thumb|Film nagrany podczas przejazdu rikszą ulicą Piotrkowską Ulica Piotrkowska – reprezentacyjna ulica Łodzi, jedna z najdłuższych ulic handlowych na kontynencie licząca ok. 4,2 km, biegnąca południkowo w linii prostej, pomiędzy pl. Wolności a pl. Niepodległości.
Ulica ta stanowiła od samego początku oś centralną, wokół której rozbudowywało się miasto, a jej rozwój spontanicznie nadał obecny kształt jego centrum. Początkowo ulica stanowiła głównie trakt komunikacyjny, jednak z czasem zamieniła się w „wizytówkę miasta”, centrum rozrywki i handlu, gdzie koncentrowało się całe życie rozrastającej się aglomeracji przemysłowej. Ulica podupadła znacznie po II wojnie światowej. Po 1990 roku została poddana remontowi i zamieniona w rodzaj deptaka, który, w dużym stopniu, pełni rolę podobną do rynku starówki innych miast. Budowle, urbanistyka, instytucje, restauracje, kluby i puby umieszczone w pobliżu tej ulicy tworzą szczególną jej atmosferę o kultowym charakterze, wykraczającym zasięgiem poza Łódź. Ulica jest węższa na początku (plac Wolności) – 17 metrów – a szersza na południu (plac Niepodległości) – 26 metrów.
Historia mały|lewo|Plan regulacyjny Łodzi geometry Filipa de Viebig z 1823 roku mały|lewo|Widok ulicy w 1900 roku thumb|Widok na ul. Piotrkowską z Placu Wolności od którego rozpoczyna się numeracja ulicy mały|Obelisk Ulicy Piotrkowskiej, ustawiony 16 maja 2008 roku dla uczczenia 185. rocznicy przekształcenia Traktu Piotrkowskiego w ulicę Piotrkowską mały|Dom bankowy Wilhelma Landaua przy Piotrkowskiej 29 mały|Pałac Juliusza Heinzla – obecnie Urząd Miasta Łodzi Początkowo obecna ulica Piotrkowska pełniła funkcję traktu łączącego Piotrków Trybunalski ze Zgierzem, na szlaku którego znajdowała się mała, przydrożna osada miejska Łódź, położona na obszarze zwartej wtedy Puszczy Łódzkiej. Przed 1821 rokiem, przyszła ulica, nazywana była traktem piotrkowskim. W 1821 roku Rajmund Rembieliński – Prezes Komisji Województwa Mazowieckiego – rozpoczął działania zmierzające do regulacji (utworzenia) osady fabrycznej. Nowa osada, nazwana Nowym Miastem, powstała w latach 1821–1823 i znajdowała się na południe od „starej” wiejskiej Łodzi, czyli gruntów Starego Miasta. Rok 1821 przyjmuje się za powstanie ulicy Piotrkowskiej: wyznaczono wówczas nową oś traktu (prostując jego przebieg), ośmioboczny rynek (Rynek Nowego Miasta, obecny Plac Wolności) oraz poszczególne przecznice. Wyznaczenia dokonał Komisarz Wydziału Administracyjnego Komisji Województwa Mazowieckiego, Bonifacy Witkowski, który wydzielił place budowlane i sporządził dokument datowany na 24 maja 1821 roku „Specyfikacya nowo utworzonych na Nowym Mieście Osad dla Sukienników i wyrachowanie potrzebnych do Nich Ogrodów”. Tereny wzdłuż Piotrkowskiej oraz ulic przyległych podzielono na ponad 200 parcel.
Plan regulacyjny nowej osady, wraz z oznaczeniem m.in. przebiegu ulicy Piotrkowskiej i poszczególnych parcel, zatytułowany „Plan Sytuacyiny uregulowanych ogrodów sukienniczych Mieście Łodzi położonego w Obwodzie Łęczyckim Woiewództwie Mazowieckim”, wykreślił w 1823 roku (na podkładzie mapy geometry Plebanowskiego) geometra Filip de Viebig, który działał na zlecenie i według instrukcji Rajmunda Rembielińskiego. W tym samym roku, podczas oznaczania nazw nowych ulic przez burmistrza Antoniego Czarkowskiego, po raz pierwszy pojawiła się nazwa „ulica Piotrkowska”. Ówczesna Piotrkowska, jako ulica miejska, od strony północnej zaczynała bieg pomiędzy mostem na rzece Łódce a ulicą Podrzeczną, a kończyła na południu przy ulicy Cegielnianej (dzisiejsza ulica Stefana Jaracza). Poprzecinana była ulicami: Północną, Średnią, Południową oraz Cegielnianą (nazwy przecznic po obu stronach Piotrkowskiej były jednakowe). Pierwszy słup z nazwą ulicy został umieszczony na obecnej ulicy Nowomiejskiej pomiędzy mostem na rzece Łódce a ulicą Podrzeczną.
Na wydzielonych parcelach budowano dla sukienników standardowe domy-warsztaty, które lokalizowano frontem do ulicy. Resztę poszczególnych działek stanowiły „ogrody” dla rodziny właściciela. Rynek Nowego Miasta pełnił funkcje administracyjne dla osady rzemieślniczej. W tym czasie cały trakt wraz ze Starym Rynkiem i Nowym Rynkiem był drogą łączącą stolicę guberni piotrkowskiej, którą był Piotrków Trybunalski, ze Zgierzem i Łęczycą.
W 1823 roku podjęto decyzję o powiększeniu obszaru przeznaczonego pod zakłady rękodzielnicze. W związku z tym, w latach 1824–1828, na południe od Nowego Miasta (na terenach miejskich oraz rządowych) utworzono kolejną osadę przemysłową, przeznaczoną pod osiedlenie przede wszystkim tkaczy lnu i bawełny, którą nazwano Łódka. Osada położona była wzdłuż traktu piotrkowskiego i rzeki Jasień, a także obejmowała wieś rządową Wólka, Zarzew oraz Widzew. W pierwszej kolejności wyznaczono łącznie 230 parcel wzdłuż traktu piotrkowskiego oraz przecznice. Na planie sporządzonym przez geometrę Jana Leśniewskiego w 1825 roku (kopia z 1827 roku) trakt piotrkowski został przedstawiony jako „ulica Piotrkowska”. Wraz z parcelacją terenów położonych wzdłuż i na zachód od ulicy Piotrkowskiej, chłopów pańszczyźnianych z terenu wsi Wólka (rejon ulic Piotrkowska – Wólczańska – Czerwona) przesiedlono wraz z domostwami (28 „dymów” i około 260 mieszkańców) do wsi rządowych Zarzew i Widzew.
Podczas regulacji ulicy Piotrkowskiej, na terenie nowej osady, wyznaczono przebieg siedmiu nowych przecznic. Wówczas powstały ulice, które, podobnie jak w Nowym Mieście, miały jednakowe nazwy po stronach wschodniej i zachodniej ulicy Piotrkowskiej: Dzielna (obecna przecznica Zielona – Narutowicza), Krótka (6 Sierpnia – Traugutta), Przejazd (Andrzeja – Tuwima), Nawrot (Zamenhofa – Nawrot), Główna (Mickiewicza – Piłsudskiego), Pusta (Żwirki – Wigury), Boczna (Radwańska – Brzeźna) oraz dochodzące do Piotrkowskiej: Placowa (Skorupki), Przędzalniana (Tymienieckiego), Czerwona, Zarzewska (Przybyszewskiego), a także Górny Rynek (obecny Plac Reymonta) i Rynek Bielnikowy, który miał pełnić funkcję centrum nowej osady (obecnie to skwer znajdujący się przy skrzyżowaniu ulic Piotrkowskiej i Tymienieckiego vis-à-vis łódzkiej katedry).
Po zakończeniu urządzania nowej osady ulica Piotrkowska formalnie składała się z dwóch części: starszej (wyznaczonej w 1821 roku na terenie Nowego Miasta) oraz nowszej (w osadzie Łódka) rozpoczynającej się na południe od Górnego Rynku (obecny Plac Reymonta) w okolicach współczesnego Placu Niepodległości przy granicy z prywatnymi wsiami Rokicie oraz Chojny, i kończącej się na północy na ulicy Dzielnej (obecna przecznica Zielona – Narutowicza). Przerwa pomiędzy przecznicami Cegielnianą na Nowym Mieście a Dzielną w osadzie Łódka (obecnie odpowiednio pary przecznic Jaracza – Więckowskiego i Zielona – Narutowicza) wynikała z faktu, że dwie osady (sukiennicza na północy oraz tkacko-prządnicza na południu) na tym odcinku nie łączyły się – rozdzielał je około dwustumetrowy, nieuregulowany ciąg traktu będący do 1840 roku w rękach kilkunastu osób prywatnych. W 1828 roku pismo rządowe stwierdzało, że „ulica główna Piotrkowska przez osadę sukienniczą Łódź i osadę lniano-bawełnianą Łódka przechodzi”.
W 1824 roku rozpoczęto zaludnianie ulicy Piotrkowskiej: w osadzie Nowe Miasto osiedlali się sukiennicy przybywający głównie z Wielkiego Księstwa Poznańskiego i Dolnego Śląska, a w osadzie Łódka tkacze lnu i bawełny z Saksonii, Czech, Dolnego Śląska i Prus. Przybywający otrzymywali parcelę na własność „dziedziczno-czynszową” tytułem użytkowania wieczystego, zapomogę finansową na zagospodarowanie, drewno na budowę domu i zwolnienie z podatków na 6 lat. Przydzielane parcele przy Piotrkowskiej miały zwykle powierzchnię od niecałej morgi do prawie 2 mórg (czyli od 0,5 do 1 ha wg przelicznika morgi nowopolskiej), a ich szerokość przy ulicy wahała się od 17 do 22 metrów. W 1827 roku wschodnia strona ulicy liczyła 143 działki, a zachodnia 153. Oprócz pierwszych domów budowanych przez tkaczy, przy Piotrkowskiej (w okolicach rzeki Jasień nieopodal bielnika przy ulicy Tymienieckiego) zostały wybudowane domy rządowe (12 drewnianych i 28 murowanych) z myślą o ich wynajmie rękodzielnikom. Domy te były znormalizowane i służyły za wzorce, wg których rzemieślnicy winni byli stawiać własne. Pomimo dużych udogodnień zabudowa parcel postępowała wolniej niż zakładano – rzemieślnicy najpierw stawiali małe drewniane budynki na tyłach parcel, pozostawiając fronty od ulicy puste pod przyszłą okazalszą zabudowę. W 1832 roku przy Piotrkowskiej niezabudowanych było 228 działek. W latach 1827–1828 przy Rynku Nowego Miasta u wylotu Piotrkowskiej zostały wybudowane dwa klasycystyczne budynki: ratusz (będący siedzibą władz miejskich w latach 1830–1915) oraz kościół ewangelicki (przebudowany pod koniec XIX wieku), który został wystawiony na żądanie kolonistów (głównie niemieckich tkaczy). Rozwijało się również szkolnictwo. Ze względu na niedostateczną liczbę miejsc w szkołach rządowych otwierano prywatne szkoły elementarne. Pierwszą taką, zatwierdzoną przez władze, była założona w 1839 roku przez Mikołaja Olszewskiego szkoła przy Piotrkowskiej 178.
W roku 1829 został zaprojektowany na zlecenie władz Królestwa Polskiego tzw. trakt fabryczny, łączący Łowicz (m.in. poprzez Łódź) z Kaliszem. Na Piotrkowskiej budowa traktu została ukończona w 1834 roku, a zwieńczeniem było ustawienie czterech żelaznych słupów wiorstowych wyznaczających odległość do Warszawy. Słup oznaczający 131 wiorstę został postawiony przy Cegielnianej (Jaracza), a ostatni (134 wiorsta) przy moście na rzece Jasień. Trakt został wysypany tłuczonym kamieniem (szabrem), a utrzymaniem nawierzchni zajmował się Zarząd Linii Komunikacyjnych w Warszawie. Trakt miał długość 2898 m, ale nie obejmował Nowego Miasta, na terenie którego ulica została wybrukowana (prace ukończono również w roku 1834) i pozostawała w zarządzie miasta. Rok później ulica została zasadzona topolami włoskimi, których szkółki znajdowały się za parcelami przy Rynku Nowego Miasta oraz za posesją nr 184. Inną formą upiększenia ulicy były powstające ogrody publiczne. Pierwszy z nich został założony przez Jana Adamowskiego (właściciela wybudowanego w 1824 roku drewnianego domu zajezdnego z wyszynkiem przy Rynku Nowomiejskim 16 – obecnie Plac Wolności 9), który na przydzielonych trzech działkach (pod numerem 175a) w 1827 roku wybudował najpierw oficynę z pruskiego muru, następnie kręgielnię (1828) i murowany dom zajezdny (1829), a na tyłach urządził ogród spacerowy w stylu angielskim. Całość założenia architektonicznego nazwał „Paradis”.
mały|lewo|Biała Fabryka Geyera