Przeciszów () – wieś w Polsce, położona w województwie małopolskim, w powiecie oświęcimskim, siedziba gminy Przeciszów. We wsi krzyżują się droga krajowa 44 z drogą wojewódzką 949.
Przeciszów z licznymi stawami należy do Doliny Karpia. Wieś założono w XIII w. Od XV do XVIII w Przeciszowie rezydował ród Myszkowskich, zasiadający w senacie I Rzeczypospolitej aż po wiek XVIII. Dzięki nim we wsi na wielką skalę rozwinęła się hodowla karpia. Stawy przyrębskie, gdzie występuje ponad 200 gatunków ptaków, zostały wpisane na listę Natura 2000.
Nazwa Nazwa Przeciszów jest nazwą dzierżawczą od jednej z form imienia Przedsław. W gwarze ludowej wymawiana jako Przejców. Po raz pierwszy wzmiankowana została w 1396 roku jako Przecznow.
Kwestią sporną jest identyfikowanie Przeciszowa ze wzmiankowaną wcześniej w okolicy w innym wypadku zaginioną wsią Hartmansdorf (Hartundisdorff w 1292, parafia Villa Hertmanni w 1326 i Hartmansdorff w 1400).
+Integralne części wsi Przeciszów SIMC Nazwa Rodzaj 0065525 Boconek część wsi0065531 Dół część wsi0065548 Góra część wsi0065590 Łowiczki Księże przysiółek0065608 Łowiczki Pańskie przysiółek0065554 Nawsie część wsi0065560 Podlesie część wsi 0065614 Przyrąb przysiółek0065577 Tarliska część wsi0065583 Zamłynie część wsi
Wschodnią część wsi stanowi dawniej odrębna miejscowość, a następnie przysiółek, Koło Lipowieckie.
Historia Otoczenie Przeciszowa było obszarem intensywnego osadnictwa już w XIII wieku na terenie kasztelanii oświęcimskiej. Miejscowość leży na trasie jednego z głównych średniowiecznych szlaków handlowych, wiodący z Ukrainy przez Kraków, Skawinę, Zator, Oświęcim, dalej do krajów niemieckich i Włoch. Drogą wożono w kierunku Wrocławia sól wysokiej jakości, zwaną na Zachodzie oświęcimską. Obok soli był jeszcze jeden artykuł handlu – woły, których liczba ok. połowy XV w. sięgała kilku tysięcy sztuk rocznie. Dostarczały ich zwłaszcza okolice Jarosławia, Rzeszowa, a nawet szły one jako tranzyt z Mołdawii. Pierwsza wzmianka w postaci Przecznow wystąpiła jednak dopiero w 1396 (wymieniono ją również w sfałszowanym dokumencie datowanym na rok 1384). Stąd część badaczy utożsamia ją z wcześniej wzmiankowaną wsią Hartundisdorff, wymienioną w dokumencie lokacyjnym miasta Zator, wystawionym 10 listopada 1292, a znanym z odpisu z 1569. Później wzmiankowano ją w spisie parafii dekanatu Zator w roku 1326 jako Villa Hertmanni. W 1400 roku nazwa ta pojawiła się po raz ostatni jako HartmansdorffIgnacy Rychlik: Księstwa oświęcimskie i zatorskie, czyli rok po tym gdy pojawiła się nazwa Przecznow.
Tak więc można by założyć, że miejscowość została założona w XIII wieku najpewniej przez rycerzy niemieckich. Historia wsi nierozerwalnie związana jest z dziejami Księstwa Oświęcimsko – Zatorskiego. Przez Przeciszów biegła trasa przemarszu wojsk tatarskich, które po zdobyciu Krakowa w dniu 22 marca 1241 r. skierowały się na Śląsk. Oprócz grupy Baidara przez Zator i Oświęcim przechodziły także wojska Burondaja w czasie kolejnego najazdu w latach 1259–1260. Pierwsza pisemna wzmianka o Przeciszowie pochodzi z 10 listopada 1292 parafia została założona najprawdopodobniej w latach 40. XIV w.
Z XIX w. pochodzi informacja dotycząca małżeństwa Jana II z siostrą bądź bardzo bliska krewną Jagiełły – Jadwigą. W dokumencie z 23 lutego 1396 książę oświęcimski nadał jej tytułem oprawy Zator, Spytkowice, Osiek, a także Przeciszów, co następnie król czeski Wacław potwierdził.
Wiek XVI przynosi pewne zmiany na terenie Księstwa Oświęcimskiego, które znajdowało się już pod władzą polskich Jagiellonów. W okresie wojen husyckich zostają usunięci niemieccy dzierżawcy Przeciszowa, a książęta oświęcimscy w 1437 oddają wieś w zastaw mieszczaninowi krakowskiemu Jerzemu Szwarcowi. Olbrzymie znaczenie dla Przeciszowa ma przybycie na teren księstwa wojewodzica łęczyckiego – Dzierżka z Rytwian herbu Jastrzębiec, będącego zarazem bliskim krewnym arcybiskupa gnieźnieńskiego. W 1564 roku Przeciszów, wraz z całym księstwem oświęcimskim, włączono bezpośrednio w skład województwa krakowskiego (będącego częścią prowincji małopolskiej) Korony Królestwa Polskiego.
Według tradycji rodzimej Myszkowscy mieli pojawić się tam jeszcze w XIV w. Protoplasta rodu Jan miał otrzymać z rąk swego brata arcybiskupa gnieźnieńskiego Wojciecha Jastrzębca majątek Przeciszów w Księstwie Oświęcimskim, Mirów w woj. krakowskim i Lutultów w Ziemi Wileńskiej. Potomkowie tegoż Jana pisali się od nazw tych majątków, tzn. z Przeciszowa i Mirowa, a nazwisko przybrali od wsi Myszkowa należącej do dóbr mirowskich. Członkowie tego rodu byli marszałkami, wojewodami, biskupami, kasztelanami i z racji tego zasiadali w senacie I Rzeczypospolitej aż po wiek XVIII.
Myszkowscy poświęcali wiele uwagi rozwojowi hodowli ryb, a w samym Przeciszowie posiadali trzy stawy: Wawrzek, Kasztelan i Myszkowski. Właściciel Przeciszowa Zygmunt Myszkowski i posiadacz Spytkowic, syn Wawrzyńca – Mikołaj Myszkowski byli zwolennikami reformacji. Rozpropagowali na terenie wsi kalwinizm. Za ich przykładem na religię tę przeszli chłopi, co było ewenementem na owe czasy, bowiem wyznanie uznawano za szlacheckie. W 1578 r. za sprawą biskupa krakowskiego Piotra Myszkowskiego bez większych trudności powrócił katolicyzm.
Miejscowa ludność miała okazję zobaczyć: przejazd Kazimierza Jagiellończyka i Władysława Jagiellończyka (1471 r.), przejazd Władysława IV (1574 r.), ucieczkę Henryka Walezego do Francji (1574 r.), podróż do Krakowa przyszłej królowej Polski Elżbieta Rakuszanka (1454 r.), podróż do Krakowa przyszłej królowej Bony z Włoch (1518 r.).
W 1595 roku wieś położona w powiecie śląskim województwa krakowskiego (ziemi krakowskiej), jako część prowincji małopolskiej, była własnością Aleksandra MyszkowskiegoWojewództwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 109.. W latach 1975–1998 wieś administracyjnie należała do województwa bielskiego.
W XVIII w. tylko raz głośno było o Przeciszowie za sprawą rekrutów. Pod koniec stulecia miało miejsce pewne wydarzenie, które zbulwersowało miejscową ludność. Ukrywający się przed poborem parobkowie przeciszowscy zamordowali 16 lipca 1797 r. włosienickiego wójta w tamtejszej karczmie „Wygrana”. W wyniku śledztwa przeprowadzonego przez ekonoma włosienickiego Jacentego Orzechowskiego czterech rekrutów stanęło przed zwierzchnością w celu wyjaśnienia przyczyn tragedii.
Ostatnim właścicielem z Myszkowskich byli wnukowie Zygmunta: Ferdynand i Władysław. Ich ojciec Zygmunt (tak jak dziad, lecz katolik) wraz ze stryjami utworzyli za zgodą sejmu ordynację w Pińczowie. Jedynymi spadkobiercami tejże fortuny byli Ferdynand i Władysław, toteż dobra przeciszowskie przekazano na rzecz Konwentu Dominikanów Krakowskich.
Wszyscy właściciele Przeciszowa z rodu Myszkowskich od 1441 r. do XVIII w.: Mikołaj „Starszy” Myszkowski Piotr i Paweł Myszkowscy Jan Myszkowski Jerzy Myszkowski Wawrzyniec Myszkowski Zygmunt Myszkowski Ferdynand i Władysław Myszkowscy.
Po rozbiorach Polski wieś pozostawała w rękach austriackich. Kolejnymi właścicielami byli: Łucja Przyrębska (pocz. XIX w.) Anna i Stanisław Wąsowicze (1830–1833).
Następnie, od 1833 r. aż do II wojny światowej Przeciszów należał do rodu Potockich. Właścicielami wsi byli m.in.: Aleksander Potocki (1833–1845) Maurycy Eustachy Potocki (1845–1872).
Pierwsze przymiarki do budowy szkoły poczyniono w 1842 r. Hrabia Maurycy Eustachy Potocki zaproponował: materiały budowlane, pewną kwotę pieniędzy na pensję nauczyciela i opał na zimę (pod warunkiem wyłożenia przez gminę pewnych środków na ten cel). Jednakże do zrealizowania tych planów nie doszło, bowiem jeden z deputowanych gromadzkich stwierdził: „Nasi ojcowie szkoły nie potrzebowali, żyli, toteż i my bez nauki się obejdziemy”. W dwa lata później mieszkańcy gminy sami postanowili się opodatkować na budowę szkoły. Swą pomoc zadeklarował także miejscowy proboszcz. Jednak cała realizacja była bardzo powolna, aż w końcu hrabia Potocki wycofał się z projektu.
W 1860 r. zakończono budowę szkoły w Przeciszowie (dziś dom nauczyciela). Budynek oprócz izb szkolnych obejmował mieszkanie dla dyrektora szkoły. Początkowo planowano budowę na Nowsiu, jednakże „to miejsce daleko od kościoła i nie bardzo przystępne było”. Drewniany budynek kryty słomą został w 1888 r. zastąpiony murowanym. Nowa szkoła składała się z trzech sal lekcyjnych, kancelarii i bursy nauczycielskiej. Wyposażona została w nowe stoły, ławki i tablice. Pierwszym kierownikiem szkoły został Teofil Andrusikiewicz ze Stryszowa, który pokonał trzech innych kandydatów. Uczący w niej byli wykwalifikowanymi nauczycielami, a nie jak w innych wsiach – pisarze gminni, organiści czy nawet szewcy.
Mieszkańcy wsi niezbyt chętnie chodzili do szkoły. W 1869 r. tylko 84 dzieci uczęszczało na lekcje na 337 zapisanych. Na zajęcia szkółki niedzielnej – prowadzone przez dyrektora szkoły Teofila Andrusikiewicza – nie przychodził nikt, choć zapisanych było 145 chętnych. Rok później nauki nie rozpoczęto nawet pierwszego listopada, bowiem dzieci były zajęte w gospodarstwach.
W 1884 r. uruchomiono linię kolejową łącząca Oświęcim z Podgórzem. Wieś posiadała własną stację kolejową wraz z zabudowaniami.
W pierwszych przewodnikach po tych ziemiach wydanych w XIX w. tak oto pisano o Przeciszowie: „Przeciszów, Przecziszów, Przecziczow, w gwarze ludowej Przejców, wieś przy ujściu Stronika (tak zwano dawniej potok Bachórz) do Wisły, przy gościńcu z Zatora do Oświęcimia, przy torze kolei żelaznej Podgórze – Oświęcim, z własną stacją kolejową, posiadający szkołę ludową murowaną 2 klasową, na terenie którego znajdowały się w 1890 r. 3 karczmy, gorzelnie, młyn, cegielnia i 4 folwarki.
Przed II wojną światową istniał Związek Młodzieży Wiejskiej, Policja Państwowa, OSP (zał. 1911 r.), Akcja Katolicka i szkółka niedzielna. Działała również synagoga przy obecnej ul. Krakowskiej, niedaleko mostu i kapliczki św. Jana Nepomucena. Wtedy też założono drugą szkołę, w Przeciszowie – Podlesiu.
W czasie okupacji rodzina Matlaków (Józef, Józefa, Ludwika i Magdalena) udzieliła schronienia i pomocy Hani Gross. Za okazaną pomoc członkowie rodziny Matlaków zostali uhonorowani medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Światahttps://sprawiedliwi.org.pl/pl/historie-pomocy/historia-pomocy-rodzina-matlakow.
Po zakończeniu wojny wieś została zelektryfikowana. W latach 60. zainstalowano wodociąg, a tuż po nim gazociąg. Wybudowano dwie nowe szkoły, dom kultury, dziesiątki km utwardzonych dróg.
Budowa nowej szkoły w Przeciszowie stała się koniecznością, dlatego w lutym 1963 r. powołano Komitet Budowy Szkoły. Po znalezieniu odpowiedniego miejsca w sierpniu 1964 roku Ochotnicze Hufce Pracy przystąpiły do działania. 29 sierpnia 1965 roku odbyła się uroczystość otwarcia szkoły i nadania jej imienia Ignacego Fika. Nowy budynek szkolny miał 7-izb lekcyjnych, gdzie realizowano program 8-letniej szkoły podstawowej. W roku szkolnym 1984/85 oddano do użytku obiekty sportowe, a w latach 1989–92 dobudowano drugie piętro. 1 października 2005 r. uroczyście obchodzono 40-lecie szkoły.
W latach 90. rozbudowano ośrodek zdrowia, szkołę, sieć abonentów telefonicznych, a wzdłuż dróg pojawiły się chodniki i kosze na śmieci.
Od 2005 r. Gminna Biblioteka Publiczna w Przeciszowie wydaje gazetę „Wieści Gminy Przeciszów”. Od 2006 r. w lipcu odbywa się Święto Gminy Przeciszów.
Od 2011 r. trwają starania na rzecz powstania w Przeciszowie kopalni węgla kamiennego.
W latach 1954-1972 wieś była siedzibą gromady Przeciszów.
Edukacja Nową szkołę w Przeciszowie-Podlesiu zbudowano w 1974 r.
W 2006 w dawnym przedszkolu w Przeciszowie-Las powstała filia Warsztatów Terapii Zajęciowej w Chełmku, prowadzonych przez Fundację im. Brata Alberta.
Transport Przez wieś przebiegają drogi DK44: Gliwice - Przeciszów - Kraków DW949: Jawiszowice - Polanka Wielka - Przeciszów powiatowa 1762K Przeciszów - Piotrowice - Gierałtowice powiatowa 1895K Oświęcim - Dwory - Las - Przeciszów
Linia kolejowa nr 94