Polskie encyklopedie – encyklopedie napisane lub przetłumaczone z języków obcych przez Polaków, wydane w Polsce lub za granicą w języku polskim (lub innych językach uniwersalnych, np. łacińskim, angielskim). Artykuł zawiera listę encyklopedii opublikowanych w Polsce lub za granicą w formie książkowej w języku polskim lub z użyciem tego języka oraz przetłumaczonych z języków obcych na ten język.
thumb|„Zbiór potrzebniejszych wiadomości”. Encyklopedia Ignacego Krasickiego z 1781 roku thumb|Niektóre wyrazy porządkiem abecadła zebrane, Franciszka Jezierskiego z 1791 roku thumb|Encyklopedya Wiadomości Elementarnych, Michał Sołtyk, 1798
Geneza Zanim nastały czasy encyklopedystów, wiedza ogólna zawierała się w rękopiśmiennych lub drukowanych publikacjach mających charakter kompendiów, takich jak zielnik lub herbarz. Wydawnictwa tego rodzaju zaczęły pojawiać się już na przełomie średniowiecza i renesansu, i na ogół zawierały opisy roślin, ale niekiedy także minerałów i substancji. Miały one charakter opisowy, ale jako pierwsze wprowadzały hasłowy, choć zwykle nie alfabetyczny układ definicji.
Pierwsze encyklopedie w języku polskim zaczęły ukazywać się w formie drukowanej w początku XVII wieku.
Encyklopedie ogólne
Pierwsza Rzeczpospolita zaginiony pergaminowy inkunabuł, którego fragment odkrył Zygmunt Gloger w bibliotece pobernardyńskiej w Tykocinie, Inventores rerum, albo krótkie opisanie kto co wynalazł i do używania ludziom podał, 1 tom, Jan Protasowicz, 1608, Wilno, Oficyna Jana Karcana, Encyclopaedia Natvralis Entis: In genere & specie Doctrinâ Peripateticâ, ad mentem Doctoris Angelici expressa. A Stanislao Stokowski, Auditore Cursus, ab Admodum Rndo olim Gabriele Wladislawski, Fundati. In florentissima Academia Cracouiensi publice ad disputandum proposita. Anno 1637. Mense April. Die... Hora... Praesidente V.M. Ioachimo Speronowic tum eiusdem Cursus Profess (informacje zaczerpnięte ze wszystkich dziedzin przyrody, filozofji, polityki, etyki), Stanisław Stokowski, In Officina Typ. Matthiae Andreouiensis, Akademia Krakowska, Kraków, 1637, Nowe Ateny, 1 tom, Benedykta Chmielowskiego, 1745-1756, Krótkie zebranie zarzutów ciekawych o rzeczach tego świata pod, zmysły nam podpadających i je zadziwiających ku pożytkowi młodzi zwięzłemi odpowiedziami ułatwione – rozdz. o świecie, jego właściwościach fizycznych, geograficznych, atmosferycznych, o wodzie itp., Józef Iwanicki, Berdyczów (1777), Zbiór potrzebniejszych wiadomości, Ignacy Krasicki, 2 tomy, T. 1 A-K, T. 2 L-Z, nakładem Michała Grölla, Warszawa-Lwów, 1781–1783, wydanie II, uzupełnione, sześciotomowe, red. Adam Jakubowski, druk w Warszawie Natan Glücksberg w latach 1828–1831, Historia naturalna Królestwa Polskiego, Remigiusz Ładowski, 1 tom, dwa wydania Kraków 1783–1804, Abrégé de toutes les sciences à l’usage des enfans de deux sexes; pour servir de suite au livre des enfans. Krótkie zebranie wszystkich nauk ku pożytkowi młodzi obojej płci albo część druga książki dla dzieci, encyklopedia dla młodzieży, Jean Henri Samuel Formey, Warszawa (1787), Niektóre wyrazy porządkiem abecadła zebrane i stosownemi do rzeczy uwagami objaśnione, 1 tom, Franciszek Jezierski, Warszawa, 1791, Encyklopedya Wiadomości Elementarnych Czyli Pierwsze Rysy I Wyobrażenia Nauk I Kunsztów: Dla Użytku Młodzieży / Przez X. Michała Sołtyka, 2 tomy, Część I: O religji, językach, literach, druku, wymowie, rymotwórstwie, metafizyce, żeglarstwie, o monetach, mitologji itp. – Część II: o kunsztach: o rolnictwie, budownictwie, sztychu, snycerstwie, odlewaniu posągów, muzyce, tańcu, red. Michał Sołtyk, Jan Kanty Potulicki, Drukarnia Szkoły Głównej Koronnej, Kraków 1798,
Okres zaborów thumb|Pierwszy z 12 tomów Encyklopedii ogólnej wiedzy ludzkiej, 1872 thumb|S. Orgelbranda Encyklopedja Powszechna z 1902 roku Zbiór krótki encyklopedyczny wszystkich umiejętności pomnożony historyą powszechną aż do naszych czasów, t. 1, 431 s., przekład z francuskiego Abrégé encyclopedique de toutes les sciences augmentée de l’histoire universelle jusqu'à nos jours w tłumaczeniu Jacka Krusińskiego, autor oryginału Jean Hautepierre, Druk Wilhelm Bogumił Korn, Wrocław, Dwa wydania 1804 i poprawione 1806, Encyklopedya popularna: obeymuiąca umieiętności, sztuki i rzemiosła wyłożone sposobem przystępnym dla wszystkich klass: ogłoszona w Londynie pod opieką Towarzystwa Zatrudniaiącego się Rozszerzaniem Umieiętności Użytecznych, tomy 1-6, t. I (148 s.), tłumaczenie Antoni Krauz, Drukarnia J. Węckiego, Warszawa 1830, Encyklopedia obrazowa systematyczna. Encyklopedja powszechna; zbiór wiadomości najpowszechniejszych dla wszystkich stanów.” 9 tomów, t. I (768 s.), t. II (716 s.), t. III (768 s.), t. IV (687 s.), t. IX (256 s.), Antoni Chlebowicz, Leon Rogalski, wyd. August Glücksberg, Teofil Glücksberg, Wilno-Warszawa, 1835–1840, Mała Encyklopedia Polska, 2 tomy, t. 1 A-K (478 s.), t. 2 L-Ż (608 s.), Stanisław Plater, wyd. Ernesta Günthera, Gniezno-Leszno, 1841–1847, S.Orgelbranda Encyklopedia Powszechna (1859), 28 tomów, T. 1 (A-Aos, 999 s.), T. 2 (Ap-Bąk, 1088 s.), T. 3 (B-Bol, 982 s.), T. 4 (Bol-Cec, 984 s.), T. 5 (C-Cul, 983 s.), T. 6 (Cul-Den, 983 s.), T. 7 (Den-Eck, 983 s.), T. 8 (Eck-Flem, 983 s.), T. 9 (Flem-Glin, 984 s.), T. 10 (Glin-Guis, 983 s.), T. 11 (Gui-Hof, 983 s.), T. 12 (Hof-Jan, 983 s.), T. 13 (Jan-Kapil, 983 s.), T. 14 (Kapil-Kodeń, 983 s.), T. 15 (Kodesz-Krasiń, 983 s.), T. 16 (Krasiń-Libelt, 983s.), T. 17 (Libelt-Marek, 983.), T. 18 (Maremmy-Mstów, 983 s.), T. 19 (Msta-Optymaci, 983 s.), T. 20 (Optymaci-Polk, 983 s.), T. 21 (Polk-Realne szkoły i nauki, 983 s.), T. 22 (Realne szkoły i nauki-Saski błękit, 983 s.), T. 23 (Saski błękit-Starowiercy, 983 s.), T. 24 (Starowiercy-Tarnogrodzka konfederacyja, 979 s.), T. 25 (Tarnogrodzka konfederacyja-Uła, 983 s.), T. 26 (Uła-Wikaryusz, 983 s.), T. 27 (Wikaryusz-Wybrzeże, 983 s.), T. 28 (Wybrzeże-Żyżmory, 1198 s.). Encyklopedię redagował komitet redakcyjny złożony z wielu wybitnych przedstawicieli polskiej inteligencji XIX wieku, autorami haseł byli m.in. Jerzy Alexandrowicz, Władysław Ludwik Anczyc, Ignacy Chodźko, Oskar Kolberg, Ludwik Kondratowicz, Józef Korzeniowski, Józef Ignacy Kraszewski, Jan Papłoński, Jan Feliks Piwarski, wyd. Samuela Orgelbranda, Warszawa, 1859–1868; reprint 1984–1985, Encyklopedia ogólna wiedzy ludzkiej, 12 tomów, T. 1 (A-Arideus, 480 s.), T. 2 (Aridura-Blaszka, 478 s.), T. 3 (Blaszkoskrzelne Mięczaki-Chojnacki, 478 s.), T. 4 (Chojnice-Dupuytren, 478 s.), T. 5 (Duquela-Gatti-Gamona, 480 s.), T. 6 (Gatunek-Hohol, 480 s.), T. 7 (Holandya-Kiresza, 480 s.), T. 8 (Kirgiz-Kajsaki-Likurg, 480 s.), T. 9 (Lilak-Orleańska dziewica, 480 s.), T. 10 (Orleański dom-Rostow nad Donem, 480 s.), T. 11 (Rostowcow-Trubeż, 480 s.), T. 12 (Truchsess-Zyźmory, 480 s.), Redakcje gazet: „Tygodnika Ilustrowanego” oraz „Wędrowca”, nakładem i drukiem Józefa Ungra, Warszawa 1872–1877, Podręczna encyklopedya powszechna, dwa wydania: pierwsze w latach 1873–1875 – 3 tomy z atlasem, T. 1 (A-Gyrophora, 946 s.), T. 2 (2, Od H. do Mzeńsk, 660 s.), T. 3 (3, Od N. do Żywotna siła, 920 s.), wyd. pracą i staraniem Adama Wiślickiego, nakł. Redakcyi Przeglądu Tygodniowego, Drukarnia Przeglądu Tygodniowego, Warszawa, 1873, drugie wydanie Encyklopedia Podręczna Powszechna, podług 5go wydania Meyera, opracowana i uzupełniona pod przewodnictwem Adama Wiślickiego, red. Przeglądu Tygodniowego, 6 tomów, t. I– VI, A– Z. t.I (A-B, 612 s.), t. 2 (C-F, 632 s.), t. 3 (G-J, 460 s.), t. 4 (K-M, 708 s.), t. 5 (N-R, 576 s.), t. 6 (S-Ż, 734 s.), Warszawa, wydaw. i druk. Przeglądu tygod., Gebethner i Wolff, 1895–1901, Encyklopedia Powszechna S. Orgelbranda (1872), 12 tomów, tzw. „mały Orgelbrand”, T. 1 (A-Baranowski, 480 s.) – T. 2 (Baranowski-Casuriana, 480 s.), T. 3 (Casus beli-Dżylkuwar, 484 s.), T. 4 (E-Granada, 480 s.), T. 5 (Granada-Japet, 494 s.), T. 6 (Japonia-Krzyca, 480 s.), T. 7 (Krzycki – Minasowicz, 480 s.), T. 8 (Minasowicz-Pawlikowski, 480 s.), T. 9 (Pawliszczew-Quod-libet, 480 s.), T. 10 (R-Śledziona, 480 s.), T. 11, T. 12, red. Stanisław Kramsztyk, Józef Krzywicki, Stanisław Mieczyński, Adolf Nakeski, współpracownicy: Władysław Nowca, Bronisław Chlebowski, Karol Messing, Zygmunt Kramsztyk, Izaak Kramsztyk, Aleksander Wejnert, Zygmunt Gepner, Adam Rzążewski, Adam Bełcikowski, Warszawa, trzy wydania: 1872–1876; 1877–1879; 1883–1884 Encyklopedya powszechna kieszonkowa wraz ze słownikiem wyrazów obcych w języku polskim używanych, 1 tom, t. I (2044 s.), 52 kolorowe tablice, Nakład druk i własność Noskowskiego, Warszawa 1887–1891, Wielka encyklopedia powszechna ilustrowana Saturnina Sikorskiego, 55 tomów, T. 1-2 (A – Ammophila, 1048 s.), T. 3-4 (Ammophila-Armenini), T. 5-6 (Armeńska-Barthold), 7-8 (Bartholdi-Boffalora), 9-10 (Bóg-Canizares), T. 11-12 (Cankow Dragan-Chomik), T. 13-14 (Cieszyn-Damboza), T. 15-16 (Dambrowski – Drogi), T. 17-18 (Drogi bite – Ekliptyczne spółrzędne), T. 19-20 (Ekliptyka – Falklirk), T. 21-22 (Falkland – Franchomme), T. 23-24 (Franciszek – Geometrya), T. 25-26 (Giersz – Gruziński), T. 27-28 (Grzyby – Hilchen), T. 29-30 (Hirschberg – Instrumenty muzyczne), T. 31-32 (Instygator – Joel Manuel), T. 33-34 (Joerg – Karyszew), T. 35-36 (Karzeł – Kolberg), T. 37-38, Kolberg Oskar – Kororofa, T. 39-40 (Körös – Królestwo Polskie), T. 43-44 (Latham – Łekno), T. 45-46 (Łekno – Miedzi ortęć), T. 49-50 (N – Nikator), T. 51-52 (Nike – Oko), T. 53-54 (Oko świata – Ożwia i dopełnienia na literę O), red. Antoni Pietkiewicz, Ludwik Krzywicki i Mieczysław Rulikowski, wyd. zaplanowane na 80. tomów po 500 str. każdy, niedokończone, wydane tylko do litery P, zostało przerwane przez wybuch I wojny światowej, Warszawa, 1890–1914, S. Orgelbranda Encyklopedia Powszechna z ilustracjami i mapami, wydanie ilustrowane, 18 tomów, T. 1 (A do Ażur, 647 s.), T. 2 (B do Borysz), T. 3 (Boryszewski do Constable), T. 4 (Constans do Dżyhad, 624 s.), T. 5 (E do Fyt, 597 s.), T. 6 (G do Herburty, 640 s.), T. 7 (Hercegowina do Jylland, 601 s.), T. 8 (K do Kruszyński, 640 s.), T. 10 (Marrast do Nyx, 601 s.), T. 11 (O do Polonus, 615 s.), T. 12 (Polska do Rohan, 640 s.), T. 13 (Rohatyn do Soveregin, 640 s.), T. 14 (Sowa do Tzschirner, 667 s.), T. 15 (U do Yvon, 574 s.), T. 16 (Z – Żyżmorskie starostwo i Suplement), (16 tomów podstawowych), T. 17 (Suplement II cz. 1, Aakjaer do Jużakow), T. 18 (Suplement II cz. 2, Kaan-Albert – Żytomierz; uzup. do Suplementu II, Abegg – Wilson), Wydawnictwo Towarzystwa Akcyjnego Odlewni Czcionek i Drukarni S. Orgelbranda Synów, Warszawa, 1898–1904, Suplementy wyd. 1911–1912, Encyklopedia. Zbiór wiadomości z wszystkich gałęzi wiedzy, wydanie I, 2 tomy, t. I (A-K, 788 s.), t. 2 (L-Z, 1045 s.), nakł. Macierzy Polskiej, druk. E. Winiarza, Lwów 1898; wydanie II, 2 tomy, t. I (A-M), t. II (M-Ż, 1128 s.), nakł. Macierzy Polskiej, Lwów 1905–1907, Księga ilustrowana wiadomości pożytecznych: popularny podręcznik encyklopedyczny z dziedziny: aeronautyki, anatomii, architektury, astronomii, botaniki, chemii, elektrotechniki, fizyki, fizyologii, geologii, geografii fizycznej, hygieny, kosmografii, matematyki, medycyny, mineralogii, meteorologii, ogrodnictwa, przemysłu, rolnictwa, sztuki, technologii, wojskowości, zoologii, żeglarstwa objaśniony 2500 rysunkami, 1 tom, t. I (1080 s.), wyd. Michał Arct, Warszawa 1899, Encyklopedya podręczna, ilustrowana: według 2-go najnowszego wydania „Macierzy Polskiej” we Lwowie, uzupełniona i opracowana do użytku naszych czytelników, 2 tomy, ilustracje, T. 1 (A-Ł, 975 s.), Ludwik Finkel, Henryk Kopia, aut. Władysław Bełza, Zygmunt Fiszer, Ignacy Zakrzewski, Lwów 1905, Encyklopedia podręczna ilustrowana według 2 najnowszego wydania „Macierzy Polskiej” we Lwowie, uzupełniona i opracowana do użytku naszych czytelników, 4 tomy, T. 1 (482 s.), T. 2 (470 s.), T. 3 (487 s.), T. 4 (423 s.), Macierz Polska, nakładem „Słowa”, Warszawa, 1905–1906, Encyklopedya polska, 25 tomów, t.I (686 s.), 36 map i 15 rycin, Polska Akademia Umiejętności, Kraków 1912–1919,