Okręty rakietowe typu Orkan (okręty rakietowe projektu 660M) − seria trzech małych okrętów rakietowych, zbudowanych na zamówienie Marynarki Wojennej w oparciu o kadłuby nieukończonych okrętów projektu 151 (kod NATO: Sassnitz), pozyskanych ze stoczni VEB Peenewerft. Jednostki, początkowo pozbawione kierowanych pocisków przeciwokrętowych, wcielono do służby w Marynarce Wojennej w latach 1992, 1994 oraz 1995 jako okręty rakietowe projektu 660. W wyniku modernizacji przeprowadzonej w latach 2008–2009 okręty wyposażono w nowoczesny sprzęt elektroniczny, spełniający standardy NATO, oraz przeciwokrętowe pociski kierowane RBS15. Zmodernizowane jednostki oznaczono jako okręty rakietowe projektu 660M.
Jednostki typu Orkan służą w stacjonującym w Gdyni Dywizjonie Okrętów Bojowych 3. Flotylli Okrętów i stanowią jeden z jej głównych elementów uderzeniowych. Ich zadaniem jest wykonanie ataków rakietowych na okręty nawodne i statki przeciwnika, zwalczanie środków napadu powietrznego, zapewnianie eskorty dla własnych okrętów i statków, a także patrolowanie i ochrona szlaków komunikacyjnych oraz wybranych obszarów morskich.
Historia W 1972 roku w Polsce rozpoczęto prace nad programem budowę nowych okrętów rakietowych dla Marynarki Wojennej, które miały zastąpić starzejące się okręty projektu 205 eksploatowane we flocie. Programowi nadano kryptonim „Tukan”, powstający projekt okrętów oznaczono jako projekt 665. W wyniku prowadzonych prac rozwojowych Marynarka Wojenna uzyskać miała kutry rakietowo-artyleryjskie o wyporności około 470 ton, rozwijające prędkość około 38 węzłów. Uzbrojenie kutrów projektu 665 stanowić miały 4 wyrzutnie pocisków przeciwokrętowych, dziobowa armata kalibru 76,2 mm oraz dwie armaty AK-630 na rufie. W roku 1977 projekt zatwierdzony został przez Marynarkę Wojenną. W tym samym roku rozpoczęły się przygotowania do budowy pierwszego okrętu, poprzez zakup materiałów potrzebnych do budowy jednostki prototypowej. W 1978 roku rozpoczęły się problemy z realizacją programu wynikające z tego, że dostawca uzbrojenia – ZSRR, odmówił dostarczenia uzbrojenia rakietowego i systemów kierowania ogniem. Rok później podjęto decyzję o zawieszeniu całego programu na czas nieokreślony. Ostatecznie w marcu 1980 roku zapadły decyzje o rezygnacji z budowy przez polskie stocznie okrętów. Stocznia gdańska poniosła ogromne straty w wyniku zakupu materiałów, mechanizmów, a także silników M504B3.
W związku z tym kierownictwo Marynarki Wojennej zmuszone było do zakupu od ZSRR czterech okrętów rakietowych projektu 1241RE (ORP „Górnik”, ORP „Hutnik”, ORP „Metalowiec” i ORP „Rolnik”). Decyzja ta pozwoliła na wycofywanie używanych wówczas kutrów rakietowych typu Osa. Jednak te cztery jednostki projektu 1241 nie zapełniały luki, powstałej po wycofanych kutrach typu Osa. Decydenci uznali, że konieczny jest zakup kolejnych, nowych okrętów, lecz sytuacja polityczna oraz gospodarcza kraju nie pozwalała na to.
W latach dziewięćdziesiątych XX wieku podjęto decyzję o odkupieniu od Niemieckiej Marynarki Wojennej trzech kadłubów nieukończonych jednostek projektu 151 (kod NATO: Sassnitz) budowanych w stoczni VEB Peenewerft. Okręty projektu 151 budowano pierwotnie dla floty Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Niemcy planowali budowę łącznie do 9 takich jednostek, lecz po zjednoczeniu Niemiec zarzucono realizację projektu. Finalnie zbudowano 7 kadłubów, znajdujących się w różnym stopniu ukończenia. Dwie ukończone jednostki wcielono początkowo do Volksmarine, po zjednoczeniu Niemiec wcielone zostały do Deutsche Marine. Po przeprowadzonych próbach zostały szybko wycofane, rozbrojone i przebudowane, po czym weszły w skład Bundespolizei. Odkupione przez Polskę trzy kadłuby o numerach stoczniowych 151.5, 151.6, 151.7 zostały odholowane do Stoczni Północnej przez holownik PRO „Tumak” w celu przebudowy i wyposażenia. Okręty oznaczono jako projekt 660. Pozostałe dwa nieukończone kadłuby złomowano.
Powstające jednostki planowano uzbroić w przeciwokrętowe pociski manewrujące Ch-35. Jednak ze względu na problemy finansowe panujące wówczas w Polsce proces wyposażania i uzbrajania jednostek uległ znacznemu przedłużeniu i ostatecznie nie udało się tych rakiet uzyskać od producenta. Z powodu wycofywania ze służby kutrów projektu 205 postanowiono wprowadzić jednostki typu Orkan do służby bez głównego uzbrojenia, aby utrzymać ciągłość szkolenia załóg. Jako pierwszy, 18 września 1992 roku, wprowadzony został do służby ORP „Orkan”, 11 marca 1994 roku podniesiono banderę na ORP „Piorun”, a 28 kwietnia 1995 roku - na ORP „Grom”. Ponieważ okręty nie miały głównego uzbrojenia przeciwokrętowego, stawiane przed nimi zadania realizowały jako ścigacze artyleryjskie.
W 2006 roku podpisano umowę z firmą Thales Naval Nederland dotyczącą modernizacji okrętów oraz, co najważniejsze, uzbrojenia ich w pociski przeciwokrętowe. Proces modernizacji okrętów trwał w latach 2008–2009, odbywał się w Stoczni Marynarki Wojennej. Jednostki częściowo przebudowano, zainstalowano na nich między innymi nowe systemy nawigacji, radary oraz nowe wyposażenie elektroniczne. Okręty dozbrojono w dwa karabiny maszynowe oraz pociski przeciwokrętowe RBS15 Mk 3, jednak nie wymieniono dotychczasowego uzbrojenia artyleryjskiego składającego się z działa AK-176M, wielolufowego systemu artyleryjskiego AK-630, wyrzutni rakiet przeciwlotniczych Strzała-2M oraz siłowni. Integracja okrętów z RBS15 Mk 3 zakończyła się w 2015 roku, do tego czasu dwa okręty dysponowały przejściowo pociskami RBS15 Mk 2.
W latach 2018–2023 planowano przeprowadzenie gruntownej modernizacji jednostek poprzez wymianę siłowni okrętowych na nowe, dotychczasowego uzbrojenia artyleryjskiego, modernizacji okrętowego systemu dowodzenia Tacticos oraz radaru wykrywania celów powietrznych i nawodnych Sea Giraffe. Jednak w kwietniu 2020 roku Ministerstwo Obrony Narodowej wycofało się z realizacji tego programu. +Numer burtowyNazwaPołożenie stępkiWodowanieWejście do służbyLos okrętu421ORP „Orkan”12 sierpnia 199029 września 199018 września 1992w służbie422ORP „Piorun”10 września 199019 października 199011 marca 1994w służbie423ORP „Grom”12 października 199011 grudnia 199028 kwietnia 1995w służbie
Konstrukcja Opis ogólny thumb|lewo|Sylwetka okrętów projektu 660 (przed modernizacją) Okręty typu Orkan są klasyfikowane w MW jako małe okręty rakietowe. W roczniku Jane’s ujęte są jako korwety (FSGM). Zbudowane zostały w układzie jednokadłubowca o klasycznej konstrukcji. Mają one długość 48,9 metra, szerokość 8,65 metra i zanurzenie 2,15 metra (49,8 m; na linii wodnej: 45 m/8,7 m/2,2 m). Okręty te wypierają 369 ton wyporności pełnej i 333 standardowej (wg rocznika Jane’s odpowiednio: 326 i 331 ton). Kadłuby zbudowane są ze stali, mają wzdłużny układ wiązań oraz są w całości spawane. Dodatkowo grubość kadłuba jednostek jest zmienna, wynosząca od 3 do 7 milimetrów. W konstrukcję dna kadłuba wkomponowano specjalne fundamenty pod silniki oraz generatory prądu, zaś sam kadłub podzielono grodziami wodoszczelnymi na dziewięć wodoszczelnych przedziałów. Nadbudówka jednostek wykonana została w całości z aluminium, podobnie jak kadłub jest całkowicie spawana. Połączono ją z pokładem za pomocą bimetalu. Dodatkowo ze stopów aluminium wykonano część grodzi przedziałów oraz międzypokład.
W części dziobowej kadłuba, na międzypokładzie, znajdują się pomieszczenia mieszkalne dla załogi, barbeta armaty AK-176M oraz skrajnik dziobowy. Poniżej, także w części dziobowej, znajduje się przedział siłowni. W części rufowej umiejscowione są dwa przedziały siłowni, pomieszczenie gospodarcze oraz skrajnik rufowy. Układ kominowy ulokowany jest w burtach. Okręty mają dwukondygnacyjną nadbudówkę. Na najwyższej kondygnacji znajduje się okrętowe stanowisko dowodzenia GSD, gdzie w jego części wysuniętej bliżej dziobu, znajduje się sterówka. Na dolnym pokładzie pokładówki znajdują się kabiny oficerskie. Część pokładówki wysunięta w kierunku rufy zbudowana jest w sposób demontowalny, co pozwala na jej usunięcie w celu łatwiejszego dostępu do siłowni. Okręty na dachu pokładówki miały początkowo zamontowany kratownicowy maszt z systemami radiolokacyjnymi oraz elektronicznymi, który w wyniku przeprowadzonej modernizacji wymieniony został na nowy, stanowiący jednolitą bryłę. Załoga okrętów składa się z 37 osób, w tym 5 oficerów, 19 podoficerów i 13 marynarzy (stan na 2018 rok).
Układ napędowy Siłownia jednostek zbudowana jest w układzie CODAD. Napęd okrętów projektu 660M stanowią 3 silniki wysokoprężne M520 o mocy 3970 kW każdy. Każdy silnik napędza za pośrednictwem wału napędowego jedną, stałą śrubę okrętową. Energię elektryczną na okręcie wytwarzają trzy zespoły prądotwórcze Wola 104ZPM-135R6TC. Każdy z zespołów prądotwórczych składa się z czterosuwowego silnika wysokoprężnego i prądnicy, generuje moc 180 kW. Tak skonfigurowany układ napędowy pozwala osiągnąć prędkość maksymalną wynoszącą 36 węzłów, jednak podczas prób morskich ORP „Orkan” osiągnął prędkość 38,5 węzła. W dziobowej części kadłuba znajdują się dwa silniki M520, umiejscowione po obu burtach oraz jeden agregat, natomiast w części rufowej znajduje się jeden silnik oraz dwa zespoły prądotwórcze. W celu ochłodzenia spalin podczas ich opuszczania z układu kominowego, mieszane są one z wodą w tłumikach za pomocą wtrysków. Zabieg ten ogranicza widoczność w podczerwieni. Okręty mają trzy stery, napędzane elektrohydrauliczną maszyną sterową. Zapas paliwa zabieranego przez jednostki wynosi maksymalnie 28,5 tony. Zasięg przy prędkości ekonomicznej (14 węzłów) to 1600 Mm. Układ napędowy jest jedną ze słabych stron tej konstrukcji. Silniki wysokoprężne M520 mają bowiem krótkie okresy resursu oraz wymagają częstych i kosztownych remontów.
Wyposażenie elektroniczne thumb|Widok od rufy na ORP „Orkan” przed modernizacją. Widoczny jest kratownicowy maszt, na którego topie jest radar NUR-27 i radar nawigacyjny. Na rufie znajduje się wyrzutnia celów pozornych Mars-4M thumb|Widok na zmodernizowany ORP „Grom”, widoczny jest na pierwszym planie nowy radar kierowania ogniem Sting-EO, walcowe anteny systemu Breń oraz nowy maszt, na którym zamontowany jest radar 3D oraz nawigacyjny Projekt 660 Okręty rakietowe proj. 660 przed modernizacją z początku XXI wieku dysponowały innym zestawem wyposażenia elektronicznego. Okręty dysponowały polską stacją radiolokacyjną NUR-27XA służącą do wykrywania zarówno celów powietrznych jak i nawodnych. Antena radaru zamontowana była na szczycie kratowanego masztu. Poniżej stacji NUR znajdował się radar nawigacyjny SRN-443XTA również produkcji krajowej. Początkowo planowano by radar wykrywania celów powietrznych i nawodnych był stabilizowany, jednak po przeprowadzonych próbach morskich okazało się to zbędne i zrezygnowano z tego pomysłu.
Jednostki wyposażono w system kierowania ogniem oraz wykrywania celów, w którego skład wchodził radar kierowania ogniem artylerii Wympieł-AME, który tożsamy był z systemem obecnym na okrętach typu Mołnia (także używanych w Marynarce Wojennej). Radar kierowania ogniem zamontowany był na specjalnym podwyższeniu na dachu nadbudówki, tuż nad mostkiem nawigacyjnym. Dodatkowo okręty mają celownik systemu Kołonka dla armat AK-630M i AK-176M. Okręty typoszeregu wyposażono w pasywny zestaw zakłócający Derkacz-2 składający się z czterech zmodyfikowanych wyrzutni Mars-4M dla celów pozornych średniego zasięgu kalibru 57 mm, umieszczonych na rufie, oraz ośmiu dwunastolufowych wyrzutni bliskiego zasięgu kalibru 70 mm znajdujących się po obu burtach. Cele pozorne odpalane mogły być zarówno automatycznie jak i ręcznie.
Na dodatkowe wyposażenie składały się m.in. system ORO-1, który przeznaczony był do wykrywania opromieniowywania okrętu poprzez falę radarową, zintegrowany system określania pozycji SZOP-4, system wykrywania ruchu okrętu OZRO, radionamiernik oraz systemy łączności wewnętrznej i zewnętrznej.
Projekt 660M