie Adolfa Hitlera i Oberkommando der Wehrmacht.
Zaniepokojenie kolejnymi anglo-francuskimi kontratakami na korytarz pancerny przed dogonieniem wysuniętej szpicy wojsk przez niezmotoryzowane niemieckie dywizje piechoty doprowadziły Hitlera do rozkazu zatrzymania ataku sił pancernych do czasu opanowania sytuacji pod Arras. Alianci wykorzystali tę przerwę, aby wzmocnić porty nad kanałem La Manche, zapobiec ich szybkiemu przejęciu przez wroga i umocnić zachodnie podejścia do Dunkierki przed przybyciem Niemców, umożliwiając tym samym ewakuację sił brytyjskich i części francuskich w operacji Dynamo.
Tło sytuacyjne Kampania francuska Grupa Armii A gen. Gerda von Rundstedta pokonała Francuzów w bitwie pod Sedanem w dniach 12–15 maja i przekroczyła Mozę. Francuski kontratak w bitwie pod Montcornet 17 maja przeprowadzony przez 4 Dywizję Kirasjerów pod dowództwem pułkownika Charles’a de Gaulle’a na południu został powstrzymany przez improwizowaną obronę Niemców i 10 Dywizję Pancerną, która zaatakowała na francuskiej flance. Niemieckie kontrataki były wspierane przez Fliegerkorps VIII gen. Wolframa von Richthofena, a Francuzi stracili 32 czołgi i pojazdy opancerzone. 19 maja, po otrzymaniu posiłków, kirasjerzy ponownie zaatakowali i zostali odparci, tracąc 80 ze 155 swoich pojazdów, z czego większość strat spowodowały samoloty Fliegerkorps VIII, które zaatakowały jednostki francuskie, gdy te gromadziły się, by zaatakować flanki jednostek niemieckich. Pod koniec bitwy pod Montcornet większość francuskiej 9 Armii nad Mozą rozpadła się pod wpływem niemieckich ataków z powietrza.
Niemieckie szpice przedarły się przez lukę Péronne–Cambrai i zagroziły Boulogne oraz Calais, przecinając linie komunikacyjne wojsk alianckich 1 Grupy Armii generała Gastona Billotte'a w Północno-Wschodnim Teatrze Operacyjnym (gen. Alphonse Joseph Georges), oddzielając je od głównych sił francuskich na południe od Sommy. 19 maja generał Edmund Ironside, brytyjski szef Imperialnego Sztabu Generalnego, naradził się z Lordem Gortem, dowódcą Brytyjskich Sił Ekspedycyjnych (BEF), w swojej kwaterze głównej niedaleko Lens i przekonywał Gorta, że jedyną szansą na ocalenie BEF jest atak w kierunku Amiens na południowym zachodzie, lecz Gort miał wówczas tylko dwie dywizje dostępne do ataku. Ironside spotkał się także z Billotte'em, najwyraźniej uznając go za niezdolnego do podjęcia takich działań. Wkrótce po tym Ironside wrócił do Wielkiej Brytanii i zarządził pilne przygotowania do odparcia niemieckiej inwazji na Wyspy Brytyjskie.
Rankiem 20 maja gen. Maurice Gamelin, naczelny dowódca francuskich sił zbrojnych, rozkazał armiom uwięzionym w Belgii i północnej Francji, aby przesuwały się na południe, w celu połączenia się z siłami francuskimi atakującymi na północ od rzeki Sommy. Wieczorem 19 maja francuski premier Paul Reynaud zwolnił Gamelina i zastąpił go gen. Maxime'em Weygandem. Weygand anulował rozkazy swojego poprzednika, lecz po pewnym czasie zarządził podobną kontrofensywę z północy i południa na niemiecki „korytarz pancerny”, aby wyrwać z kotła okrążone armie. Na północy Brytyjczycy połączyli dostępne siły z 50 Dywizją Zmotoryzowaną Northumbrian, która utrzymywała obszar Vimy, tworząc improwizowaną grupę bojową o kryptonimie Frankforce. Miała ona za zadanie utrzymywać linię rzeki Scarpe na wschód od Arras z 5 Dywizją Piechoty, podczas gdy reszta sił brytyjskich miała zaatakować na południe od Arras, a nowa francuska 3 Grupa Armii gen. Antoine-Marie-Benoît Bessona na północ od Sommy.
Król Belgii Leopold III powiedział Gortowi, że nie spodziewa się, aby BEF zaryzykowała własnym bezpieczeństwem w celu utrzymania kontaktu z armią belgijską, ale ostrzegł Brytyjczyków, że jeśli będą kontynuować ofensywę na południe, linie belgijskie zostaną nadmiernie rozciągnięte i upadną. Leopold zasugerował, że alianci powinni zamiast tego ustanowić przyczółek obejmujący Dunkierkę i porty na kanale belgijskim. BEF wzmocniła jednak siły pod Arras, mimo że Gort miał wątpliwości co do francuskiego planu.
Gen. Billotte brał udział w spotkaniu dowódców w Ypres od 19 do 21 maja. W drodze powrotnej do swojej kwatery miał wypadek drogowy, zapadł w śpiączkę i wkrótce potem zmarł, pozostawiając aliancką 1 Grupę Armii bez dowódcy na trzy dni; mniej więcej w tym czasie Brytyjczycy zdecydowali się ewakuować swoje siły z portów nad kanałem La Manche.
Preludium Niemiecki postęp thumb|Sytuacja na froncie z 4 czerwca 1940 r. z zaznaczonymi działaniami ofensywnymi prowadzonymi od 21 maja Niemiecka 7 Dywizja Pancerna gen. maj. Erwina Rommla zdobyła Cambrai i ruszyła w kierunku obszaru na południe od Arras. Rankiem 21 maja jednostka otrzymała rozkaz, by okrążyć Arras od zachodu i zaatakować na północy, przejmując przeprawy przez rzekę Scarpe w Acq, co było ryzykownym manewrem, ponieważ prawa flanka dywizji byłaby wtedy narażona na kontratak z Arras. 5 Dywizja Pancerna gen. por. Maxa von Hartlieb-Walsporna miała zaatakować, aby odciążyć 7 Dywizję Pancerną, lecz jednostka ta była opóźniona i nigdy nie zdołała wykonać tych rozkazów. Rommel rozkazał 25 Pułkowi Pancernemu rozpoznanie walką w kierunku Acq na 10 km do przodu, a później wysłał tam także dwa pułki piechoty zmotoryzowanej, co pozostawiło większość dywizji bez czołgów. Rommel prowadził atak, lecz wycofał swoje wysunięte siły około godziny 16:00, kiedy piechota nie zdołała dotrzeć na pozycje sił zmotoryzowanych, a 7 Pułk Fizylierów został zaatakowany przez alianckie czołgi i piechotę.
Alianckie przygotowania ofensywne Gen. Georges rozkazał gen. François d'Astier de La Vigerie, dowódcy francuskich sił powietrznych Północnego Teatru Operacyjnego udzielenie wsparcia z powietrza brytyjskiemu atakowi, ale nie przesłał żadnych szczegółów planowanej akcji, jego celów ani nawet godziny rozpoczęcia ataku. D'Astier nie był również w stanie skontaktować się z kwaterą główną 1 Armii, ani z kwaterą główną Komponentu Lotniczego RAF przy Brytyjskich Siłach Ekspedycyjnych, która była nieczynna, ponieważ wracała do baz w Anglii. Francuskie samoloty rozpoznawcze zostały zestrzelone lub przepędzone do godziny 16:00, kiedy to przedostały się do Arras i nie wykryły żadnej aktywności wokół Cambrai. Gen. dyw. Harold Franklyn, dowódca brytyjskiej 5 Dywizji Piechoty, dowodził teraz Frankforce, grupą bojową zaimprowizowaną ze swojej dywizji, 50 Dywizji Zmotoryzowanej Northumbrian gen. maj. Giffarda Martela i 74 czołgów 1 Armijnej Brygady Pancernej. Frankforce przeniósł się w okolice Vimy, na północ od Arras, aby wzmocnić aliancki garnizon w tym mieście przed kontratakiem na południe, w celu przerwania niemieckiej komunikacji w tym rejonie. Franklyn oddzielił po jednej brygadzie z 5 Dywizji Piechoty i 50 Dywizji Zmotoryzowanej, które miały tylko dwie zamiast etatowych trzech brygad każda. Franklyn nie był świadomy francuskiego ataku na północ w kierunku Cambrai, a Francuzi nie wiedzieli o brytyjskim ataku na południe w stronę Arras.
Franklyn miał wsparcie francuskiego Korpusu Kawalerii gen. por. René Priouxa z francuskiej 1 Armii, która walczyła w bitwie pod Hannut (12-14 maja) z czołgami kawalerii Somua S-35. Wiele czołgów 1 Lekkiej Dywizji Zmechanizowanej zostało zniszczonych we wcześniejszych walkach, a resztę rozdzielono pomiędzy dywizje piechoty i nie można ich było ponownie zebrać na czas, pomimo gróźb kierowanych pod adresem oficerów liniowych, którzy odmówili zwolnienia czołgów ze swoich dywizji. Do 21 maja Prioux mógł dostarczyć tylko kilka czołgów z 3 Lekkiej Dywizji Zmechanizowanej. Atak miał być przeprowadzony przez dwie francuskie i dwie brytyjskie dywizje piechoty, lecz Frankforce liczyła tylko około 15 000 żołnierzy, po oderwaniu brygad do obrony Arras, rzeki na wschodzie i z rezerwy. Obronne ustawienie wojsk pozostawiło w rezerwie tylko 6. i 8. batalion ze 151 Brygady Pułku Lekkiej Piechoty Durham, a także 13 Brygadę Piechoty, wspierającą 4 Królewski Pułk Czołgów i 7 Królewski Pułk Czołgów, w sile około 2000 ludzi i 74 czołgów. 58 z tych czołgów były to Matilda Is, grubo opancerzone, ale wyposażone tylko w karabin maszynowy, a zaledwie 16 czołgów to nowsze Matilda II, bardzo dobrze opancerzone i uzbrojone w 2-funtowe działo oraz karabin maszynowy.
Plan aliantów thumb|Współczesna mapa okolic Arras Pierwotne instrukcje przekazane Franklynowi dotyczyły zaplanowania ograniczonego ataku na południe od Arras w celu odciążenia garnizonu miasta. Zmiany dokonane przez Ironside'a w celu bardziej ambitnego, połączonego ataku z Francuzami nie zostały przekazane Franklynowi, który użył większości Frankforce do obrony, aby wzmocnić Arras i odciążyć francuski Korpus Kawalerii na wschód od miasta. Martel otrzymał rozkaz zaplanowania ataku, którego celem było:
Był to obszar o powierzchni ponad 100 km². Siła oparta na 151 Brygadzie Piechoty (brygadier J. A. Churchill) miała ruszyć z zachodu Arras i ruszyć w kierunku rzeki Cojeul; 13 Brygada Piechoty (brygadier Miles Dempsey) z 5 Dywizji Piechoty miała wtedy przekroczyć rzekę i ruszyć na południe od wschodniej strony Arras, aby spotkać się ze 151 Brygadą Piechoty. Prawa kolumna złożona z 7 Królewskiego Pułku Czołgów, 8. batalionu Lekkiej Piechoty Durham, 365. baterii 92 Pułku Polowego Artylerii Królewskiej, 260. baterii 65 Pułku Przeciwpancernego Artylerii Królewskiej Norfolk Yeomanry, plutonu Kompanii Przeciwpancernej ze 151 Brygady i pluton zwiadowców motocyklowych z 4. batalionu Pułku Fizylierów Northumberland oraz lewa kolumna złożona z 4 Królewskiego Pułku Czołgów, 6. batalionu Lekkiej Piechoty Durham, 368. baterii 92 Pułku Polowej Artylerii Królewskiej, 206. baterii 52 Pułku Przeciwpancernego Artylerii Królewskiej, plutonu Kompanii Przeciwpancernej ze 151 Brygady oraz jednej kompanii i plutonu zwiadowczego z 4. batalionu Pułku Fizylierów Northumberland miały przekroczyć drogę Arras – Doullens o godzinie 14:00, co oznaczało, że piechota musiałaby wykonać marsz na dystansie 13 km, aby dotrzeć do pozycji wyjściowej, drogami wypełnionymi przez uchodźców.
Bitwa thumb|Schemat bitwy pod Arras: Francuzi zaznaczeni na niebiesko, Brytyjczycy na ciemnoniebiesko, Wehrmacht na czerwono, Waffen-SS na czarno 3 Lekka Dywizja Zmechanizowana