thumb|Pietro de Rossi, Portret podwójny Zofii i Elizy Branickich, 1840, Muzeum Narodowe w Warszawie Zofia z Branickich Odescalchi (ur. 2 września 1821, zm. 18 sierpnia 1886 w Bassano) – polska arystokratka, która w drugiej połowie XIX wieku wywierała wpływ na politykę Watykanu, zwłaszcza wobec sprawy polskiej, działaczka społeczna, polityczna, kościelna i filantropka, rysowniczka i malarka amatorka, mecenaska sztuki i protektorka artystów.
Życiorys Średnia córka Władysława Branickiego i Róży Branickiej z Potockich Zofia Katarzyna Róża urodziła się 2 września 1821Annuario della nobiltà italiana 1879, Pisa 1878, s. 310–311.Jerzy Sewer Dunin Borkowski, Rocznik szlachty polskiej, t. 1, Lwów 1881, s. 179.. Jako miejsce narodzin wskazywane są różne miejscowości: Luboml, Tomaszpol koło JampolaJan Wszołek, Zofia Katarzyna Odescalchi (z domu Branicka), [w:] Polski słownik biograficzny, t. XXIII, Warszawa 1978, s. 535-536.Zbigniew Sudolski, W błękitnym kręgu. Opowieść o Elizie z Branickich Krasińskiej i jej środowisku, Pułtusk 2004, s. 31. lub Biała CerkiewElena Felluca, Sophia Rosa Katharina Branicka, principessa Odescalchi, „Gente di Bracciano”, nr 22 z grudnia 2018, s. 10–11.. Trzy siostry Branickie, Elżbieta zwana Elizą, Zofia i Katarzyna, nosiły imiona swoich ciotek, córek hetmana – Woroncowej, Potockiej i Sanguszkowej-PotockiejTeresa Zielińska, Archiwalia dwóch rodów Branickich – herbu Gryf i herbu Korczak, „Miscellanea Historico-Archivistica”, 1998, t. IX, s. 36 przyp. 17, 19..
Dzieciństwo spędziła Zofia w rodzinnych dobrach na Ukrainie, mieszkając w Lubomli, a od 1831 w Białej Cerkwi, zaś w latach 1835–1837 przebywała z rodziną w Petersburgu, gdzie otrzymała staranne wykształcenie w zakresie języków obcych, muzyki i rysunków, historii i literaturyAgnieszka Bender, Zofia Katarzyna Branicka Odescalchi zwana pierwszym „polskim papieżem”, „Roczniki Humanistyczne”, 2020, t. LXVIII, z. 4, s. 215, 226., które pogłębiła jeszcze w późniejszym okresie rzymskim w zakresie filozofii i teologiiAgnieszka Bender, Zofia Katarzyna Branicka Odescalchi zwana pierwszym „polskim papieżem”, „Roczniki Humanistyczne”, 2020, t. LXVIII, z. 4, s. 219..
W drugiej połowie lat 30. XIX przewlekle chorowała, co zmusiło ją do zagranicznych wyjazdów dla poratowania zdrowia. Podczas kuracji w bawarskim uzdrowisku Kissingen poznała pochodzącego z Państwa Kościelnego Livia Odescalchiego, z którym wzięła ślub 18 sierpnia 1841. Z tego małżeństwa narodziło się troje dzieci. Najstarszy syn Baldassarre Odescalchi (1844–1909), włoski polityk aktywny od roku 1869, odmiennie niż matka zaangażował się w proces zjednoczenia Włoch. Młodszymi dziećmi byli kolekcjoner dawnej broni Ladislao (1846–1922)Maria Giulia Barberini, La collezione Odescalchi di armi antiche. Storia della raccolta del principe Ladislao, „Bollettino d'arte”, 2006/2007, nr 137/138, s. 101. i Maria della Pace Elisabetta (1851–1917), zwana Marią Pacettą, która poślubiła austriackiego hrabiego Franza von Küfstein (1841–1918)Gothaischer Hofkalender. Genealogisches Taschenbuch der fürstlichen Häuser, Gotha 1929, s. 207..
Mąż Zofii Branickiej pochodził z rzymskiej arystokracji (bocznej linii rodu Erba, która przyjęła nazwisko Odescalcich, kontynuując linię papieskich książąt Bracciano i węgierskich książąt Syrmii w linii żeńskiej). Posag w wysokości 14 mln franków, który wniosła polska hrabianka, pozwolił jej mężowi wykupić zastawione dobra w Bracciano oraz nabyć nowe w Bassano, „przyczyniając się do odbudowania świetnego niegdyś rodu”Polska akcja dyplomatyczna w Watykanie, [w:] Adam Lewak (red.). Polska działalność dyplomatyczna w 1863-1864 r. Zbiór dokumentów, t. II, Warszawa 1937, s. 147.. Małżonkom przysługiwały liczne tytuły arystokratyczne (trzy książęce, w tym od nowo nabytych dzięki posagowi Branickiej dóbr, margrabiowski Roncofreddo, hrabiowski Montiano i senioralny Palo), również książąt Świętego Cesarstwa Rzymskiego i hiszpańskich grandów pierwszej klasy.
W październiku 1841 małżeństwo Odescalchich osiadło w Rzymie. Dzięki powiązaniom z austriacką, rosyjską i polską arystokracją, pozycji majątkowej oraz cechom osobistym, pełna uroku, energiczna i sprytna Zofia Odescalchi odgrywała dużą rolę w życiu towarzyskim Wiecznego Miasta. Jej salon w Palazzo Chigi-Odescalchi przy Piazza Santi Apostoli stał się w latach 40. XIX w. jednym z głównych centrów towarzyskich i intelektualnych, pełniąc tę rolę przez blisko trzy dekady. Devotissima principessa Sofia, która „odznaczała się religijnością oraz przywiązaniem do Kościoła i papieża”, gromadziła wokół siebie także wpływowych watykańskich duchownych, takich jak kardynałowie Alessandro Franchi czy Karl August von Reisach. Salon księżnej Bracciano stanowił „ważne miejsce wymiany myśli między przedstawicielami władz kościelnych i politycznych, będąc istotnym wsparciem dla polityki papieskiej”Agnieszka Bender, Zofia Katarzyna Branicka Odescalchi zwana pierwszym „polskim papieżem”, „Roczniki Humanistyczne”, 2020, t. LXVIII, z. 4, s. 217..
Na początku lat 80. XIX wieku, choć wcześniej prowadziła energiczną i szeroką działalność oraz dużo podróżowała po Europie, z powodu nasilającego się złego stanu zdrowia ograniczyła swoją aktywność. Cierpiąc na ataki epileptyczne, doświadczała wedle słów jej męża „konwulsji, senności, letargu, paplaniny, majaczeń i tysiąca innych niepojętych objawów zrozumiałych tylko dla lekarza”Zbigniew Sudolski, W błękitnym kręgu. Opowieść o Elizie z Branickich Krasińskiej i jej środowisku, Pułtusk 2004, s. 505–507.. Zmarła 18 sierpnia w Bassano di Sutri, obecnie Bassano Romano. Pochowano ją obok męża na rzymskim cmentarzu Campo Verano w kaplicy Odescalchich.
Działalność Wpływy polityczne i inicjatywy kościelne thumb|Vincenzo Volpe, Portret Zofii Branickiej Odescalchi (jedna z czterech wersji), około 1850, Museo Civico w Bracciano „Umiłowanym polem jej działania były sprawy Kościoła, którym starała się zawsze służyć”Wincenty Urban, Ostatni etap dziejów Kościoła w Polsce przed nowym tysiącleciem (1815-1965), Rzym 1966, s. 114.. Pod koniec 1848 r. Zofia Odescalchi udała się w ślad Piusa IX do Gaety, ofiarowując mu swoją pomoc. „Postawa ta umocniła jej wpływy w Stolicy Apostolskiej i pozwoliła w latach następnych skutecznie bronić spraw Kościoła polskiego”. W dobie postyczniowej znaczenie księżnej Bracciano i jej wpływy w kurii jeszcze wzrosły. Papież nazywał ją w swojej korespondencji najbardziej pobożną księżną rzymską (la più pia principessa romana), ona zaś w listach do Piusa IX zwracała się do niego jako przyjaciela (Amico), a nawet wujka (Zio).
Zainteresowana sprawami polskimi, zachowując „uczucie Polki na zawsze”, wspierała działalność Zgromadzenia Zmartwychwstania Pana Naszego Jezusa Chrystusa (zmartwychwstańców). Jej zabiegi przyczyniły się do reaktywowania Kolegium Polskiego w Rzymie, dla którego sfinansowała utworzenie kilku bursJózef Sebastian Pelczar, Pius IX i jego wiek, t. II, Kraków 1880, s. 158-159, 161. i pomogła w ufundowaniu stypendiów na utrzymanie wychowankówZakłady polskie na wychodztwie. Zgromadzenie Zmartwychwstania Pańskiego (w Rzymie 58, Vicolo del Mortaro), „Rocznik Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu”, 1868, s. XXXIV.. Przyczyniła się do utworzenia schroniska dla księży emigrantów i klasztoru dla polskich bazylianek skupionych wokół Makryny Mieczysławskiej oraz zatwierdzenia reguły nowo powstałego Zgromadzenia Sióstr Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny.
W latach 60. XIX w. uważano ją za przywódczynię jednej z polskich frakcji w Rzymie. Miała stać na czele tzw. demokratycznej, podczas gdy przewodzenie drugiemu, przeciwstawnemu ugrupowaniu, które nazywano arystokratycznym, przypisywano Marcelinie CzartoryskiejWłochy (Skarga przeciwko Rosyi przez Ojca świętego na konsystorzu podniesiona), „Gazeta Lwowska”, rok LIV, nr 103 z dnia 6 maja 1864, s. 414.Polska akcja dyplomatyczna w Watykanie, [w:] Adam Lewak (red.). Polska działalność dyplomatyczna w 1863-1864 r. Zbiór dokumentów, t. II, Warszawa 1937, s. 166.. Dzięki wieloletnim zabiegom, zaangażowaniu w sprawy Kościoła, pobożności i zaufaniu, jakie sobie zaskarbiła w otoczeniu papieskim i u samego Piusa IX, uważano ją za najbardziej pewną pośredniczkę między Warszawą a Watykanem, który dzięki niej bardziej liczył się z racjami i uwarunkowaniami polskich kręgów kościelnychAgnieszka Bender, Zofia Katarzyna Branicka Odescalchi zwana pierwszym „polskim papieżem”, „Roczniki Humanistyczne”, 2020, t. LXVIII, z. 4, s. 213–214.. Nazywano ją polskim ambasadorem, obrońcą Polski (defensor Poloniae), a nawet papieżem polskim (papa polacco)Agnieszka Bender, Zofia Katarzyna Branicka Odescalchi zwana pierwszym „polskim papieżem”, „Roczniki Humanistyczne”, 2020, t. LXVIII, z. 4, s. 213, 219, 224.. Przypisywano jej wpływ na obsadę urzędów, m.in. wybór Mieczysława Ledóchowskiego na arcybiskupa gnieźnieńskiego i poznańskiego, uzyskanie nominacji Włodzimierza Czackiego na sekretarza papieskiego i mianowanie Piotra Semenenki rektorem Papieskiego Kolegium Polskiego. Zablokowała zabiegi dyplomacji pruskiej w kurii rzymskiej w sprawie zniesienia stolicy prymasowskiej w GnieźnieWincenty Urban, Ostatni etap dziejów Kościoła w Polsce przed nowym tysiącleciem (1815-1965), Rzym 1966, s. 354.. Miała też pomóc w doprowadzeniu do beatyfikacji Jozafata Kuncewicza, która odbyła się wbrew sprzeciwowi ambasadora rosyjskiegoAgnieszka Bender, Zofia Katarzyna Branicka Odescalchi zwana pierwszym „polskim papieżem”, „Roczniki Humanistyczne”, 2020, t. LXVIII, z. 4, s. 220.. W połowie lat 70. prasa włoska i fama krajowa sugerowały, że „pani Odescalchi ma być wszechwładna w tej chwili w WatykanieKorespondencje polityczne „Dz. Polskiego”, „Dziennik Polski”, rok VI, nr 109 z dnia 13 maja 1874, s. 6..
Znana ze swoich ultramontańskich poglądówZbigniew Sudolski, W błękitnym kręgu. Opowieść o Elizie z Branickich Krasińskiej i jej środowisku, Pułtusk 2004, s. 186. Zofia Odescalchi, której mąż należał do tzw. czarnej arystokracji (aristocrazia nera)Emilio Sereni, Capitalismo e mercato nazionale in Italia, Roma 1966, s. 273.Christopher Duggan, The Force of Destiny. A History of Italy Since 1796, Boston New York 2008, s. 301., wiernej papieżowi i ignorującej istnienie dworu królewskiego w RzymieKrzysztof Górski, Papiestwo w Rzymie, Kraków 1990, s. 53., „zdecydowanie broniła świeckiej władzy papieskiej, zwalczała narodowe Włochy, politykę Napoleona III i pomysły powstania w Polsce”. Poglądy te powodowały, że stworzony przez nią ośrodek pozostawał, także z powodów ambicjonalnych i personalnych, w opozycji do Hôtel Lambert.
Działalność dobroczynna Na prowadzenie działalności dobroczynnej Zofia Odescalchi przeznaczała około 40 000 franków rocznie. Z jej funduszy powstawały szkoły, przytułki i szpitale oraz cmentarze i kościołyElena Felluca, Sofia Rosa Katharina Branicka Odescalchi - Lago Sabatino, 2019-04-02..
Będąc formalnie od 1861 właścicielką posiadłości ziemskich w księstwach Bracciano i Bassano oraz w zakupionych dzięki jej funduszom okolicach Pisciarelli i Capranica, Zofia Odescalchi podjęła na tych terenach działalność służącą poprawie sytuacji miejscowej ludności. Herb Zofii z Branickich zachował się w tzw. Złotej Sali w siedzibie rodowej Odescalchich w Bracciano, jak też na kilku budynkach użyteczności publicznej w samym mieście i jego okolicach, gdzie księżna dokonała licznych fundacji. Jej działalność filantropijną upamiętnia tablica znajdująca się w dawnym Ospedale Civile di San Sebastiano w Bracciano, którego była administratorką i dobrodziejką.
Twórczość thumb|Zofia Odescalchi, Zofia Odescalchi i doktór Jan Radziwoński, karykatura, XIX wiek, Muzeum Narodowe w Warszawie