Osiedle Witosa (osiedle im. Wincentego Witosa) – osiedle mieszkaniowe oraz dzielnica Katowic, położona w północno-zachodniej części miasta, w zespole dzielnic północnych, pomiędzy Załężem, Załęską Hałdą-Brynowem częścią zachodnią i miastem Chorzów, na terenie historycznej gminy Załęże.
Początki osadnictwa w rejonie dzielnicy wiążą się z powstaniem na jej terenie dwóch kolonii Załęża, wybudowanych w XVIII wieku: Obroków i Załęskiej Hałdy. Samo zaś osiedle mieszkaniowe im. W. Witosa powstało na terenie kolonii fińskich domków w latach 70. i 80. XX w. Obecnie dzielnica ma charakter głównie mieszkaniowo-handlowy. Osiedle Witosa jest bardzo dobrze skomunikowane dzięki autostradzie A4 biegnącej przy osiedlu, a także międzynarodowej linii kolejowej E 30. Dzielnica ma powierzchnię 3,49 km² (2,11% powierzchni miasta) i liczyła w 2007 roku 12 401 mieszkańców (3,9% ludności miasta).
Geografia mały|lewo|Staw Kozubek w Obrokach mały|lewo|Skwer rtm. Witolda Pileckiego
Osiedle Witosa jest jedną z dzielnic Katowic (nr 8), znajdującą się w grupie dzielnic północnych. Graniczy ona od północy i wschodu z Załężem, od południa z Załęską Hałdą-Brynowem częścią zachodnią, a od zachodu z miastem Chorzowem (z dzielnicą Chorzów-Batory). Granice dzielnicy stanowią: od północy – linia kolejowa nr 137, od wschodu – ulica F. Bocheńskiego, od południa – ulica Kochłowicka (autostrada A4), natomiast od zachodu – granica miasta z Chorzowem.
Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego Osiedle Witosa znajduje się w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13), będącym częścią krainy geograficznej Wyżyna Śląska, która stanowi fragment Wyżyny Śląsko-Krakowskiej. Pod względem geologicznym dzielnica zlokalizowana jest w niecce górnośląskiej, która jest wypełniona osadami pochodzącymi z karbonu. Są to w dużej mierze łupki, piaskowce i zlepieńce zawierające pokłady węgla kamiennego. Strop karbonu kształtuje się na poziomie 220–240 m n.p.m. Pod utworami karbońskimi znajdują się osady z okresu dewonu, głównie margle, zlepieńce i dolomity. Nad tymi utworami znajdują się utwory czwartorzędowe, głównie pochodzenia polodowcowego: w północnej części dzielnicy występują gliny zwałowe, ich zwietrzeliny oraz piaski i żwiry lodowcowe, natomiast w południowej piaskowce, zlepieńce, mułowce, iłowce i węgiel kamienny. Gleby na terenie Osiedla Witosa uległy silnej antropopresji wskutek rozwoju osadnictwa i działalności przemysłowej, przez co znaczny jest tu udział gleb inicjalnych. Występują tu głównie gleby antropogeniczne, wytworzone z glin zwałowych.
Północna część dzielnicy Osiedle Witosa, wzdłuż ulicy Obroki, położona jest w Obniżeniu Rawy, które ciągnie się wzdłuż doliny Rawy. Jest ono głęboko wcięte (ponad 100 m) w utwory karbońskie. W południowej części dzielnicy znajdują się Wzgórza Kochłowickie, charakteryzujące się spłaszczonymi wzgórzami i rozciętymi lokalnie głębokimi dolinami. Powierzchnia Osiedla Witosa obniża się w kierunku północno-wschodnim, w kierunku Rawy, wraz z jej biegiem. Najniżej położony punkt w dzielnicy to skrzyżowanie ul. F. Bocheńskiego i J. Pukowca (268 m n.p.m.), a najwyższy to ul. Kochłowicka (autostrada A4) na wysokości zjazdu do osiedla w pobliżu węzła Chorzów Batory (309 m n.p.m.), skąd teren wznosi się w stronę szczytu Cisowej Góry w Załęskiej Hałdzie. Osiedle na wysokości ul. M. Rataja jest położone na wysokości 278 m n.p.m., natomiast przy wejściu do zlikwidowanej kopalni „Kleofas” (ul. Obroki) wysokość wynosi 277 m n.p.m.
Klimat Osiedla Witosa w niewielkim stopniu różni się od warunków klimatycznych panujących w całych Katowicach. Jest on modyfikowany zarówno przez czynniki klimatotwórcze, jak i lokalne, a także przez działalność człowieka. Średnia roczna temperatura w wieloleciu 1961–2005 wynosiła +8,1 °C. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec (+17,8 °C), a najchłodniejszym styczeń (–2,2 °C). Średnia roczna suma opadów w skali roku w wieloleciu 1951–2005 wynosiła 713,8 mm. Średni czas zalegania pokrywy śnieżnej wynosi 60–70 dni, a okres wegetacyjny trwa średnio 200–220 dni. Charakterystyczne są tu wiatry słabe, o prędkości nieprzekraczającej 2 m/s, wiejące z kierunku zachodniego.
Powierzchnia Osiedla Witosa położona jest w całości w dorzeczu Wisły, w zlewni Rawy. Jest natomiast pozbawiona cieków wodnych oraz większych akwenów – jedyny większy zbiornik wodny – Kozubek, znajduje się przy ul. Obroki. Jest to zbiornik pochodzenia antropogenicznego po kopalni „Kleofas”.
Osiedle Witosa, mimo iż jest mocno zurbanizowane, charakteryzuje się dosyć dużym udziałów terenów zielonych, zwłaszcza lasów (fragment Lasu Załęskiego), położonych w zachodniej części dzielnicy. Dominują tam dęby, a w wyższej części obszaru kompleksy brzozowo-sosnowe. Lasy te przynależą do Nadleśnictwa Katowice. Lasy te na terenie dzielnicy nie stanowią obszarów prawnej ochrony przyrody. Na Osiedlu Witosa występują następujące place oraz obszary zieleni urządzonej: Plac św. Herberta (główny plac na osiedlu Wincentego Witosa), Skwer rtm. Witolda Pileckiego (zlokalizowany przy skrzyżowaniu ulic Wincentego Witosa i Michała Ossowskiego).
W dzielnicy występują także ogródki działkowe, znajdujące się głównie w południowo-wschodniej części osiedla. Podlegają one pod zarząd Śląskiego Okręgowego Zarządu Polskiego Związku Działkowców, Delegatura Katowice. Na terenie Osiedla Witosa znajdują się następujące Rodzinne Ogrody Działkowe: „Baildon” (6,95 ha), „Gonar” (2,87 ha) i „Nadzieja” (3,05 ha).
Historia Przed powstaniem osiedla Witosa mały|lewo|Kopalnia „Kleofas” w 1927 roku
Pierwsze informacje o osadnictwie na terenie obecnej dzielnicy pochodzą z XVII wieku. Z tego okresu pochodzi pierwsza wzmianka o Obrokach – osadzie, położonej w północnej części dzielnicy, a w tym czasie był to obszar Załęża. Na terenie Obroków od XVIII wieku działał folwark, w którym hodowano owce.
Dalszy rozwój tych obszarów wiąże się z rozwojem działalności przemysłowej. 3 października 1846 roku Towarzystwo Kolei Górnośląskiej uruchomiło biegnącą na granicy dzielnic Osiedle Witosa i Załęże linię kolejową ze Świętochłowic do Mysłowic, która była częścią linii z Wrocławia. W 1840 roku powstała kopalnia węgla kamiennego „Cleophas” (późniejszy „Kleofas”), która przyczyniła się w późniejszym okresie do rozwoju dzielnicy. Kopalnia ta w latach 1867–1886 nie funkcjonowała. Wydobycie wznowiła po jej wykupie przez spółkę Georg von Giesches Erben.
Przy kopalni, na początku XX w. powstało osiedle patronackie, a także budynki administracji kopalni „Kleofas”. Po II wojnie światowej następował dalszy rozwój dzielnicy. W latach 1947–1948 w południowej części dzielnicy, na terenach Załęskiej Hałdy powstało osiedle fińskich domków. W Obrokach, w latach sześćdziesiątych XX w. oddano do użytku osiedle dla górników kopalni „Kleofas” oraz Fabrykę Narzędzi Górniczych „Gonar”.
Budowa i dalsza historia osiedla mały|Budynki mieszkalne TBS przy ul. Sławka, których budowę rozpoczęto w 2009 roku Osiedle Witosa powstało na terenie zajmowanym przez wzniesione w latach czterdziestych XX w. osiedle fińskich domków w Załęskiej Hałdzie. W 1976 roku przystąpiono do wyburzania domów, a wraz z tym rozpoczęła się budowa nowego osiedla, które ukończono w 1981 roku. Projektantami osiedla byli: Jan Grzegorczyk, Marek Oleś, Jerzy Rak i Andrzej Trybuś. W 1983 roku osiedlu nadano nazwę Wincentego Witosa. W dniu 14 września 1983 roku erygowano parafię pw. Podwyższenia Krzyża Świętego i św. Herberta, lecz kościół parafialny powstał dopiero dziesięć lat później. Poświęcenia budynku kościoła dokonał arcybiskup katowicki Damian Zimoń 16 maja 1993 roku.
Po transformacji ustrojowej, 1 stycznia 1992 roku w Katowicach utworzono 22 Pomocnicze Jednostki Samorządowe, w wyniku którego z Załęża wydzielono osiedle W. Witosa wraz z Obrokami jako osobną dzielnicę o nazwie Osiedle Załęska Hałda. Zgodnie z Uchwałą nr XLVI/449/97 Rady Miejskiej Katowic z dnia 29 września 1997 roku Osiedle Witosa jest statutową dzielnicą w zespole dzielnic północnych i stanowi jednostkę pomocniczą nr 8 miasta Katowic.
Po 1989 roku, w wyniku restrukturyzacji gospodarki działalność przemysłowa w dzielnicy uległa znacznemu ograniczeniu. W 2001 roku zdecydowano o zamknięciu kopalni „Kleofas”, co ostatecznie nastąpiło w 2004 roku. Następował natomiast rozwój sektora usług, a także w dalszym ciągu rozwijało się budownictwo mieszkaniowe, w tym powstawały nowe mieszkania w budynkach Katowickiego Towarzystwa Budownictwa Społecznego przy ul. W. Sławka, których budowę rozpoczęto w styczniu 2009 roku. Uchwałą nr LII/1070/10 z dnia 25 stycznia 2009 roku Rada Miasta Katowice nadała placowi położonemu na rogu ul. Wincentego Witosa i ul. Michała Ossowskiego nazwę: Skwer Rotmistrza Witolda Pileckiego.
Demografia Zanim powstało osiedle W. Witosa, tereny te przynależały do Załęskiej Hałdy w dawnej gminie Załęże, w której w 1980 roku zamieszkiwało około 4,5 tys. osób. W latach 80. i 90. XX wieku nastąpił duży przyrost liczby ludności, spowodowany powstaniem nowego osiedla mieszkaniowego w północnej części Załęskiej Hałdy, tj. osiedla Wincentego Witosa. W granicach dzielnicy Osiedle Witosa w 1988 roku mieszkało łącznie 14 041 osób. Wtedy to w strukturze ludności dominowały osoby w przedziałach wiekowych 30-44 i 0-14 lat. W późniejszym okresie następował dalszy wzrost liczby ludności – w 1997 roku dzielnica liczyła około 14,2 tys. mieszkańców. Następnie liczba ludności ulegała zmniejszeniu. W 2007 roku dzielnicę zamieszkiwało 12 401 osób, z czego ok. 3 tys. osób w Obrokach, a ok. 9,5 tys. na osiedlu W. Witosa. Dominowały wówczas osoby w wieku 45-59 i 15-29 lat.
Szczegółowe dane dotyczące liczby ludności w poszczególnych latach na terenie dzielnicy Osiedle Witosa przedstawia poniższy wykres:Źródła danych: 1988; 1997; 2005; 2010; 2015; 2020; 2025
Polityka i administracja Pierwotnie tereny dzielnicy Osiedle Witosa były częścią gminy Załęże (osady: Obroki i Załęska Hałda). W dniu 1 stycznia 1992 roku w Katowicach utworzono 22 Pomocnicze Jednostki Samorządowe, z czego w graniach obecnej dzielnicy powołano dzielnicę Osiedle Załęska Hałda. Na podstawie Uchwały nr XLVI/449/97 Rady Miejskiej Katowic z dnia 29 września 1997 roku Osiedle Witosa jest statutową dzielnicą w zespole dzielnic północnych i stanowi jednostkę pomocniczą nr 8. Uchwała wytyczyła równocześnie jej dokładne granice.
Znowelizowana ustawa z 2001 roku o samorządzie gminnym dała możliwość uzyskania statutu i powołania Rady Jednostki Pomocniczej. W połowie 2014 roku takie Rady posiadało 11 dzielnic, w tym Osiedle Witosa. Rada swoją siedzibę ma przy ul. E. Kwiatkowskiego 8. W kadencji 2014-2018 Rada liczyła 15 radnych, Przewodniczącym Rady był wówczas Krzysztof Kraus, a Przewodniczącym Zarządu Marcin Waszczuk. W wyborach do Rady Miasta Katowic dzielnica należy do okręgu nr 4 (Osiedle Tysiąclecia, Dąb, Załęże, Osiedle Witosa, Załęska Hałda-Brynów). W latach 2010–2014 okręg ten miał 6 przedstawicieli w Radzie Miasta. Mieszkańcy Osiedla Witosa przynależeli wtedy do sześciu powszechnych obwodów (21, 22, 23, 24, 25 i 26).
Gospodarka mały|Biurowce przy ul. S. Kossutha w 2014 roku mały|Siedziba Instytutu Ekologii Terenów Uprzemysłowionych
Transformacja gospodarcza Polski po 1989 roku spowodowała, że przemysł, zlokalizowany w północno-zachodniej części dzielnicy, uległ znacznemu ograniczeniu. Dotyczyło to w szczególności przemysłu wydobywczego, gdyż w 2004 roku zlikwidowano kopalnię „Kleofas”. Do dziś na terenie dzielnicy działa natomiast firma Gonar, specjalizująca się w produkcji narzędzi górniczych. Rozwinął się również sektor usług, szczególnie we wschodniej części dzielnicy, gdzie od 1991 roku funkcjonuje targowisko miejskie (bazar Załęże). W pobliżu bazaru, w 1999 roku powstała hala Makro Cash and Carry, a także otwarte w 2013 Centrum Handlowe Załęże. W zachodniej części, od lat 90. XX wieku rozwinął się spożywczy handel hurtowy. Obecnie Śląski Rynek Hurtowy Obroki to największy tego typu rynek na terenie Górnego Śląska.